Dvadasharanayacakra 2.21
Nyāyāgamānusāriṇī 2.21
- Language
- Sanskrit
2.21
tyaktajuhotikartrarthagrahe tu niṣkriyakartṛtvāt kuryādarthābhāvaḥ . athācakṣīthāḥ--etaddoṣabhayāt tyaktvā juhotyarthaṃ niṣkriyaṃ kartrarthamātrameva gṛhyate kuryāt iti kartavyatāmātracodanārthaḥ . evaṃ ca sati tyaktajuhotikartrarthagrahe tu, tuśabdo viśeṣaṇe, atyantamarthābhāvenaiva viśeṣayati, karoti, kuryāt ityevamādiśabdānāṃ kṛñprakṛtīnāṃ ghaṭādikarmāpekṣāmantareṇa kiṃ karotu, kiṃ kuryāt ityanirṇītārthatvāt ko'rthaḥ syāt ? kṛñarthābhāVe kartrarthasya niḥsādhyasya vā'kartṛtvaṃ syāt . ataḥ kuryācchabdo nirarthakaḥ, tyaktasvaprakṛtyarthatvāt tādṛgvidhasya kṛbhvādiprakṛtirahitasya yādādipratyayāntasya prayogasyādarśanāt . abhyupetyāpi prayogaṃ juhotiprayogāsattvaṃ brūmaḥ, asattvamapraśastatvam, kutaḥ ? tyājyatvāt, tyājyatvaṃ tvayā tyaktatvādasmanmatenā'rthābhāvāt . arthābhāvaścoktavidhinā siddha eva . tasmāt tyājyatvādasattvaṃ juhuyāt ityasya prayogasya . dṛṣṭānto vyādhivat, yathā vyādhistyājyatvādapraśastastathā juhotiśabdo'pi sārtha iti . kiñcānyat, kriyānāmasvavṛttītyādi . ākhyātasya kriyārthatvarūḍhasya svārthaṃ viprakīrṇāvayavakalāpaṃ tyaktvā piṇḍitahotrasattvārthopādānam, na ca tamapyupādāya tatraivāvatiṣṭhate, kiṃ tarhi ? punarapi sattvārthaṃ tyaktvā kriyārthopādānam . evaṃ nāmaśabdasyāpi sattvavṛttiṃ svāṃ tyaktvā kriyārthopādānaṃ kriyārthaṃ tyaktvā sattvārthopādānamiti . tābhyāmeva ca tyāgopādānābhyāṃ kuryāt, juhuyāt ityetayorapi śabdayoḥ sāmānyaviśeṣārthayoritaretarārthavṛttyā bhedaḥ svaprakṛtibalena piṇḍanaviprakiraṇāt tadbhedavat tadbalenā'syāpi . tathā tadvācinyoḥ prakṛtyorapi bhedastābhyāṃ tyāgopādānābhyām . kayoḥ prakṛtyoriti cet, dhātuprātipadikayoḥ, ata āha --dhātuprātipadikaprakṛtibhedo'pi, na padabheda eva, sa kutaḥ padabheda iti cet, padāntaraviṣayatvāt, padāntarasya viṣayo'syeti padāntaraviṣayaṃ tat padamākhyātaṃ nāma vā, tadbhāvāt padāntaraviṣayatvāt kuryājjahuyāditi . athavā vākyārthavicārapradhānasya mīmāṃsakasya yaduktaṃ prāk vākyabhedo vidhyanuvādatvāpatteḥ iti, sa tu na kevalo vākyabhedaḥ padabheda eva vā, kiṃ tarhi ? dhātuprātipadikabhedo'pītyabhisambadhyate, na ityanuvartanāt . tatra ko heturiti cet, ajñātasyāgnihotrasya kriyāviśeṣaṇatvenānuvādāt, ajñātārtho evaṃ ca śruteryāsau pratipattistasya abhāvaḥ . svapratyavekṣānuvādanyāyena ca tattyāgāt kartrādyarthapratipattivaśena śabdārthasthāpanād nṛjñānameva pramāṇīkṛtam . evaṃ tarhi yathāśruti agnihotravaddhavanamapi grahīṣyate . nanvarthadvayavidhānamaśakyamekena vākyena . vidhiḥ, jñātārtho'nuvādaḥ, agnihotramajñātatvād vidhīyate, tat kuryāt, juhuyāt, havanaṃ kuryāt iti juhotikriyayā viśeṣya prasiddhasya vihitasyaivānuvadanāditi prāguditamarthamupapattitvenopadarśayati .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit