Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 2

Nyāyāgamānusāriṇī 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

om̐ arham

2.2

ayamapi tu vidhivṛttyekānto vipratiṣedhādayukta iti . kaḥ punaḥ sambandhaḥ ? svaviṣayasampātanenārthānāṃ bhāvanātmabhirvidhiniyamavṛttibhirviditapratyekatattvābhiḥ samadhigamyā jainasatyatvasādhanavṛttā vivakṣitadvādaśavikalpaviśeṣaṇaikaiva vṛttiradhikṛtetyanantaroktāyā vidhivṛtterapi pratyekavṛttāyā mithyādṛṣṭitvādayamapi tu vidhivṛttyekāntastyājyaḥ . kasmāt ? ayuktatvāt, ayuktatvaṃ vipratiṣedhāt . viruddhaḥ pratiṣedho vipratiṣedhaḥ, sarvamuktaṃ mṛṣā iti pratiṣedhavat . apiśabdāt sāmānyaviśeṣobhayavādaikāntaḥ prathamanayadūṣito'numata ityayamabhisambandhaḥ .

2.3

kathaṃ vipratiṣedha iti cet, ucyate--yaduktaṃ tvayā sarvamajñānānuviddhameva jñānam, na ca jñānājñānayoḥ kaścidviśeṣo'sti saṃśayaviparyayānadhyavasāyanirṇayānāmavabodhaikārthatvāt, na lokatattvaṃ jñātuṃ śakyam, viphalaśca vivekayatnaḥ śāstreṣu iti . tadyadi lokatattvamajñeyameva sarvaśāstravihitalokatattvavyāvartanaṃ tarhyapratyayameva aśakyaprāptyaphalatvābhyām, pratiṣedhasya pratiṣedhya- svarūpajñānaviṣayatvācca kiṃ tvayaivedaṃ viditvā'viditvā vā sāmānyaviśeṣau svaviṣayau paraviṣayau vā syātāmityādi lokatattvaṃ śāstrāntareṣu kalpitaṃ dūṣitam ? viditvā cet, na tarhi tanmataṃ na viditam . athāviditvā tataḥ kathaṃ dūṣitam ? ityubhayathāpi na yujyate pratiṣedho viruddhatvāt, pratiṣidhyate pratiṣedhyaṃ ca na jñāyata iti hāsyametat . syānmatam--pratiṣedhyaṃ jñāyate, taistasya vastunaḥ sattvādiguṇatrayātmakakṣaṇasadrūpa-dravyādiṣaṭvadārthātmakāditayā bahudhā kalpitasyānupapatteriti . etadapi vipratiṣiddham, teṣāmapi matānāṃ lokatattvāntaḥpātināṃ mithyāvidhikatvaṃ jñātamajñātaṃ vā syāt ? iti tulyavikalpatvāt, jñātā pratiṣedhaprayāsaḥ ? kriyopadeśanyāyyatvābhyupagamo'pi caivaṃ vighaṭeta, saṃsevyaviṣayasvatattvānupātipariṇāmavijñānavirahitatvāt, avaidyauṣadhopadeśavad bālakāhigrahaṇavat . jñātatvayośca taddoṣāvimokṣāt . sāmānyaṃ svaviṣayaṃ paraviṣayaṃ cetthamitthaṃ ca na yujyate tathā viśeṣa iti prapañcitatvādajñātaṃ cet tat sarvam, apratyayatvānna pratiṣedha ityuktam . jñātaṃ cet kathaṃ jñātumaśakyaṃ lokatattvam ? ityapratyayameva . svayamasamīkṣitavācyavācakasambandhatvāt te vacasa unmattavadeva tāvat aśakyaṃ prāptuṃ lokatattvam ityuktam, vipratiṣedhāt .

2.4

yadapyuktam --anarthako vivekayatnaḥ śāstreṣviti, tatrāpi vipratiṣedhāt, yadi tajjñānamaphalameva kimiti śāstravihitārthapratiṣedhaprayāsaḥ ? śāstravihitārthajñānaṃ tatpratiṣedhopāyajñānaṃ cāvadhāryam--kiṃ saphalam ? aphalam ? yadyaphalaṃ vijñānam, śāstravihitārthān pratiṣiṣedhiṣataḥ prayāso'pyaphala evājñātatvāt pūrvavat . atha saphalam, aphalameva lokatattvajñānam iti vyāhanyate . ataḥ ko ha vaitadveda ? kiṃ vā'nena jñātena ? ityetadayuktamuktam, vipratiṣedhāt .

2.5

yadapyuktaṃ vastutattvāśakyaprāpteḥ kriyāyā evopadeśo nyāyyastatpūrvakatvāt sukhāvāpteḥ ityatrocyate — kriyopadeśanyāyyatvābhyupagamo'pi caivaṃ vighaṭeta, vighaṭata eva iti kathaṃ niṣṭhuramucyate ? vighaṭeta iti tatsambhāvanayocyate dākṣiṇyalokajñānābhyām . ko heturvighaṭane ? saṃsevyaviṣayasvatattvānupātipariṇāmavijñānavirahitatvāt . sam ityekībhāve, ātmasādbhāvena sevyamānasya viṣayasya svatattvamāhārādeḥ śabdasparśarasarūpagandhātmakasya svarūpaṃ vātādiprakopaśamopacayapralayāvaham— nāgarātiviṣāmustākvāthaḥ syādāmapācanaḥ . carakasaṃ॰ 6 . 15 . 98 iti . tattattvānupātī pariṇāmaḥ, tadanupatituṃ śīlamasyeti, kimuktaṃ bhavati ? āsevyamānasya vastunastatkriyāta eva svarūpānupātena vipākaḥ pariṇāmaḥ . tadvijñānavirahitatvam . sa itthaṃ vipākaḥ sukhāya duḥkhāya vetyetadvijñānaṃ hitāhitaprāptiparihārārtham, tattu bhavatāṃ nāstyeva . atastadvirahitatvāt kriyopadeśo'pi agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ, taṇḍulān pacedbhoktukāmaḥ ityādirdṛṣṭādṛṣṭārtho na ghaṭate, ajñātasaṃsevyavastutattvapariṇāmatvāt, avaidyauṣadhopadeśavat, yathā kasyacidavijñātarasavīryavipākaprabhāvadravyaguṇaviśeṣabhāgābhāgasaṃyogasya deśa upadeśādeva tajjñānayoga iti cet, na, ubhayathāpi pauruṣeyatvādveda- kālāturaprakṛtisātmyāgnibalābalavātādirogasamutthānanidānādilakṣaṇānabhijñasyauṣadhopadeśo na ghaṭate tathā agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ ityādyupadeśaḥ . athavā hitāhitaprāptiparihārārthatvāt sarvopadeśānāṃ tada- bhāvāt krīḍitamevāstvitīdaṃ bālakāhigrahaṇavat tajjñānavirahitasyopadeśaśravaṇagrahaṇadhāraṇatarkaṇānuṣṭhānādi anarthānubandhyeva syāditīdamarthapradarśanārthaṃ dvitīyamudāharaṇam .

2.6

upadeśādeva tajjñānayoga iti cet . syānmatam--puruṣasyātīndriyārthadarśanaśaktiśūnyatvāt svargāpūrvakarmasambandhajñāne pūrvavijñānakāraṇābhāvādvandhyāyā dauhitrasmaraṇavat . dravya-guṇa-rasa-vīrya-vipākādijñānasyānumānaṃ pūrvavijñānakāraṇaṃ sambhāvyeta . tasmādupadeśādevāgnihotrakarmasvargaphalābhisambandhādijñānamiti . etaccāyuktam, ubhayathāpi pauruṣeyatvāt, dṛṣṭādṛṣṭārthatvenopadeśajñānasyāpi pauruṣeyatvāt, jñānato vacanataśca puruṣādhīnatvāditi vā; yathā tvamatīndriyeṣvartheṣu pūrvavijñānakāraṇābhāvaṃ manyase puruṣasya puruṣajñānavacanānāṃ tadviṣayāṇāṃ cāprāmāṇyaṃ rāgādiyogāttathā sarvopadeśasyopadeṣṭṛjñānasya śrotṛjñānavacanayośca jñānatvavacanatvābhyāṃ pauruṣeyatvānativṛtterbhāratarāmāyaṇādivadaprāmāṇyam . agnihotrādyupadeśasyātīndriyārthasya prāmāṇyavat sāṅkhyādyatīndriyārthopadeśaprāmāṇyaṃ vā . vānaramūlikādiparijñānavat kasyacit kiñcidviṣayaṃ tattvajñānaṃ syāt, na tu sarvauṣadhādiviṣayaikapuruṣajñānam, ato vaidyakādiṣvapi pūrvajñānakāraṇābhāvaḥ . tadviṣayaikapuruṣavijñānavadatīndriyendriyagrāhyasarvapadārthaviṣayaikapuruṣavijñānābhyupagamo vāvaśyambhāvī, kiṃ kāraṇam ? vedavacanayoranyathānupapatteḥ, puruṣamantareṇa vedanaṃ vedo jñānamityarthaḥ tena ca jñātasya vacanaṃ parapratyāyanaṃ tadubhayaṃ pratyayanaṃ pratyāyanaṃ ca nopapadyate, tayoḥ puruṣasamavāyitvāt . uktaṃ ca— rūpaṃ nibandhaḥ sambandhaḥ prāmāṇyaṃ pratyayaḥ kriyā . śabdasya puruṣādhīnā jñānaṃ cānanyadātmanaḥ iti . vacanayoranyathānupapatteḥ . upadeśāprasiddhirapi caivaṃ bhavataḥ, sarvasyopadeśasya sāṅkhyādyupadeśavallokatattvānveṣaṇādṛte sambhavābhāvāt . tasyāpi tvanavasthāne auṣadhopadeśājñānavadagnihotrādyupadeśājñānam, tajjñānavat tadapi vā pramāṇāntaragamyamiti . evaṃ tāvat kriyopadeśamabhyupagamya doṣa uktaḥ .

