Dvadasharanayacakra 2.44
Nyāyāgamānusāriṇī 2.44
- Language
- Sanskrit
2.44
athāgnihotramityādi . athetyadhikārāntare, athaiteṣu vikalpeṣvagnihotraśabdasya kriyāvācitve sarvathā doṣotpādabhītena pareṇa agnihotram ityasyāpūrvaviśeṣābhidhānārthataiva kalpyeta . na pūrvo'pūrvo'dṛṣṭo dharmaviśeṣaḥ, tadabhidhānamarthaḥ prayojanaṃ vyāpāraḥ, tadbhāvo'pūrvaviśeṣābhidhānārthataiva kalpyeta . viśeṣaśabdāt parasparaviśiṣṭābhiryajñasaṃsthābhiragniṣṭomādibhiriṣṭibhiścābhivyaktavyāpūrvā api viśeṣyante dravya kṛtaḥ syāt, kimūnīkṛtamarthāvidyāyāḥ ? yāvadeva svargakāmo juhuyādityuktaṃ bhavati tāvadeva apūrvaṃ juhuyāt svargakāma ityuktaṃ bhavati, tato bhāvanasya gatārthatvāt . na ca sa pratyakṣo'pūrvo yatastena nirūpaṇamārabhyeta--yena havanenāpūrvo nirvartate tadanuṣṭhātavyam . mantradevatādiviśiṣṭābhiḥ . mā bhūd yajñasaṃjñāyāḥ kriyāyā eva dharmatvaṃ yathā kaiścinmīmāṃsakairevaṃ vyākhyāyate --yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan ṛgveda॰ 10 . 90 . 15 iti, kiṃ kāraṇam ? tasminnarthe pratyakṣata evānityāyāḥ kriyāyā anantaraṃ phalasambandhādarśanāt kriyāvaiphalyadoṣaprasaṅgācca agnihotram iti dharmaḥ kriyābhivyaṅgya ucyate kārye kāraṇopacārādagnihotrābhivyaṅgyo'gnihotramiti . tataḥ agnihotraṃ dharmaṃ juhuyād bhāvayet svargakāmaḥ ityeṣa vākyārtho nirdoṣa ityetamarthaṃ spaṣṭīkārayituṃ vidhividhinayaḥ pṛcchati --tathā sati apūrvābhidhāne ko'rthaḥ kṛtaḥ syāt ? arthaśabdasya prayojanābhidheyayordṛṣṭatvāt ko'rthaḥ sādhitaḥ, kiṃ prayojanaṃ kṛtaṃ syāt ? ko'bhidheyaḥ samarthitaḥ syāt ? vidhinayo bravīti --yaḥ svargakāmaḥ sa havanenetikartavyatāviśeṣeṇa svargaṃ bhāvayedityayamarthaḥ kṛtaḥ sādhitaḥ samarthitaḥ syādityarthaḥ . vidhividhinaya āha--vidyāparyāyatattvajñānotpādanārthatvādavidyānirākaraṇārthatvācca śabdaprayogasya kimūnīkṛtamarthāvidyāyā iti, na kiñcidūnīkṛtamityabhiprāyaḥ . tat samarthayati --yāvadevetyādi, yaduktaṃ bhavati yaḥ svargaṃ kāmayate sa juhuyāditi taduktaṃ bhavati apūrvaṃ juhuyāt svargakāma iti, nāpūrvo'rtho'dhiko'gnihotraśabdena labhyate, havanenaiva tasyābhivyaṅgyatvāt juhuyāt svargakāmaḥ ityetāvataiva gatārthatvāt juhuyād dharmaṃ bhāvayet svargakāmaḥ ityetasyāṃ vākyārthavyaktau ko'gniśabdena hotraśabdena cārthaḥ ? ityata āha --tato bhāvanasya gatārthatvāt, bhavantaṃ dharmaṃ bhāvayato hetukartṛsādhanasādhyasya dhātvarthasya bhāvanasya juhuyācchabdaprayogādeva gatārthatvānnārthaḥ kaścidagnihotramityanena .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit