Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.26

Nyāyāgamānusāriṇī 3.26

Language
Sanskrit

3.26

nābhiprāyamātrādevābhāvaḥ, kiṃ tarhi ? sphuṭameva tvayoktaṃ nāsti puruṣaḥ iti, tadyathā --yattu yatnenetyādi . sāmānyenāyaṃ nyāyo'vatāryate, bhāvanā tvasya viśeṣya vaktavyā--yathā avasthālakṣaṇaḥ puruṣaḥ puruṣalakṣaṇā avasthā iti vātidiśyamānānāṃ parasparamekatvamanyatvamavaktavyatvamasattvaṃ ceti vikalpāḥ syuḥ savikalpatve, na punarete santi kalpanā'viṣayatvād vikalpātītanirvikalpaparamārthatvāccālakṣaṇatvaṃ tvayoktaṃ prāk, ato nanūktavat tvayaiva sphuṭīkṛtamasattvaṃ pratipādayitumiṣṭaṃ vacanenaiva sarvasyāpi, na kevalaṃ puruṣasyaiva, syāpi, vayamapi ca brūmaḥ--kuto'syāpattibhavanam, bhedatvenābhūtatvāt pariṇāmitvenābhūtatvād vandhyāputravat . avyabhicaritānekatvaikagatirhi bhedabhāvaḥ avasthānāmavasthāvataḥ puruṣasya ceti . vayamapi ca brūmaḥ, na kevalaṃ tvadvacanādevāsattvaṃ puruṣasya, tvadvacanasamarthanāya vayamapyasadeva sarvaṃ tvadiṣṭamiti brūmaḥ . kutaḥ ? tvanmate sarvasyābhāvāt, bhavanaṃ hi dvividhaṃ mayā vakṣyamāṇam--itaretarāpekṣadvaitavṛtti sannidhibhavanamāpattibhavanaṃ ca . sannidhibhavanamāpattibhavanābhāve na bhavitumarhati . tiṣṭhatu sannidhibhavanam, idamapi kuto'syāpattibhavanaṃ puruṣasya ? kathaṃ nāsti ? bhedatvenābhūtatvāt pariṇāmitvenābhūtatvād vandhyāputravat, yathā vandhyāputro bhedatvena pariṇāmitvena vā abhūtatvānnāsti tathā tvadiṣṭaṃ sarvamāpattiṃ nānubhavatītyasat . kimarthamitthaṃ viśeṣyate bhedena pariṇāmitvena vābhūtatvāt iti, na punaḥ abhedatvādapariṇāmitvāt ityucyate ? ucyate--bhedo na bhavatītyabhedo bhedādanyo vā syādevamapariṇāmītyabhedatvādapariṇāmitvāditi, nāsya bhedo'stītyabhedaḥ nāsya pariṇāmitvamityapariṇāmitvādabhedatvāditi bahuvrīhisamāso vā syāt . bahuvrīhistāvanna ghaṭate eva anyapadārthatvādanyasyārthasyābhāvāt, ataḥ samanvayābhāvaḥ, samanvayābhāvāt tadabhāvaḥ . tatpuruṣo'pi prasajyapratiṣedhapakṣe na ghaṭate nañaḥ kriyāpadasambandhino'samarthatvāt, tasmād bhedādanya iti paryudāsaḥ syāt, sa ca bahuvrīhitulya evārthata iti bhedatvenābhūtatvāt pariṇāmitvenābhūtatvāt iti sukhagrahaṇārthaṃ śaṅkāpohārthaṃ cetyuktam . bhinnānāṃ hi bhāvānāmavyabhicaritaikatvāpattīnāṃ sarvatvaṃ bhavati, na tvadiṣṭasyaikasyābhinnasyeti, tad vyācaṣṭe --avyabhicaritetyādi yāvad bhedabhāvaḥ sarvatvam . avyabhicaritamanekatvaṃ yasya tadidamavyabhicaritānekatvamekam, tasya gatiḥ pariṇāmastadāpattiḥ, saikatvāpattiranekena vinā na bhavatīti, yathā śukraśoṇitāderanekasyaikatvāpannasyādhyātmikasya . yathoktam— mātu+oyaṃ pitusukkaṃ taṃ tadubhayasaṃsiṭṭhaṃ kalusaṃ kivvisaṃ tappaḍhamaṃ āhāramāhārettā jīvo gabbhattā+e vakkamati . sattāhaṃ kalalaṃ hoti sattāhaṃ hoti abbudaṃ . abbudā jāyate pesī pesīto jāyate ghaṇaṃ .. tandulavai॰ 17 ityādi . bhinnānāṃ vaiṣamyeṇa pariṇatānāṃ śukraśoṇitasaṃsṛṣṭāhārādīnāmaikyāpattyā hi sarvatvaṃ śarīrendriyādeḥ . tathā bāhyamapi sarvatvaṃ, bhūmyambvādivrīhitoyadeśakālādibhinnārthānāṃ vaiṣamyeṇa vipariṇāmamāpannānāmaikyāpattyā sarvatvaṃ dṛśyate, nānyatheti . hiśabdo yasmādarthe, yasmāditthaṃ bhinnārthāvyabhicaritaikagatiḥ sarvatvam, sa hi bhedabhāvaḥ sarvatvam, tasmānnābhinnasyaikasya sarvatvaṃ kasyacit . tasmāt sarvatvābhāvādayuktamucyate puruṣa evedaṃ sarvam iti .

Linked texts (1)