2.7

anabhyupagamyāpi upadeśāprasiddhirapi caivaṃ bhavataḥ, tvanmatenaiveti vākyaśeṣaḥ, sarvasyopadeśasya sāṅkhyādyupadeśavallokatattvānveṣaṇādṛte sambhavābhāvāt, upadeśo vyākhyā, asau ca vyākhyā padaviṣayā vākyaviṣayā pramāṇaviṣayā tadviṣayavastuviṣayā vā vedavyākaraṇasāṅkhyādiśāstravikalpitā yathāsvaṃ prakriyābhiḥ . tatra yathā sāṅkhyādiprakriyābhirvastutattvaṃ ghaṭāderlokatattvānveṣaṇaparayā vyākhyayā vinā nādhigamyate'tastathā vyākhyāyate evamagnihotrādi saṃjñāsaṃjñisambandhavyutpādanena vyākhyāyate, prakṛtipratyayādivibhāgena padaviṣayaṃ vākyaviṣayaṃ pramāṇaviṣayaṃ ca pratyakṣānumānāgamabādhābhyuccayavikalpāṅgāṅgibhāvavikalpādi lokatattvānveṣaṇamantareṇa nādhigantuṃ śakyamityupadeśastattvānveṣaṇaparaḥ sarvaḥ pravartate . tatra yathā sāṅkhyādyupadiṣṭārtheṣvaśakyaprāptirupadeśānarthakyaṃ ca tathā vedavyākaraṇamīmāṃsādyupadeśānāmapītyupadeśāprasiddhiḥ . atha lokatattvānveṣaṇaparāṇāṃ teṣāmupadeśānāṃ śakyaprāptyarthopadeśasāphalye śakyete, kaḥ parābhyupagame pradveṣaḥ ? ihāpi ca yathā lokata eva pratyakṣānumānagamyaghaṭapaṭāditattvaparicchedaḥ śakyate kartumevaṃ padavākyapramāṇaparicchedo'pi śakyaḥ, ghaṭādipadācchabdārthapratyayaviṣayasya lokata eva varṇānupūrvyādiniyatavācyavācakapratyayāvyabhicārasya prasiddheḥ . evaṃ vākye pramāṇe ca yojyam . uktaṃ ca— pramāṇāni pravartante prameyaiḥ sarvavādinām . saṃjñābhiprāyabhedāttu vivadante tapasvinaḥ .. siddha॰ dvā॰ 20 . 4 iti . tasmādupadeśānāṃ tvanmatenaiva sarveṣāmaprāmāṇyasiddhiḥ, lokatattvānveṣaṇaparatve sati aśakyaprāptyaphalatvenābhyupagatatvāt, sāṅkhyādiśāstrakāropadeśavat . ato dṛṣṭādṛṣṭārthakriyopadeśe padavākyapramāṇaviṣayaviṣayavyākhyāvaiyarthyaprasaṅgānna vedaśāstropadeśasiddhirlokatattvānveṣaṇaparatvānativṛtteḥ, tarkaśāstravācyalokatattvavicāravijñānasāphalyaṃ vā . upadeśāprasiddhau parīkṣakatvahāniḥ, padavākyapramāṇaviṣayaviṣayāvyabhicārajñānārthatvāt parīkṣāyāḥ . parīkṣaiva copadeśaḥ, parīkṣāvyākhyayoranarthāntaratvāt . sa copadeśastvanmatenaivaivaṃ nāvatiṣṭhate, lokatattvānveṣaṇātmakatvāt .

2.8

syānmatam--padavākyapramāṇānāmapi sāmānyaviśeṣādighaṭādijagattattvavicāravadavyavasthaiva, pramāṇānāmapi pramāṇāntarādhigamyatve'navasthādoṣaprasaṅgāditi . atrocyate--pramāṇānavasthā tāvannāsti, candrārkamaṇipradīpādivat svaparāvabhāsitvāt pramāṇānām . padādīnāmabhyupagamyāpi tvanmatenā'navasthāmāha --tasyāpi kriyāvidhāyyapi śāstraṃ nāvatiṣṭheteti tatprāpyapuṇyādyabhāvaḥ, yathā agnihotraṃ juhuyāt svargakāma iti vidheraprasiddhārthaviṣayavidhāyitayā'saṃvyavahāryatvāttadvihitakriyāphalasambandhābhāva ārogyārthiḍitthabhakṣaṇoktivat . athocyeta--kartavyatāṃ vidhāya itikartavyatāvidhānāt evamprakāramevāgnihotraṃ nāma karma bhavati iti prasiddhaṃ bhaviṣyati tasyetarārthāvicāreṇa . tvanavasthāne jagattattvasya pramāṇavicārasya vā kriyāvidhāyyapi śāstraṃ nāvatiṣṭheta, tasyāpi lokatattvānveṣaṇātmakatvānativṛtterapramāṇatvāt . itiśabdo hetvarthe, ayaṃ hetuḥ kriyāvidhāyiśāstrānavasthānāt iti, atastatprāpyapuṇyādyabhāvaḥ, kriyāvidhāyiśāstropadiṣṭakriyābhivyaṅgyāpūrvābhāva ityarthaḥ . katamat punastat kriyāvidhāyi śāstram ? ucyate, yathā--agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ ityetacchāstram . idaṃ tu punaḥ kiṃ vidhiḥ, anuvādaḥ, arthavādaḥ ? ucyate --vidhiḥ . kathamupalakṣyate vidhiriti ? aprasiddhārthaviṣayavidhāyitayā lakṣyate . atrāprasiddhamagnisampradānaṃ havanaṃ vidhīyate, svargasya sukhasaṃjñasya tatprāptyāśrayasya viśiṣṭadeśādyātmakasya vā tadabhilāṣasya ca kartari siddhatvāt svargāvāptāvupāyo'gnihavanam ityupāyasyāpūrvatvāt . kathaṃ punastatkriyābhivyaṅgyāpūrvābhāvaḥ ? tvanmatādevoktavat . itaśca tarkotthāpitalokatattvajñānānapekṣatvāt tasya vidherasaṃvyavahāryatvam, asaṃvyavahāryatvāt tadvihitakriyāphalasambandhābhāvaḥ, dṛṣṭānta ārogyārthiḍitthabhakṣaṇoktivat, yathā ārogyārthine puṃse ḍitthaṃ bhakṣaya ityuktistatkriyā ca viphale aprasiddhatvādevaṃ tvaduktikriye aśakyaprāptyarthe cetyaśakyaprāptyādimatsāṅkhyādivivekayatnatulyatvaṃ tavāpi .

2.9

athocyetetyādi . atrāha--mā maṃsthāḥ sāṅkhyādiyatnatulyatvametasya, kiṃ kāraṇam ? vaidharmyāt, tadyathā --kartavyatāṃ vidhāya itikartavyatāvidhānāt, tatra agnihotraṃ juhuyāt iti kartavyatayāgnihotraṃ vidhīyate, tataḥ punaruttaratra viśeṣya itikartavyatā vidhīyate tadagnihotramevamevaṃ ca kartavyam iti yadyathāgniṣṭomādisaṃsthāviśeṣairdravya-guṇa-devatā-kartṛ-kāma-kāla-deśādiviśeṣaiśca, vasante brāhmaṇo yajeta, grīṣme rājanyaḥ, śaradi vājapeyena vaiśyaḥ . holākā prācyaiḥ, udvṛṣabhayajña udīcyaiḥ . nanu caivamapi kartavyatāpratipattirlaukikakartavyatādyarthatattvānusṛtereva, kartavyatāvidhānānantaraṃ cetikartavyatāvasaraḥ, yathā ghaṭādikartavyatāyāṃ vihitāyāṃ ghaṭaṃ kuru iti tataḥ punaritikartavyatākramaḥ--evaṃ nirvartayeriti . na tu ghaṭavadagnihotraśabdaḥ bāyavyaṃvāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāmaḥ, vāyurvai kṣepiṣṭhā devatā, vāyumeva svena bhāgadheyenopadhāvati, sa evāsmin bhūtiṃ nidhatte tai॰ saṃ॰ 2 . 1 . 1 ityādi tvayā pratipatsyata iti śiṣyamanuśāsti . tata uttarakālam evamprakāramevāgnihotraṃ nāma karma bhavatiiti viśeṣavidhāyinārthapratipattibalena prasiddhaṃ bhaviṣyati tasya śiṣyasya sāṅkhyādivivekaprayatnavailakṣaṇyena itarārthāvicāreṇa ghaṭaparamāṇvādikāryakāraṇasāmānyaviśeṣādisvarūpāvicāreṇeti .

2.10

atrocyate --nanu caivamapītyādi . nanvityanujñāpane, kartavyatā iti yā kartavyatāpratipatti ragnihotrādiviṣayā sā pratipattitvāllaukikakartavyatādyarthatattvānusṛtereva, pratyekaṃ patanaṃ pratipattiḥ, sā dvividhā--ādhyātmikī bāhyā ceti, tatrādhyātmikī idaṃ kartavyamidaṃ na kartavyam ityādikā buddhireva, bāhyā tu dvipadacatuṣpadadhanadhānyādyarthaṃ mamīkriyā . sā dvividhāpi lokaprasiddhamevārthamanusṛtya bhavitumarhati nāprasiddham, tasmādagnihotrādipratipattirapi lokatattvānusṛtereva, nānyathā . anyathā kimviṣayākiṃviṣayā sā syānnālikeradvīpajātavṛddhasya godhenupratipattyabhāvavat ? iti taddarśayati --kartavyatāvidhānānantaraṃ cetikartavyatāvasaraḥ, laukikakartavyatādyarthatattvānusṛtereva iti vartate . prasiddhakartavyatāpratipattyanantaraṃ prasiddhetikartavyatāpratipattyavasara iti nyāyaḥ, tadubhayamalaukikatvādagnihotrasāmānyasyāgniṣṭomādiviśeṣasya dravyamantradevatārtvigniyamādyātmanaścāprasiddherayuktam . kiñcānyat, tannyāyāsambhavaśca . tadvyāvartanārthaṃ lokaprasiddhakartavyatetikartavyatāvaidharmyaṃ darśayannāha --yathā ghaṭādikartavyatāyāṃ vihitāyāṃ ghaṭaṃ kurviti tataḥ punaritikartavyatākramaḥ, evamiti prakāranirdeśaṃ darśayati, mṛtpiṇḍaṃ cakramūrddhani saṃsthāpya daṇḍena bhramayitvā dvābhyāṃ pāṇibhyāṃ śivakādyākāraviśeṣakrameṇa nirvartayeriti prasiddhakartavyatāvidhānottarakālaṃ prasiddhetikartavyatāvidhānaṃ ghaṭādiviṣayamupapannaṃ prasiddhārthatvāt, na tvagnihotrakartavyatāyāḥ paśuvadhādītikartavyatāyāśca prasiddhiḥ, aprasiddhatvādagnihotraśabdasya kāñcidapi itikartavyatāṃ kartavyatāṃ vā vaktumaśaktatvāt, ata āha --na tu ghaṭavadagnihotraśabdaḥ kāñcidapi kartavyatāṃ bravīti, apiśabdāditikartavyatāmapīti .

