Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.146

Nyāyāgamānusāriṇī 3.146

Language
Sanskrit

3.146

anvāha ceti jinamatānusāreṇa . eko'dvitīyaḥ pradhāno vā vaśī jñatvasvātantryābhyām niṣkriyāṇāmajñāsvatantrāṇām, paratantrā jñā api hi niṣkriyā eva . bahūnāmanantānāṃ pradhānāṇvādīnāṃ karmakaraṇasampradānāpādānādhikaraṇapradhānaśaktīnāmanantānāmapi pravartayitṛtvāt svavaśīkartuṃ śaktatvād vaśīti . ekaṃ bījaṃ pradhānaṃ mahadādivipariṇatyā bahudhā brahmādistambāntānantabhedabhinnajagattayā yaḥ karoti sṛjati adhitiṣṭhati ātmābhiprāyānurūpyeṇa tathā tathā vyavasthāpayati . tamīśvaraṃ svato bhinnasya bhāvyabhavanasya pradhānādisaṃjñasya bhāvayitāramātmasthamātmani sthitaṃ kṣityādyaṣṭamūrtisarvagataṃ sarvatra tāsāṃ sadbhāvād ye'nupaśyanti tatprasādādeva tajjñānānusāreṇa yogābhyāsaprasādakrameṇa . ke'nupaśyanti ? dhīrā avicalitayogasamādhayaḥ . ko yogaḥ ? pratyāhārastathā dhyānaṃ prāṇāyāmo'tha dhāraṇā . tarkaḥ samādhirityeṣa ṣaḍaṅgo yoga ucyate .. amṛtanādopa॰ 6 tatrendriyāṇāṃ viṣayebhyo manasaśca pratyāharaṇaṃ pratyāhāraḥ . prāṇāyāmastrividhaḥ--recakaḥ kumbhakaḥ pūraka iti . tatra recaka āntaraṃ vāyuṃ bahirniṣkāśayati nāsikādvāreṇa . pūrakaḥ bāhyamantaḥ praveśya pūrayati . kumbhakaḥ pūrṇakumbhavadaspandaṃ vāyuṃ sāmīpyenāvasthāpayati . dhyānamiṣṭadevatācintanaṃ vā . dhāraṇā yathābhyāsaṃ hṛdayādiṣu pradeśeṣu manaso'vasthāpanam, yathā pūrvaṃ nābhau tato hṛdaye kaṇṭhe nāsikāgre bhruvormadhye lalāṭe mūrddhanīti . tarkaḥ śūnyāgāragirikandarādyekānte śucau deśe śarīramṛju āyasya dantāgrāṇi jihvāgreṇa sandhāya palyaṅka-svastika-vīrāsanādyāsanaṃ samapādādisthānaṃ vā āsthāya dhyāyato me samādhirbhavatīti tarkayet anenetthaṃ kṛtena kriyāviśeṣeṇa āhāra-vihāra-svādhyāyādinā dhyānasamādhirbhavati iti tadupāyavicāra ūhastarkaḥ . dhyānayogābhiratiḥ samādhirityeṣa ṣaḍaṅgo yogaḥ . anena yogena sarvatra kṣityādimūrtimīśvaraṃ dṛṣṭvā paścād bhāvitātmā tamātmasthameva paśyati--yadatra mama śarīre kaṭhinaṃ sā pṛthivī parameśvaramūrtiḥ, yad dravaṃ tajjalam, ūṣmā tejaḥ, calaṃ vāyuḥ, śuṣiramākāśam, yaccaitanyaṃ sa yajamānaḥ, cakṣuḥ sūryaḥ, jihvā somo ayaṃ vidherubhayabhāk . vidhirvyākhyāto lokavadanapavādapravṛttiḥ, tasya utsargāt sa vidhīyate, sarvasarvātmakatvād nirapavādaḥ pravartata eva . niyamaḥ sannidhiprayojyasatorapravṛtteḥ tayorasatsattvāt . sādṛśyasāmānyaṃ ca śabdārthaḥ, sarvasarvātmakatve'pi ca sṛṣṭyarthavattvād nāvikalpaḥ . vākyamapi ca pṛthak sarvapadam, tasmāt sarvasarvātmakatvādeva . dravyārthabhedo'rthaḥ . mano vetyanyeṣvapi avayaveṣu yathāsambhavaṃ ye'nupaśyanti te dhīrāḥ śāśvatīṃ śāntimāpnuvanti tenaiveśvareṇa sāyojyaṃ nirvāṇaṃ mokṣamityarthaḥ . netare pradhāna-puruṣa-niyatyādikāraṇina iti .

Linked texts (1)