Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.112

Nyāyāgamānusāriṇī 3.112

Language
Sanskrit

3.112

atrocyate--naitadupapadyate, bahuvrīherapyanyapadārthaviṣayatvānaikāntyāt, evamapītyādi yāvaddharmadharmisvarūpavirodhāviti . sthūlaṃ śiro'sya sthūlaśirā rāhuḥ, kapo'tantratvād bahuvrīhereva tantratvāt, tasya cānyapadārthatvavyabhicāraṃ darśayati tadguṇasaṃvijñānapakṣāśrayaṇena, bhavati bahuvrīhau tadguṇasaṃvijñānamapi pā॰ ma॰ bhā॰ 2 . 1 . 662 . 1 . 69, 2 . 2 . 24 iti vacanāt, na hi sthūlaśirolakṣitastadvyatirikto rāhurasti citragavaviśiṣṭadevadattavat, tadeva hi sthūlaṃ śiro rāhuḥ, tadvadasata ākhyā rāhoḥ śirovyatiriktasya . ākhyā vyapadeśaḥ sthūlena śirasā vyapadeśena citrābhiriva vyapadeśino devadattasya vyatiriktasya, tadvadavyatiriktasyāpi rāhostayākhyayā vyapadeśivadbhāvaṃ kṛtvā vyavahāro dṛṣṭo'sato'pi tathedamapi syāt . tasya vyapadeśivadbhāvavyavahārasyānabhyupagame uktopapattyā dṛṣṭamimasadākhyayā vyapadeśivadbhāvavyavahāramanabhyupagacchataste dharmadharmisvarūpavirodhau doṣau bhavataḥ . dharmisvarūpavirodhastāvadātmano'nanyadeva duḥkhaṃ puruṣādityarthaḥ . prasādādyanātmakatvāt, bahuvrīhisāmarthyāt prasādādyātmano'nyatvādityarthaḥ . ātmasvatattvavat, puruṣasvātmavadityarthaḥ . puruṣatvāpattiśca duḥkhasya dharmisvarūpavaiparītyam, ato dharmisvarūpavirodhaḥ . kiṃ kāraṇam ? anyathā sukhānyatvaprasādādyanātmakatvānupapatteḥ, puruṣatvāpattimantareṇa sukhasya duḥkhādanyatvaṃ varaṇādyanātmakatvaṃ puruṣayorapyekataiva . evaṃ duḥkhamohayorapi . atha mā bhūdeṣa doṣa ityanātmaviśeṣaṇatvāt tadvattvadvat, tathā sati yathā kim ? dṛṣṭāntaḥ idaṃ tat iti nidarśayituṃ na śakyate . na hi sukhādanyadasti kiñciduktavadapuruṣam . yacca sukhādananyat tadanātmatve na prasādādyanātmakaṃ na laghvādyanātmakaṃ ceti nidarśayituṃ na śakyate . duḥkhasya vā sukhādanyatvaṃ prasādādyanātmakatvaṃ mohasya tābhyāmanyatvaṃ prasādādiśoṣādyanātmakatvaṃ ca nopapadyate bhāvitanyāyatvāt sukhaduḥkhamohānāmaikyavṛttitvasya . tasmāt puruṣasvarūpāpatteḥ prasādādiśoṣādivaraṇādikāryāṇāṃ sukhaduḥkhamohānāṃ dharmisvarūpaviparītateti . kiñcānyat, yo'pi dharmasvarūpavirodhaḥ so'pītthamucyate, tadyathā --dharmasvarūpavirodho'pi caivameva, yathā puruṣatvāpattau sukhādīnāṃ sukhādyātmaparityāgena dharmisvarūpavirodhaḥ tathā pauṃsnāpattau trayāṇāmaikyāpattau cānyadharmasvarūpavirodhaśca . tataśca prakṛtipuruṣayorapyekataiva, tasmāddhetoḥ puruṣatvāpatterananyatvāpatteśca prakṛtiḥ puruṣādanyā pumān vā prakṛteranya iti nopapadyate . tato'smadabhīṣṭam ekameva kāraṇam ityetad darśanaṃ sādhīyaḥ . evaṃ duḥkhamohayorapi, yathā sukhaṃ duḥkhādanyat ityetat kiṃ tvānmātrāt ? trailakṣaṇyāt ? ityataḥ prabhṛti yāvat prakṛtipuruṣayorapyekataiva ityuktaṃ tathā duḥkhaṃ sukhamohābhyāmanyat, mohaḥ sukhaduḥkhābhyāmanyaḥ ityeteṣvapi caturṣu sukhaṃ mohādanyat iti ca sādhane sa eva grantho yojya iti .

Linked texts (1)