2.11

syānmatam--juhuyāt ityayaṃ tarhi bravīti, hu dānādanayoḥ pā॰ dhā॰ 1083 ityasyāḥ prakṛteḥ kriyāvācinyā vidhyarthaliṅpratyayāntatvāt, tacca havanamagniviṣayam, atastatkartavyatāṃ juhuyāt ityeṣa śabdo bravīti . atrocyate--evamapi tadavastham, satyamayaṃ bravīti tatkartavyatām, kintu havana- mātrasya, tasyāpyaprasiddhasyaiva, na tvagnihotrakartavyatām, juhuyāt ityākhyātasya pūrvāparībhūtāniṣpannāvayavakriyārthavācitvāt, nāmnāṃ piṇḍitaniṣpannārthavācitvāt . kiṃ kāraṇam ? viviktārthavācitvābhimatānāṃ śabdānāṃ padāntarārthāvṛtteḥ . tata āha --juhoterhi dhātorayaṃ pratyaya utpannaḥ sa tatkartavyatāṃ hitvā padāntarakartavyatāyāṃ kathaṃ pravarteta ? pratyayagrahaṇaṃ prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūtaḥ pā॰ ma॰ bhā॰ 3 . 1 . 67 iti paribhāṣitatvādāptaiḥ .

2.12

syānmatam --atha tadeva tat, yadevāgnihātraṃ tadeva havanaṃ yadeva havanaṃ tadevāgnihotramiti . etat tāvadanayoraikārthyaṃ prasiddhiviruddham, nāmākhyātayorbhinnārthatvaprasiddheḥ . abhyupetyāpyekārthavācitvamanayoḥ paunaruktyaparihārārthaṃ lāghavārthaṃ ca juhuyāt ityevāstu, kim agnihotram ityanena ?

2.13

itaro'prasiddhipaunaruktyaparihārārthamāha --padāntarakartavyatāyāṃ tāvadityādi . tāvacchabdaḥ kramārthe, yat tāvaduktaṃ padāntarakartavyatāyāṃ kathaṃ pravarteta ityatra parihāraḥ . asmin parihāre'bhihite paunaruktyāprasiddhidoṣāvapi tadeva tat ityetatpakṣagatau parihṛtāvevetyabhiprāyaḥ . tatra havanaṃ padāntarakartavyatāmapekṣate, kena nyāyena ? vākyanyāyena, ko vākyanyāyaḥ ? bhedasaṃsargābhyāṃ parasparākāṅkṣā sambandhaḥ, tayākāṅkṣayā padāntarārthe vartate padam, yathā sabrahmacāriṇā sahādhīte ityukte yena samāno brahmacārī sabrahmacārī tena sabrahmacāriṇā ya evādhīte tenaiva samāna ityākāṅkṣā bhavati sāmarthyāt, nānyena kenacit . sāmarthyamapekṣetyarthaḥ . na tu yathā padārthe paricchinne ghaṭa iti na padārthāntaramapekṣyate padena . sā punarapekṣā ghaṭavat ghaṭaśabdavat, abhedanirdeśād ghaṭārthatvena ghaṭaśabda uktaḥ, ghaṭaśabdasyārthavattvavadagnihotraśabdasyāpyarthavattvāyeṣyate, anyathāgnihotraśabdo'narthakaḥ syāt, tanmā bhūdānarthakya tato'gnihotraśabdaḥ pramādādhīta āpadyeta . tata evaṃ vacanavyaktirbhavati agnihotrākhyaṃ havanaṃ kuryāt iti, yathā ghaṭaṃ kuryādityukte ghaṭakriyāṃ kuryāditi . etadayuktaṃ dṛṣṭāntavaiṣamyāt . na hi kiñcidagnihotraṃ nāma havanaṃ ghaṭavat prasiddhaṃ yadanūdyocyeta yadagnihotrasaṃjñakaṃ havanaṃ tat kuryāditi, nāpi havanaṃ yat kuryāt tadagnihotrākhyamiti, vākyāntareṇa pramāṇāntareṇa vā'prasiddhatvāt . ata eva tūbhaya- mityākāṅkṣeṣyate . na cedevaṃ tato doṣa iti, yadi tu nirapekṣo'gnihotraśabdo havanaprakṛtyarthamātra eva vartate tataḥ ko doṣaḥ ? tato'gnihotraśabdaḥ pramādādhīta āpadyeta, agniśabdasya ca na pṛthak kaścidartho havanaprakṛtyarthamātratvāt syāt, tataśca daśadāḍimādiślokāvayavavat pramādādhīta āpadyeta nirākāṅkṣatvāt, na punarevamiṣyate . tata evaṃ vacanavyaktirbhavati--agnihotrākhyaṃ havanaṃ kuryāt agnihotrasaṃjñakriyākāṅkṣahavanaṃ kuryāditi . kimiva ? yathā ghaṭaṃ kuryāt ityukte sāmānyacodanāyāḥ plavanād viśeṣābhisambandhamantareṇa nairarthakyaṃ syāt, tanmā bhūditi ghaṭaṃ kuryād ghaṭakriyāṃ kuryāditi vacanavyaktistathāgnihotraṃ juhuyāditi .

2.14

ācārya āha --etadayuktaṃ dṛṣṭāntavaiṣamyāt, arthabhedāsiddheḥ, abhyupetyāpi ākāṅkṣākṛtamarthabhedamagnihotrahavanayoraprasiddherdṛṣṭāntena prasiddhena ghaṭena vaiṣamyamiti taddarśayati --na hi kiñcidagnihotraṃ nāma havanaṃ ghaṭavat prasiddhaṃ yadanūdyocyeta, yathā ghaṭaṃ loke prasiddhamanūdya tadviṣayaṃ karma kuryād ghaṭaṃ kuryādityucyate na tādṛganuvadanamatropapannamaprasiddhatvādagnihotrahavanayornāpyākāṅkṣākṛtamaikyamastīti taddarśayati vaidharmyeṇa --yadagnihotrasaṃjñakaṃ havanaṃ tat kuryāditi, agnihotrahavanayoraikyena prasiddhau satyāṃ tadviṣayaṃ karaṇamanuvidhīyeta . nāpi havanaṃ yat kuryāditi havanakriyāmanūdya tadagnihotrākhyamityaikyena vidhānaṃ yujyeta vākyāntareṇāgnihotrasya havanasya vā avihitatvālloke śāstrāntareṣu vā pramāṇāntareṇa vā'prasiddhatvādagnihotrahavanakriyayoḥ kathamanūdya vidhānaṃ ghaṭate ?

2.15

ata eva tūbhayamapyaśakyam . ata ityetasmādanantaroktāddhetorvākyāntareṇa pramāṇāntareṇa vā'pratītatvādubhayamapyaśakyaṃ viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca pradhānamupasarjanaṃ ca vidhiranuvādaśca śeṣaḥ śeṣī ca utsargo'pavādaśca, anyatarasyāpyarthāpratīteḥ . kiṃ havanakriyāviśeṣaṇamagnihotraṃ viśeṣyam ? agnihotraviśeṣaṇaṃ havanaṃ viśeṣyam ? evaṃ vidhyanuvādapradhānopasarjanotsargāpavādaśeṣaśeṣibhāvādiṣu khapuṣpakharaviṣāṇayorivāyuktamiti . tuśabda eva mapyaśakyam, yadi viśeṣyeta evaṃ viśeṣaṇīyam--havanaṃ kuryāt taccāgnihotrasaṃjñakamagnihotraṃ vā havanamiti, etadayuktam, anuvādavidhiviṣayatve vākyabhedāpatteḥ . nāpi ghaṭādi kartavyatāyāmiva kācit kriyā prasiddhā yayāgnihotrākhyatā havanasyātidiśyeta havanākhyatā vāgnihotrasya . kārārthaviśeṣaṇe, proktavadeva viśeṣaṇatvādi na ghaṭata iti viśinaṣṭi . kathamaśakyamiti ceddarśayati --yadi viśeṣyeta evaṃ viśeṣaṇīyam--havanaṃ kuryāt taccāgnihotrasaṃjñakamiti havanakriyayāgnihotraṃ viśeṣyeta, agnihotraṃ vā havanamiti yadagnihotraṃ taddhavanaṃ karma ityagnihotreṇa havanaṃ viśeṣyeta . iti pradarśane, itthaṃ viśeṣyeta yadi viśeṣaṇaviśeṣyatayā prayojanamavaśyam, tacca naivaṃ śakyamaprasiddhārthatvāt . yadapyuktam anūdyāgnihotraṃ havanakriyā vidhīyate, havanaṃ vānūdyāgnihotraṃ vidhīyate iti, etadayuktaṃ vākyabhedāpatterityata āha — anuvādavidhiviṣayatve vākyabhedāpatteriti, tatraikamanuvādakamekaṃ vidhāyakam, tayoranyatarad yatheṣṭaṃ te'stu, tato bhinnārthatvād vākyabhedo'nayorāpadyate, yathā kuśalo'yaṃ devadatto jñeyaḥ iti prasiddhamarthamanūdya ānayainam ityānayanaṃ vidhīyate, devadattamānaya iti devadattānayanaṃ vā vidhāya aviduṣe yaḥ kuśalataro'nayoḥ ityanuvāde prasiddhāprasiddhārthānuvādavidhiviṣaye dve vākye, evamekasyānuvādatve'nyasya ca vidhitve vākyabhedāpattiḥ, ato naiṣo'pi vyākhyānādhvā śobhana iti .

2.16

syānmatam--na vākyabhedāpattyādidoṣāḥ sambhavanti, kriyāyā eva vidheyatvāt . yathoktam --naitadvicāryate--anaḍvān nānaḍvāniti . kiṃ tarhi ? ālabdhavyo nālabdhavya iti pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 1 . 43, tathā svabhāvasiddhaṃ dravyam, kriyā caiva hi bhāvyate pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 3 . 1 iti . tasmādagniviṣayā havanakriyaiva vidhīyate, ato dṛṣṭāntavaiṣamyaṃ nāsti dravyasyāvidheyapratiṣedhyatvāt ghaṭaṃ kuryāt, mā kārṣīt iti, kiṃ tarhi ? ghaṭakriyāṃ kuryāditi, tathā havanaṃ kuryādagnihotraṃ kuryāditi havanāgnihotrakriyayoratideśo nyāyya iti . atrocyate --nāpi ghaṭādikartavyatāyāmityevamādi . yathā ghaṭādiviṣayā kartavyatā mṛdānayanamardanādyupakramātmikā loke prasiddhā na tathā kācidagnihavanakartavyatā nāma prokṣaṇabarhirāstaraṇājyaprakṣepādyupakramātmikā mantrapūrvakriyā kramavatī prasiddhā yayā kartavyatayātidiśyeta havanākhyayāgnihotrākhyatā agnihotrākhyayā vā havanākhyatātidiśyeteti .

2.17

atha punarityādi . athetyadhikārāntare, pakṣāntaramadhikārāntaram . anantaroktavidhinā na nirvahati havanaṃ kuryājjuhuyāt iti havanavidhāvagnihotrānuvāda ityasminnarthe'prasiddhatvādviśeṣaṇaviśeṣyatādyabhāvādvākya- atha punarevamanirvahatyucyeta--naiva havanaṃ kuryāditi pakṣaḥ, kiṃ tarhi ? agnihotraṃ kuryāditi pakṣāntaramāśrīyate, agnihotraśabde juhoterdhātordarśitārthatvāt kartṛpratyayārthe ca kṛñaḥ . evamapi kartṛpratyayakṛñdarśanena juhotyarthatyāgabhedābhyāṃ juhotyarthatyāgabhedavat sarvadhātvarthaviśeṣatyāgāttattyāgāpattirapi, viśeṣābhāve nirāśrayasya sāmānyasyā bhāvāt . bhedāpatteśca dravyasya kriyāyā vā vidhāne nirvoḍhumaśakye pareṇocyeta--naiva havanaṃ kuryāditītyādi kartavyatāvākyatātyāgena parihāraṃ manyate . pakṣāntarasaṃśraye sopapattikaṃ nirdoṣaṃ ca katamat punaḥ pakṣāntaram ? ityata āha --kiṃ tarhi ? agnihotraṃ kuryāt ityetat pakṣāntaramāśrīyate . upapattiścātra --agnihotraśabde juhoterdhātordarśitārthatvāt kartṛpratyayārthe ca kṛño darśitārthatvāt . ayaṃ hi juhuyāt iti hudhāturliṅpratyayāntaḥ, sa ca liṅ kartari vihitaḥ, kartari kṛllaḥ karmaṇi ca pā॰ 3 . 4 . 67, 69 iti, kartṛśabdaśca kṛñprakṛtistṛjantaḥ, kartari kriyāyā nirvartake'rthe'bhidheye kṛto lakārāśca bhavantīti . tathā karmaṇi vihito'pi kṛllakāro vā kṛñarthaṃ nātivartate . bhāve vihitastu kriyāmātrārthatvāt kṛñarthe eva . kiṃ karoti ? iti sarvakriyāviśeṣeṣu pacatyādiṣu viśeṣaṇapraśnapradarśanāt juhuyāt ityayaṃ kuryādartha eva, tathā bhūyate devadattena supyate devadattena ityevamādyakarmakeṣvapi svapiti bhavatīti . agnihotraśabdena punastadviśeṣabhūto juhoterartho'bhihita eva, tasmāt agnihotraṃ kuryāt ityayamartha iti .

2.18

atrocyate --evamapi kartṛpratyayakṛñdarśaneneti paroktaṃ pratyuccārayati . evamidānīṃ kuryādagnihotramityetat pakṣāntaraṃ hotraśabdoktahavanārthatā kartṛpratyayāntakṛñarthatā ca juhoterityetat tvayoktaṃ mayā yuktyā sahāvadhāritaṃ tathāpi juhotyarthasya tyāgo'rthabhedaśca, juhotyarthatyāgastāvat kartṛviśiṣṭakriyāsāmānyamātravācitvābhyupagamāt juhoteśca kriyāviśeṣatvāt sāmānyaviśeṣayoścānyonyato bhinnatvāt kuryācchabdārthaṃ juhuyācchabdo bravīti iti vacanād hotraśabdena darśitārthatvājjuhotiranarthaka iti tvayaiva tyaktatvāt . tataśca juhuyācchabdo'pi hotraśabdārthaṃ hotraśabdo'pi juhuyācchabdārthaṃ bravītīti nāmākhyātayoḥ pratyekaṃ dvyarthavṛttitvādbhedaśca hotraśabdaḥ kriyāvācī nāmavācī ca tathā juhuyācchabdo'pīti . evaṃ sati śabdārthasaṅkaraḥ prasiddhivirodhaśca jāyate, yathā --pūrvāparībhūtaṃ bhāvamākhyātenā''caṣṭe vrajati pacatītyupakramaprabhṛtyapavargaparyavasānaṃ mūrtaṃ sattvaṃ nāmabhirvrajyā paktiḥ niruktaḥ 1 . 1 iti . tataśca juhotyarthatyāgabhedābhyāṃ hetubhyāṃ āsannaśrutāgnihotrakartavyatvānneti cet, na, āsannataraśrutajuhotyarthatyāgāt . parapadārthavidhāne'pi ca padāntarapariśrutahotramātravṛttatvājjuhuyādarthamātrameveti juhotyarthatyāgabhedavat sarvadhātvarthaviśeṣatyāgaḥ, yathā juhotiḥ kartṛpratyayāntakṛñprakṛtyarthavācyevaṃ pacatipaṭhatyādayaḥ sarve dhātavo dhātutvāt tadvācinaḥ, tasmāt sarvadhātvarthaviśeṣāstyaktāḥ, viśeṣaśabdasya bhedārthatvānnāmākhyātadvyarthavṛttitvāt pūrvoktakarotyarthavad bhinnārthatā ca . tataśca sarvadhātvarthaviśeṣatyāgāt tattyāgāpattirapi, tasya kṛñarthasya sarvadhātvarthasāmānyabhūtasyāpi tyāga āpadyate . kiṃ kāraṇam ? viśeṣābhāve nirāśrayasya sāmānyasyābhāvāt, karoti ityukte kiṃ karoti ? juhoti pacati paṭhati ityādiviśeṣasaṃśrayeṇa vinā karoterarthābhāvāt . apiśabdāt saṅkara-prasiddhivirodha-paunaruktyadoṣāśca .

2.19

āsannaśrutāgnihotrakartavyatvānneti cet . syānmatam--saṃsargādibhedabhinnāt sāmarthyācchabdārtha- vyavacchedo viśeṣaliṅgād bhavati . yathāha— saṃsargo viprayogaśca sāhacaryaṃ virodhitā . arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya sannidhiḥ .. sāmarthyamaucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ . śabdasyārthavyavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ .. vākyapa॰ 2 . 317--318 iti . tatra yacchabdasannidhisaṃjñakaṃ sāmarthyaṃ tad vyavacchedakāraṇamihāpyasti, tadyathā--āsannaśruto'gnihotraśabdaḥ, taccoditakartavyataivātra sambadhyate . tasmānna juhotyarthastyaktastatkartṛpratyayakṛñarthadarśane satyapi agnihotraṃ kuryāt iti havanaviṣayasyaiva karaṇasyopādānāt . cedityāśaṅkāyām, evaṃ cenmanyase, tadapi na, āsannataraśrutajuhotyarthatyāgāt, yadyāsannaśrutāgnihotrasānnidhyāt tadarthopādānaṃ nyāyyaṃ manyase tato'pyāsannataraśrutajuhotiśabdārthopādānaṃ nyāyyataraṃ kiṃ na manyase ? sa cārthastyaktastvayā, tadupādāne'pi cāprasiddhatādidoṣāstadavasthāḥ, svapadārthaṃ tyaktvā padāntarārthe kathaṃ varteteti coktam .

2.20

abhyupetyāpi padāntarārthābhidhānaṃ doṣa ucyate --parapadārthavidhāne'pi ca padāntarapariśrutahotramātravṛttatvājjuhuyādarthamātrameveti kuryādarthopādānamabhedakam . padāntare'gnihotrapade pariśrutaṃ parigataṃ jñātam, kiṃ tat ? hotramātram, na tadvyatiriktamarthāntaraṃ gamyate, ato juhuyādityetasya śabdasya yo'rthastanmātra eva vṛttaḥ kuryācchabdaḥ, itiśabdo hetvarthe, asmāddhetorjuhuyācchabdārthamātratvāddhotraṃ kuryādityasyārtha kuryādarthopādānamabhedakaṃ tiṅpratyayārthaikībhūtaprakṛtyarthatvādagnisamāsāsattvāt, apaśabdaścāyamasminnarthe . syopādānamabhedakam, nāsti bhedo'syetyabhedakamabhinnārtham . kuto bhinnārthaṃ na bhavatīti cet, havanaṃ kuryāt ityasmādvākyārthāt . tasmāt ta eva doṣāḥ . syānmatam--mātragrahaṇāsiddhiragnipadaviśiṣṭasamāsatvāt . na hi hotramātrameva śrūyate, kiṃ tarhi ? agneragnāvagnaye vā hotramagnihotram, tat kuryāditi bhinno'rtha iti . etaccāyuktam, tiṅpratyayārthaikībhūtaprakṛtyarthatvād hotramātravṛttatvaṃ siddhamevetyarthaḥ . yatra tiṅpratyayārthenaikībhūtaḥ prakṛtyarthastatra prakṛtyarthamātravṛttirdṛṣṭā, yathā pralambate'dhyāgacchatīti . vaidharmyeṇa kumbhakāravat kāṇḍalāvavat samāsatvāt . kumbhakāravadeva viśiṣṭārthatvamiti cet, tadapi nopapadyate, agnisamāsāsattvāt, na hyasti agniśabdasya hotraśabdena tiṅpratyayārthasākāṅkṣeṇa samāsaḥ, sup supā samarthena saha samasyate pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 1 . 4 iti vacanāt . tiṅantena astikṣīrāśnītapibatādiṣu samāsadarśanādadoṣa iti cet, na, parigaṇitebhyo'nyatrābhāvāt tiṅantapratirūpakanipātasubantatvācca teṣām, asti nāsti diṣṭaṃ matiḥ pā॰ 4 . 4 . 60 iti prātipadikavat . anyathā devadattaḥ pacati ityatrāpi samāsaḥ syāt, na tu bhavati . sāmarthyābhāvācca samāsānupapattiḥ, samarthaḥ padavidhiḥ pā॰ 2 . 1 . 1 ityadhikārāt . asāmarthyaṃ ca sāpekṣatvāt, yathā śaṅkulākhaṇḍaprātipakṣyeṇa paśya śaṅkulayā khaṇḍaḥ iti samāsānupapattistadvat . na ca prādhānyābhāvāt devadattasya gurukulam ityanena tulyam, tatra tu pradhānatvādbhavati samāsaḥ . uktaṃ tu --bhavati hi pradhānaśabdasya sāpekṣasyāpi samāsaḥ pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 1 . 1 iti . na cātrāgniśabdasya hotraśabdasya vā prādhānyamasti, kuryājjuhuyāditi tiṅantasya kriyāvācinaḥ prādhānyāt sādhanānāṃ sādhyasiddhyarthapravṛttitvāt . apaśabdo hi nāma arthaviśeṣavivakṣāyāṃ tadabhidhāyitvarūpātikramāt . yathā goṇīśabdo hi sāsnādimatyarthe'paśabdaḥ, sa tu āvapane śabda eva . tathā gāvīśabdo'pi gavyavaseye'śaktiḥ gāvī ityasminnarthe śabda eva . tathā coktam— yastu prayuṅkte kuśalo viśeṣe śabdān yathāvadvyavahārayukte . so'nantamāpnoti jayaṃ paratra vāgyogavidduṣyati cāpaśabdaiḥ .. pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 1 . 1 tasmādapaśabdaścāyamasminnarthe kuryādarthopādānaṃ cābhedakamiti sādhūktam .

2.21

tyaktajuhotikartrarthagrahe tu niṣkriyakartṛtvāt kuryādarthābhāvaḥ . athācakṣīthāḥ--etaddoṣabhayāt tyaktvā juhotyarthaṃ niṣkriyaṃ kartrarthamātrameva gṛhyate kuryāt iti kartavyatāmātracodanārthaḥ . evaṃ ca sati tyaktajuhotikartrarthagrahe tu, tuśabdo viśeṣaṇe, atyantamarthābhāvenaiva viśeṣayati, karoti, kuryāt ityevamādiśabdānāṃ kṛñprakṛtīnāṃ ghaṭādikarmāpekṣāmantareṇa kiṃ karotu, kiṃ kuryāt ityanirṇītārthatvāt ko'rthaḥ syāt ? kṛñarthābhāVe kartrarthasya niḥsādhyasya vā'kartṛtvaṃ syāt . ataḥ kuryācchabdo nirarthakaḥ, tyaktasvaprakṛtyarthatvāt tādṛgvidhasya kṛbhvādiprakṛtirahitasya yādādipratyayāntasya prayogasyādarśanāt . abhyupetyāpi prayogaṃ juhotiprayogāsattvaṃ brūmaḥ, asattvamapraśastatvam, kutaḥ ? tyājyatvāt, tyājyatvaṃ tvayā tyaktatvādasmanmatenā'rthābhāvāt . arthābhāvaścoktavidhinā siddha eva . tasmāt tyājyatvādasattvaṃ juhuyāt ityasya prayogasya . dṛṣṭānto vyādhivat, yathā vyādhistyājyatvādapraśastastathā juhotiśabdo'pi sārtha iti . kiñcānyat, kriyānāmasvavṛttītyādi . ākhyātasya kriyārthatvarūḍhasya svārthaṃ viprakīrṇāvayavakalāpaṃ tyaktvā piṇḍitahotrasattvārthopādānam, na ca tamapyupādāya tatraivāvatiṣṭhate, kiṃ tarhi ? punarapi sattvārthaṃ tyaktvā kriyārthopādānam . evaṃ nāmaśabdasyāpi sattvavṛttiṃ svāṃ tyaktvā kriyārthopādānaṃ kriyārthaṃ tyaktvā sattvārthopādānamiti . tābhyāmeva ca tyāgopādānābhyāṃ kuryāt, juhuyāt ityetayorapi śabdayoḥ sāmānyaviśeṣārthayoritaretarārthavṛttyā bhedaḥ svaprakṛtibalena piṇḍanaviprakiraṇāt tadbhedavat tadbalenā'syāpi . tathā tadvācinyoḥ prakṛtyorapi bhedastābhyāṃ tyāgopādānābhyām . kayoḥ prakṛtyoriti cet, dhātuprātipadikayoḥ, ata āha --dhātuprātipadikaprakṛtibhedo'pi, na padabheda eva, sa kutaḥ padabheda iti cet, padāntaraviṣayatvāt, padāntarasya viṣayo'syeti padāntaraviṣayaṃ tat padamākhyātaṃ nāma vā, tadbhāvāt padāntaraviṣayatvāt kuryājjahuyāditi . athavā vākyārthavicārapradhānasya mīmāṃsakasya yaduktaṃ prāk vākyabhedo vidhyanuvādatvāpatteḥ iti, sa tu na kevalo vākyabhedaḥ padabheda eva vā, kiṃ tarhi ? dhātuprātipadikabhedo'pītyabhisambadhyate, na ityanuvartanāt . tatra ko heturiti cet, ajñātasyāgnihotrasya kriyāviśeṣaṇatvenānuvādāt, ajñātārtho evaṃ ca śruteryāsau pratipattistasya abhāvaḥ . svapratyavekṣānuvādanyāyena ca tattyāgāt kartrādyarthapratipattivaśena śabdārthasthāpanād nṛjñānameva pramāṇīkṛtam . evaṃ tarhi yathāśruti agnihotravaddhavanamapi grahīṣyate . nanvarthadvayavidhānamaśakyamekena vākyena . vidhiḥ, jñātārtho'nuvādaḥ, agnihotramajñātatvād vidhīyate, tat kuryāt, juhuyāt, havanaṃ kuryāt iti juhotikriyayā viśeṣya prasiddhasya vihitasyaivānuvadanāditi prāguditamarthamupapattitvenopadarśayati .

2.22

tataśca kim ? evaṃ cetyādi yāvat tasyā abhāvaḥ . evaṃ cetyanantaranirdiṣṭakriyānāmasvavṛttityāgopādānābhyāmeva śruteryāsau pratipattirjuhuyādityasyāḥ padaśruterhavanakriyāvidhānamartho juhuyād havanaṃ kuryāditi tasyā abhāvaḥ, sā na bhavati, anyathārthādhigateḥ, yacchabda āha tannaḥ pramāṇam pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 1 . 1 iti ca hīyate . nāmākhyātayorarthabhedatyāgopādānadoṣebhyaśca śabdāvyavasthānāt puruṣabuddhivaśena śabdārthāvasthānam, kutaḥ ? svapratyavekṣānuvādanyāyena ca tattyāgāt, svayaṃ pratyavekṣito'rthastvayā ayamasya śabdo'syārtha evaṃ bhavati na veti doṣavattvādayaṃ tyājyo'yaṃ guṇavattvādāśrayaṇīyaḥ iti vicārya svamatipramāṇīkaraṇena śratiśrutiprāmāṇyatyāgaḥ kṛtaḥ . tatastattyāgāt kartrādyarthapratipattivaśena śabdārthasthāpanād nuḥ puruṣasya jñānameva pramāṇīkṛtam, tasyaiva vidhyarthavadavasthitasyānuvadanāt . ataśca te vādāvasānaṃ nigrahasthānaṃ puruṣajñānaprāmāṇyāśrayeṇa kriyopadeśavākyāpramāṇīkaraṇāt pratijñātyāgapratijñāntaragamanalakṣaṇam . eṣa ca pratijñātyāgapratijñāntarāśrayaṇadoṣa itaratrāpyarthavyākhyāne havanaṃ kuryāt ityetasmin bhavati, kasmāt ? svapratyavekṣānuvādena ca tattyāgāt kartrādyarthaniyatapratipattivaśena śabdārthasthāpanādevameva saprakṛtipratyaya evāgnihotraśabdo'vabodhyate śabdaprāmāṇyatyāgena svamatiprāmāṇyāvalambanāt .

2.23

evaṃ tarhi yathāśruti agnihotravaddhavanamapi grahīṣyate . āha--na śabdārthaṃ tyajāmi, uktadoṣabhayāt . kiṃ tarhi ? yā yā śrutiryathāśruti, yathāgnihotraśabdaśravaṇāt tadartho gṛhyate tathā havanamapi juhuyācchabdaśravaṇādgrahīṣyate, tato na doṣo'stīti . tadekatra havanamagnisampradānaviśiṣṭakarmakārakatayocyate, anyatra svaviśiṣṭakartṛkatayeti . atrocyate --nanvarthadvayavidhānamaśakyamekena vākyena agnisampradānakasya karmabhūtasya havanasya tadviśiṣṭasya ca kartṛtvasya, yathā brāhmaṇasampradānakahavirdānavākyena śuklagavānayanamapi .

2.24

itara āha --naiva havanaṃ vidhīyata ityādi . juhuyācchabdena naiva havanaṃ vidhīyate, kiṃ tarhi ? agnihotraśabdena vihitaṃ havanamanūdyate, vidhyanuvādayorbhinnalakṣaṇatvāt . kiṃ tayorlakṣaṇamiti cet, ucyate --prāptamanūdyate vākyāntareṇa, yathā paṇḍitastiṣṭhati iti śāstrajñaḥ paṇḍitaḥ iti vākyāntaravihitapāṇḍityasya sthānānuvādāt . aprāptaṃ ca vidhīyate, yad vākyāntarāprāpitamavijñātaṃ pramāṇāntareṇa tad vidhīyate, yathā svargakāmo juhuyāditi . atrocyate--yadyetadvidhyanuvādayorlakṣaṇaṃ nānuvādo havanasya yujyate, yasmānna ca prāptirasti havanasya, avihitatvāt . itara āha--asti prāptirhavanasya, agnihotrasya havanatvāt tasya ca vihitatvādityata āha --yadagnihotraṃ havanameva tat, punaruktaṃ tarhyevamanayoragnihotrahavanavidhānayoraviśeṣāt . etaccārthapunaruktam, punaruktaṃ ca nānuvāda unmattavākyavat . anuvādalakṣaṇābhāvaṃ cāsya darśayati --vidhivihitasya hi anuvadanamanuvāda iti, hiśabdo yasmādarthe, yasmād vidhivākyavihitasyārthasya paścādarthaviśeṣaprāpaṇārtho vādo'nuvādaḥ . tadatra lakṣaṇaṃ na ghaṭate, agnihotrahavanavidheyatvāt, agnihotrasya havanasya caikībhūtayorvidheyatvāt . tannigamayati --anuvādāyogyateti .

2.25

atha tvicchayaivānuvādo yathākathañcit syāt . syānmatam--vakturvivakṣitapūrvikā śabdapratipattirityasya havanasya vidhānaṃ na vivakṣyate, anuvādo vivakṣyata iti . etadapi yathākathañcit syād vihitārthābhāvāt, vivakṣecchayoranarthāntaratvādicchāmātrataśca nirupapattikasyārthasyāsiddherna syādityabhiprāyaḥ . yadyapi yathākathañcit syāt tataḥ punaruktadoṣābhāva eva syāt, iṣyate ca paunaruktyaṃ śabdato'rthataśca, uktārthaśabdārthakathanamaviśeṣeṇa punaruktamanyatrādarādibhyaḥ iti paunaruktyābhāvaḥ .

2.26

uktaṃ hīti punaruktāpavādamarthaviśeṣāpekṣaṃ darśayati anuvādādara . paṇḍitamānaya ityukte paṇḍito devadatta ityanuvādo na punaruktam . evamādare svāmin svāminniti . vīpsāyāṃ grāmo grāmo ramaṇīyaḥ . meva tvanūdyate ca viśeṣavidhānārtham . na cātra kaścijjuhotipunarvacanena viśeṣo janyate . tataśca prāktanameva sañjātam . sarvathā kimatiricyate paunaruktyadoṣavyapetam ? vidhiliṅkartā āste . ato nānuvādaḥ, uttaraviśeṣāsambandhanāt, vidhīyamānapaṇḍitatvavat . athocyeta--vidhiliṅkartrarthe pratyayārthe'vaśiṣyamāṇe'vaśyavācye prakṛtiparavyava- bhṛśārthe ghanaṃ ghanaṃ mṛdu mṛdu śanaiḥ śanairiti . viniyoge ghaṭaṃ kuru ghaṭaṃ kurviti . hetau kṛtakatvādanityo ghaṭaḥ, tasmāt kṛtakatvāditi . asūyāyāṃ viparyasyā''syaṃ hasati hasatīti . īṣadīṣaditi, stokaṃ stokamiti . sambhrame svāgataṃ svāgatamiti . vismaye vidyādharo vidyādhara iti . gaṇane ekamekaṃ dve dve iti . smaraṇe ā ! vidito viditaḥ pāṭaliputre dṛṣṭo dṛṣṭo'sīti . evamādyarthaviśeṣābhāve punaruktadoṣāvaśyambhāvād na cedanuvādatvamasya paunaruktyamevāsya . paunaruktyābhāve nānuvādatvam . tasmādidaṃ tvanuvādākṣamamayogyamityarthaḥ, katamat ? juhuyādityetat padam . kutaḥ ? vidhīyamānatvāt, yo'rtho vidhīyate na so'nūdyate, ākhyāyamānapaṇḍitatvavat, yathāyaṃ paṇḍito devadatta iti vidhīyamānapāṇḍityo devadatto nānūdyate tathā juhuyādityetadapi apūrvopadeśatvādanuvādavaidharmyāccāsya tallakṣaṇābhāvāt . kiṃ tallakṣaṇamiti cet, vihitameva tvanūdyate ca viśeṣavidhānārtham, yathā--paṭurdevadattaḥ, payasainaṃ bhojayeti . tallakṣaṇābhāvāt kim ? tallakṣaṇābhāvānnānuvādo'pūrvavidhānāt, yatra na viśeṣo vidhīyate maulavidhireva saḥ .

2.27

evaṃ tarhi viśeṣavidhānādanuvādo'stu tadvaditi cet, tanna bhavati, yasmād na cātra kaścijjuhotipunarvacanena viśeṣo janyate, juhuyāt ityanena śabdena agnihotraśabdābhihitādarthānna kaścidanyo viśiṣṭo'rtho'bhidhīyate yato'nuvādaḥ syāt . tataśca prāktanameva sañjātaṃ yāvadeva agnihotraṃ kuryāt iti vākyavikalpe'bhihitaṃ tāvadeva agnihotraṃ juhuyāt ityatrāpi vākye, tato'dhikaṃ na kiñcidasti . evaṃ yāṃ tāṃ gatiṃ gatvā kalpayitvāpi sarvathā sarvaprakāreṇa agnihotraṃ juhuyāt ityasmin vākye'gnihotrakarmaṇyevāntarbhāvitahavane juhuyācchabdaprakṛtyarthe kimatiricyate paunaruktyadoṣavyapetam ? vidhiliṅkartāste, vidhau vihitasya liṅpratyayasya kartṛkārakasya tanmātrārtha āste na dūṣitaḥ, anyat sarvaṃ punaruktādidoṣaduṣṭamevetyarthaḥ agnihotraṃ kuryāt, agnihotraṃ juhuyāt ityetayorvākyārthavikalpayoruktadoṣatvāt . ato nānuvādaḥ, uktadoṣasambandhādityarthaḥ . kathamiti cet, uttaraviśeṣāsambandhanād vidhīyamānapaṇḍitatvavadityetadanantaroktārthasamāhārārthaṃ sādhanaṃ gatārtham . tasmāt kartrarthamātramavaśiṣyate, śeṣaṃ punaruktam .

2.28

athocyeteti paramatamāśaṅkate . atha tvayocyeta --vidhiliṅkartrarthaḥ pratyayārtho'nuktatvādavaśiṣyate, avaśyaṃ ca vācyo'sau, tasmin pratyayārthe'vaśiṣyamāṇe'vaśyavācye, prakṛtiparavyavasthāyā iti sthāyā āvaśyake prakṛtyupādāne prāpte varamāsannā prakṛtirupāttā, arthaḥ punarasyā na vivakṣyate gatārthatvāt . evaṃ tarhi varatarakaṃ pratyāsannatarā'vivakṣitārthā kṛñprakṛtirupāttā, vacanasyopāttārthapratyāyanārthatvāt . sāpi cāpakṣiptavācyārthasthitiruktavat . asmiṃstu nyāye'tilaṅghyamāne kriyopadeśavādo'pi tattvavādavadeva tyaktaḥ syāt, tatrāpi yadṛcchābhyupagamāt . ko ha vaitadveda bālapralāpavad vyavasthāpetamu- hetvarthe pañcamī, prakṛteḥ paraḥ pratyayaḥ prayoktavyaḥ pā॰ ma॰ bhā॰ 3 . 1 . 2 itīyaṃ vyavasthā, tasyā vyavasthāyā maryādāyāḥ sthiterhetorāvaśyakaṃ prakṛtyupādānam, tasmiṃścāvaśyake prakṛtyupādāne prāpte katamā prakṛtirupādātuṃ yogyā ityevaṃ vicārayata idaṃ me yogyamiti pratibhāti --varamāsannā prakṛtirupāttā, arthaḥ punarasyā na vivakṣyate gatārthatvāt, tasmādavivakṣitārthā sā, satyapi nāntarīyakatve pratyāsannaprakṛtyupādāne vilakṣaṇāmanyāṃ parityajyā'vilakṣaṇā juhotiprakṛtirevopāttetyavaseyam, prayogo'gnihotraṃ juhuyāditi . atrocyate --evaṃ tarhi varatarakamityādi . cenmanyase varamāsannaprakṛtyupādānaṃ nāntarīyakatvāditi, tatrāhameva te varatarakaṃ sāhāyakaṃ dadāmi buddheḥ--kartṛpratyayārthasamārthaiva pratyāsannatarā paunaruktyaparihārārthamavivakṣitā- rthā'nuktārthā kṛñprakṛtirupāttā . kiṃ kāraṇam ? vacanasyopāttārthapratyāyanārthatvāt, arthaṃ pratyāyayiṣyāmīti hi śabdaḥ, kartṛpratyayāntayā kṛñprakṛtyā pratyāyyate sphuṭataram, ato'gnihotraṃ kuryādityevāstu . itara āha--tvayaiva samarthitatvādevamevāstu . ācārya āha--syādevaṃ yadi sāpi cārthasthitirnirdoṣā syāt, kintu sāpi cāpakṣiptavācyārthasthitiruktavat, tasyāmapyarthasthitau nirākṛto vācyo'rthaḥ juhrotyajuhotyarthatyāgabhedābhyām ityādiprabandhena uktavad yathāśrutārthābhāvādidoṣāt pauruṣeyatvādiprasaṅgācca . evaṃ tāvannyāyena parīkṣyamāṇametadvākyaṃ na yujyate puruṣatarkalakṣaṇena .

2.29

yadyapi puruṣatarkalakṣaṇaṃ nyāyamatilaṅghyāpauruṣeyo nityo vedākhyaḥ kriyopadeśaḥ puruṣagatarāgādidoṣāśaṅkāhetuvinirmuktaḥ pramāṇam, puruṣakṛtāni hi vākyāni avidyārāgādyaviyuktapuruṣavadapramāṇāni aphalāśakyaprāptinityānityādivastutattvavicāraviṣayāṇi, saphalaśakyaprāptipuruṣahitopāyakriyopadeśāttu vedavādaḥ śreyānitīṣṭam, tathāpi tvadvacanādevāsmiṃstu nyāye'tilaṅghyamāne kriyopadeśavādo'pi tattvavādavadeva tyaktaḥ syāt . kiṃ kāraṇam ? tatrāpi yadṛcchābhyupagamāt, avidyārāgādyaviyogādeva sarvapuruṣāṇāṃ vaktṛśrotṛpuruṣādhīnatvāccopadeśaparamparāyā na kaścidbuddhipūrva upadeśaḥ, ataḥ suptamattādivipralāpavad yadṛcchayā ditam ? kiṃ vā'nena jñātena yadetajjñā evamuktavanto'vyaktaṃ yadyajñānād yadi dveṣādeḥ ? ko vā''ha jñavacanametat ? yadi saṃśayādiyogānna jñaḥ pramāṇaṃ tarhīdamajñoktatvādunmattavākyavat . acetanatvāt kuto'sya prāmāṇyam ? kuto'sya vacanam ? kāṣṭhaśabdavaditthamacetanatve'pi na ghaṭate vedavākyaprāmāṇyam . bhyupagato vedo vaidikaiḥ . ata idamāpannam --ko ha vaitadveda agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ ityetad vākyaṃ sārthakaṃ nirarthakaṃ veti ? . kimiva na jñāyate ? bālapralāpavat, yathā hi bālairaniyatakriyākārakasambandhamuktamabuddhipūrvatvājjñātumaśakyaṃ kenārthenā'rthapratyāyanārthavat ? iti . kiṃ kāraṇam ? vyavasthāpetatvāt, śabdaprayogo hyarthapratyāyanārthaḥ svaniścitārthapratipādanasamarthaniyatavarṇānupūrvīkaḥ pratyapekṣitavācyavācakasambandha itīyaṃ lokaśāstravyavasthā, tato'petaṃ brahmādisarvavedavādivacanamavidyārāgādyaviyogātteṣāmityaśakyaprāptiragnihavanavidhānādivākyārthasya . tasmāt ko ha vaitad veda bālapralāpavad vyavasthāpetamuditam ? kiñcānyat, aphalaṃ caitadityata āha --kiṃ vā'nena jñātena yadetajjñā vedajñā agnihotrakarmajñā evamuktavantaḥ agnihotraṃ juhuyāt iti vākyamavyaktamavyaktārthamasphuṭārtham, yasmādavyaktajñānā eva te puruṣatvādavidyāyogācca daśadāḍimādiślokavādivat . avidyāyogaṃ darśayati --yadyajñānāditi . rāgādiyogaṃ ca darśayati --yadi dveṣādeḥ .

2.30

itara āha--viphalo'yaṃ prayāso'niṣṭāpādane te, abhyupagamatvāt . ko vā''ha--jñavacanametat, nanu prāguktaṃ saṃśayaviparyayānadhyavasāyasampṛktatvānnirṇayasyāpyajñānatvameveti . athavā ko vā''ha jñavacanametaditi jñasya puruṣasya sarvatra pramāṇabhūtasyābhāvāt, kiṃ tarhi ? śabdasyaiva ca nirdoṣatvāditi . atrācārya āha --yadi saṃśayādiyogānna jñaḥ pramāṇaṃ tarhīdamajñoktatvādunmattavākyavaditi kriyopadeśasāphalyavādaḥ kva gacchatīti cintyatām . evaṃ tāvad buddhipūrvakamakārādivarṇānupūrvyā śabdoccāraṇaṃ cetanodīritaṃ kākavāśitaṃ puruṣavāśitaṃ vā tulyam . athācakṣīthāḥ--kāṣṭhapāṣāṇādisaṅghaṭṭajanitācetanaśabdavat sarvamacetanam . tathāpyacetanatvāt kuto'sya prāmāṇyam, acetanatvāt, ākāśavat . evaṃ ca kṛtvā'cetanatvāt kuto'sya vacanam ? yacchabda āha tad naḥ pramāṇam pā॰ ma॰ bhā॰ itīṣṭaṃ bhavatā, bhāṣaṇaṃ vacanamuktiḥ śabdoccāraṇam, bhāvasādhanatvādvacanaśabdasya, acetanatvādvaktṛtvamasya nāstītyarthaḥ . katham ? ajñodīritatvādeva ca vacanatvamasya nāsti, vācyārthapratipādanābhisandhipūrvakaṃ hi tat, tadabhāve'nuktamityata āha --kāṣṭhaśabdavaditthamacetanatve'pi na ghaṭate vedavākyaprāmāṇyam .

2.31

atrāha--yaduktaṃ prāk ko vā''ha jñavacanametat iti dvitīyo vikalpo na brūmaḥ sarvavaktṛvacanāprāmāṇyamiti, svavacanavirodhadoṣāt . kiṃ tarhi ? sarvajñavītarāgādyabhāvād granthasya sarvabhāvasvabhāvaviṣayasya karturaprāmāṇyam, na tu vakturanādinidhanasya vaktṛparamparāgatasya, vaktṛvacanayoḥ kvacit prāmāṇyāditi . ādivaktṛvaccottaravaktaryapi vātikamantrādivajjñavacanānāśvāsatulyatā . kvaciccārthe satyeva arthāvivakṣā nyāyyā dṛṣṭā, tayoḥ kvārthavattvena dṛṣṭayostadavivakṣayā ca sārthakatvaṃ dṛṣṭam ? ato'nyāyyametaduktam avivakṣitārthasya nāntarīyakatvāt prayogaḥ iti, prayuktasyānarthakatvābhāvaprasaṅgāt . vivakṣāvivakṣayoraniyamena śabdapravṛttau satyāmaprayojanāyāṃ cāvivakṣāyāmagnyādyavivakṣā'bhāve viśeṣa- atrocyate --ādivaktṛvaccottaravaktaryapi . yathā''divaktāro'pramāṇamasarvajñatvādavītarāgatvācca śāstrāṇāṃ sarvabhāvasvabhāvaviṣayāṇāṃ yathārthajñānavacanahīnāstathā''dimadanādiprasiddhīnāṃ śāstrāṇāmadhyetāro yathārthajñāna- vacanahīnāḥ, tasmādubhayeṣāṃ jñātṛtvavaktṛtvayorayathārthayoranāśvāsastulyaḥ . kimiva ? vātikamantrādivat, yathā dhātuviṣayabalādivātikānāṃ jñānāni mantravacanāni ca vipralambhabhūyiṣṭhatvādanāśvāsanāni, ādigrahaṇād vaśīkaraṇamantrayogādivat . tata āha --ādivaktṛvaccottaravaktaryapi vātikamantrādivajjñavacanānāśvāsatulyatetyalamatiprasaṅginyā kathayā .

2.32

kiñca, yaduktam--avivakṣitārthānarthikāpi kartṛpratyayasāhāyakakāriṇī juhotiprakṛtirupātteti . etadapi nyāyavirodhādayuktam, katham ? kvaciccetyādi . kvacicceti na sarvatra, yathā nakṣatraṃ dṛṣṭvā vāco visṛjanti iti, kataraddevadattasya gṛham ? ado yatrāsau kākaḥ iti nakṣatrekṣaṇe pakṣiṇi copayuktārthayoreva nakṣatraṃdṛṣṭvā-kākaśabdayoḥ sārthakayoḥ kāla-gṛhopalakṣaṇe'rthe satyeva nakṣatradarśana-kākārthāvivakṣā nyāyādanapetā nyāyyā dṛṣṭā nānarthakasyaivonmattapralapitādestathā tayoragnihotrahavanayoḥ kvārthavattvena dṛṣṭayostadavivakṣayā ca sārthakatvaṃ dṛṣṭam ? ato nyāyāpetametaduktam--avivakṣitārthasya nāntarīyakatvāt prakṛteḥ prayogo juhuyācchabdasyeti . kiṃ kāraṇam ? prayuktasyānarthakatvābhāvaprasaṅgāt, yadyeṣa nyāyaḥ śabdānāṃ prayoge niyato na syānnāntarīyakatvādapi prayoge sādhutvameva syāt tataśca pramādādapramādādvā prayuktasya śabdasyānarthakatvābhāva eva syāt pramattāpramattavaktraviśeṣaśca syāt, na tvevaṃ bhavati dṛṣṭaśiṣṭeṣṭaviruddhatvāt . syānmatam--upalakṣaṇādiprayojanāyāṃ viśeṣavivakṣāyāṃ kimanayā svārthāvivakṣayā ? sarvasya śabdaprayogasya vakturvivakṣitapūrvakatvāt pravṛtteravivakṣā vivakṣā veti . etadayuktam, vivakṣāvivakṣayoraniyamena śabdapravṛttau satyāmaprayojanāyāṃ cāvivakṣāyāmagnyādyavivakṣā'bhāve viśeṣaheturvācyaḥ, agniśabdasyāpi juhotiprakṛtyupādānavannāntarīyakatvāt prayogo'rtho'syāvivakṣita iti prāptam . tataśca bhasmahotraṃ juhuyāt heturvācyaḥ . yuktatarīyuktatarā tu tadavivakṣā vakṣyamāṇanyāyadarśanādarthatattvatantratvāttasyāḥ . evaṃ tāvadapratyāyakatvamasya, apratyavekṣitārthayāthātathyokteḥ, bālapralāpavat . tvadabhiprāyavattu havanānuvādaviśiṣṭāgnihotrābhyupagame'pi cāgnihotrasya ātmādivastutattvavadaprasiddhasvarūpatvāt karaṇāsiddhiḥ . athocyeta--vidhyantaravidhānaśailyā tatsiddhiḥ, yathā yūpaṃ chinatti... ... ... ityetadvākyaṃ sādhīyaḥ agnihotraṃ juhuyāt ityetat sādhīya iti kena hetunā paricchedyam ? kiñcānyat, yuktatarīyuktatarā tu tadavivakṣā agnyādyavivakṣā . kiṃ kāraṇam ? vakṣyamāṇanyāyadarśanāt, vakṣyamāṇo hi vidhividhinaye'yaṃ nyāyo drakṣyate bhavatā puruṣa evedaṃ sarvam ṛgveda॰ 10 . 8 . 90 ityādi, taddarśanāccedamagnyādivikalpāsattvānnāgnihotraṃ na hotetyarthābhāvādevā'vivakṣā nyāyyā, kiṃ kāraṇam ? arthatattvatantratvāt tasyāḥ, arthavaśāddhi vivakṣā'vivakṣā vā bhavitumarhati, nānyatheti .

2.33

tadupasaṃhṛtyāha --evaṃ tāvadityādi . evamanantaroktopapattividhinā agnihavanaṃ kuryāt ityetasminnarthe pradarśitadoṣatvādathavā agnihotraṃ kuryāt, agnihotraṃ juhuyāt, havanaṃ kuryāt, agnihotraṃ havanaṃ kuryāt, juhuyāt ityevamādyartheṣu pradarśitadoṣatvāt . tāvacchabdaḥ kramārthaḥ, doṣāntarābhidhānamapi bhaviṣyati, eṣa tāvaddoṣa iti . apratyāyakatvamasya vākyasya, kutaḥ ? apratyavekṣitārthayāthātathyokterbālapralāpavat, yathātathābhāvo yāthātathyam, arthasya yāthātathyamarthayāthātathyam, tasmādarthayāthātathyāt tasyāpratyavekṣitasyārthasyāvicāritasya kiṃsvarūpo'yamarthaḥ ? pramāṇam ? prameyaḥ ? kena vā rūpeṇa pramāṇaṃ prameyo vā ? ityapratyavekṣitasyārthasyokteḥ śabdasyārthasya vā pratyāyakasvarūpamapratyavekṣyoktatvāt tadapratyāyakatvam . arthatvācca śabdastadabhidheyo vā pratyavekṣitayāthātathyoktereva pratyāyakaḥ pradhānādivaditi vaidharmyeṇa . tasmādapratyavekṣitārthayāthātathyokteryadi śabdadvāreṇa yadyarthadvāreṇobhayathāpyapratyāyakatvaṃ siddham, ataścāpratyāyakatvādanupadeśatvaṃ bālapralāpavadeva .

2.34

kiñcānyat--agnihotraṃ havanaṃ kuryāt ityasminnevānantarokte'rthe doṣāntaraṃ brūmaḥ --tvadabhiprāyavadityādi . tvadabhiprāyeṇa tulyaṃ tvadabhiprāya iva tvadabhiprāyavat, yathā tvadabhiprete agnihotraṃ havanaṃ kuryāt ityetasminnarthe havanānuvādena viśiṣṭe'gnihotre'bhyupagamyamāne'gnihotrasya tvadiṣṭasya karmaṇaḥ sāṅkhyādiparaparikalpitātmādivastutattvasyālaukikasyāprasiddhasya durjñānatvavadalaukikatvādaprasiddhasvarūpatvād durjñānatvam, avijñātasya ca karaṇāsiddhiḥ, sā havanakriyā na sidhyatītyarthaḥ .

2.35

atra pareṇāthocyeta parihāraḥ --vidhyantaravidhānaśailyā tatsiddhiriti . agnihotraṃ juhuyādityetasmādvidheranyo vidhirvidhyantaraṃ yūpaṃ chinatti ityādi . tasya vidhānamavivakṣitanirūpaṇaṃ pūrvaṃ paścāditi ... ... ...pālāśamaṣṭāśrimityādi . etadapi na, vaiṣamyāt . kālatastāvanna hi sa chedanakriyākāla eva yūpaḥ, chedanādibhiḥ saṃskṛtaḥ san bhaviṣyati yūpaḥ, tasya tadā yūpatvenāsato yuktaṃ yūpasvarūpaṃ kālāntarabhāvyupekṣituṃ na punaragnihotrasya tadaiva sataḥ . nanu tacchabdatā tādarthyāt, yathendrārthā sthūṇā indraḥ . chedanasya saṃskāratā na vihitā syāt, yūpasya nirvṛttatvāt . asatyāṃ ca saṃskāratāyāṃ chidiravivakṣitārthaḥ kartavyatābhirnirūpaṇam, śailī svabhāvaḥ, śailyā dṛṣṭayā vidhitvādasyāpi vidhereṣā śailī ityanumānāt siddhirbhavati . kasya punarvidhervidhyantaravidhānaśailyā siddhirdṛṣṭā ? yathā yūpaṃ chinattītyādi yāvat pālāśamaṣṭāśrimityādīti śailyanumāne dṛṣṭāntamāha . yathātra pūrvamavivakṣitaniścayāvadhāraṇātmikā kartavyatā coditā paścāt aṣṭāśriṃ pālāśaṃ bailvaṃ vā ityādītikartavyatācodanayā svarūpe vyavasthāpyate tathehāpi . ācārya āha --etadapi na, vaiṣamyāt, dṛṣṭāntadārṣṭāntikayoḥ śailīvaiṣamyāt . tadvaiṣamyaṃ kālataḥ prasiddhito'vadhāraṇataśca . tatra kālatastāvanna hi sa cchedanakriyākāla eva yūpaḥ, bhavatīti vākyaśeṣaḥ, chedanādyānarthakyaprasaṅgāt . kiṃ tarhi ? chedanādikriyābhiḥ saṃskṛtaḥ san bhaviṣyati yūpaḥ . itthaṃsvarūpasya tasya kāṣṭhasya tadā yūpatvenāsato yuktaṃ yūpasvarūpaṃ kālāntare bhāvyupekṣitum, na punaragnihotrasya tadaiva sataḥ saṃskāranirapekṣasya kālāntarābhāvyarthopekṣaṇamiti vaiṣamyam .

2.36

itara āha --nanu tacchabdatetyādi yāvat sthūṇendra iti . yathātra tādarthyāt tācchabdyamevaṃ yūpārthaṃ dāru yūpa iti tatkālatvāt . atrocyate --chedanasya saṃskāratā na vihitā syād yūpasya nivṛttatvāt, tannirvartanārtho hi cchedanasaṃskāraḥ, tasyāmasatyāṃ ca saṃskāratāyāṃ chidiravivakṣitārthaḥ syāt, asaṃskārārthatve'narthaka eva cchidiḥ syādityarthaḥ . tasmād yāvadeva yūpaṃ svīkaroti svatvena parigṛhṇātītyuktaṃ bhavati tāvadeva chinattītyuktaṃ bhavati, chinatteḥ saṃskārārtharahitatvāt . mā bhūdayaṃ doṣo dṛṣṭaviruddhatvāt, adṛṣṭārtho vā syāt iti vartate . na cādṛṣṭārthastatphalatvāt . evaṃ tāvat kālataḥ śailīvaiṣamyādayuktamuktam --vidhyantaravidhānaśailyā tatsiddhiḥ, yūpaṃ chinatti pālāśamaṣṭāśrimi- tyādivaditi .

2.37

avadhāraṇavaiṣamyamapyata iyamityādi . anantaroktā yeyaṃ bhāvanā, anayaiva bhāvanayāvadhāraṇavaiṣamyamapi bhāvayiṣyāmi, ata āha --yā tatra bhāvanā yūpaṃ chinatti cchedanena yūpaṃ svīkarotīti chideḥ saṃskārābhāve yūpasvīkaraṇārthatāyā uktatvāt . tatra ca kathamavadhāryam ? ucyate --na ca cchedanamevetyavadhāryate, karotīti vartate . kastatra doṣa iti cet, yata evakārastato'nyatrāvadhāraṇam, aṣṭāśrikaraṇādīnāmasaṃskāratvaprasaṅgaḥ, tadatra prasaktam, tat tu neṣyate . kintu karotyevetyavadhāryate svatvenāparigrahamātrapratiṣedhārtham . eṣāvadhāraṇabhāvanā yūpe . seha havanavidhivākye na śakyāśrayitum . kiṃ kāraṇamaśakyeti cet, avadhāraṇāsambhavāddhavanenāgnihotraṃ karotīti . kathaṃ punarasambhavaḥ ? yasmāddhavanenāgnihotraṃ karoti na pravrajyādinā, na ca karotyevetyavadhāryate svargādikāmābhāve karaṇābhāvādityavadhāraṇavaiṣamyam .

2.38

havanenāgnihotraṃ karotīti havanādanyasyāgnihotrasyābhāvādata eva prasiddhivaiṣamyamapi, tasyāgnihotrasyāprasiddhasya kriyākalāpābhimatārthanāmadheyamātratvāt prasiddhayūpadravyacchedanādivaiṣamyam . mātragrahaṇaṃ nāmadheyatvasāmānyamevānumīyeta nārthaviśeṣaḥ idaṃ tadagnihotraṃ nāma vastu iti . tasmāt prasiddhyaprasiddhibhyāmapi vaiṣamyamiti .

2.39

atastadarthatrayamupasaṃhṛtya hetuheyanigamanārthamāha --śailīprāmāṇye cāsya śailyā yūpakriyā'yāthārthyāt . śailīprāmāṇye cāvalambyamāne'syāgnihotrasya śailyā yūpakriyāyā uktavidhinaivāyāthārthyāt, yathārthabhāvo yāthārthyam, na yāthārthyamayāthārthyam, tasmādayāthārthyād yūpakriyayā agnihotrakriyāyāḥ śailīsāmyaṃ nāsti . ato na yuktam --vidhyantaravidhānaśailyā tatsiddhiryūpacchittyādivaditi . athavā śailīpramāṇaṃ śailyanumānam, tasmiṃśca śailīprāmāṇye'bhyupagamyamāne cāgnihotrasya śailyā yūpakriyāyā nanu sevādivat kriyāmātratva itikartavyatābhyaḥ pratipattiḥ, na, bhajanārthasevājñātatve tāsāṃ sevārthatvāt . itarathā pratikriyaṃ pṛthaktvāpatteḥ . nātrāpi dānādyarthatvādvaiṣamyamuttarakriyāmātratvācca . etadapi na, lokaviditadānādyarthānubaddhetikartavyatāmātrārthatāpatteragnisampradānavirodhāt 'na tu laukika eva ayāthārthyāt kathaṅkāraṃ vidhividhyantaraśailyostulyā prasiddhiḥ, alaukikatvādanumānānupapatteḥ ? loke hi dṛṣṭamanumīyate, na tu yūpakaraṇamaṣṭāśryādirūpamagnihotrakarmadharmasvarūpapṛthagbhūtaṃ prasiddhamasti yatastacchailyāgnihavanaśailyanumīyeta . tasmācchailīprāmāṇye cāsya śailyā yūpakriyā'yāthārthyāt tatsiddhirayuktaiva . havanāgnihotrayorbhede'pi havanānuvādaviśiṣṭāgnihotravidhitve coktanyāyena dṛṣṭāntavaiṣamyānna śailyanumānamiti .

2.40

āha --nanu sevādivat kriyāmātratva itikartavyatābhyaḥ pratipattiḥ . yadyapyagnihotrakriyāmātratve yūpacchedādiśailīvaiṣamyaṃ tathāpi sevādikriyāvadeva tadbhaviṣyati . yathā hi sevetyupasthānāñjalikaraṇādisvāmyājñānuvṛttibhajanārthā viśeṣeṇa manovākkāyaparispandabhedātmikā ekaiva svāmicittānurodhalakṣaṇā sevā evamagnihotrākhyaikā kriyā, na sā svāvayavakalāpavyatiriktā kācidasti . tasmāttā eva paśvālambhana- prokṣaṇādikriyāḥ agnihotram ityabhedenocyante . ādigrahaṇāt kṛṣivāṇijyādikriyāmātratve svābhya eva itikartavyatābhyaḥ pratipatti stathepattistathehāpīti .

First 40 of 237 passages. Read on

Linked texts (1)