Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.32

Nyāyāgamānusāriṇī 3.32

Language
Sanskrit

3.32

tatpratipādanārthamupapattirucyate --na jñeyamantareṇa jñātṛtvam, bhogyasya jñeyatvācchabdādiguṇapuruṣopalabdhidvayapuruṣopabhogārthatvāttajjñeyamāpattibhavanam, tadantareṇa na jñāturjñātṛtvam . kutaḥ ? jñeyāsattvāt . jñeyasyāsattvāditi vaiyadhikaraṇyāt jñasyādharmatvādasiddho heturiti cet, na, jñātṛjñeyayoḥ sambandhitvena sādhyayostadasattvasya dharmatvāt . athavānupapannaṃ jñātṛtvamasajjñeyatvāditi prayogakāle'rthavyākhyā, tacca jñeyasyāsattvādagṛhītajñeyatvāditi . dṛṣṭāntaḥ khapuṣpajñatvavat, yathā khapuṣpaviṣayaṃ jñātṛtvamasajjñeyatvādanupapannamevamasajjñeyaṃ jñātṛtvam . vaidharmyeṇa itarakusumajñatvavat, yathā cūtādikhapuṣpetarakusumajñatvaṃ sajjñeyatvādupapadyate tathā tvadabhimatādvaitajñatvaṃ dvaite satyupapadyeta, tattraitasya jñātṛjñeyavyatirekābhāvāt tadantaḥpātitvāda draṣṭāramantareṇa jñeyatvam jñāturasattvāt, vandhyāsutajñeyaghaṭatvavat, vaidharmyeṇa itarasutajñeyaghaṭatvavat . evameva hi jñeyasya jñeyatā . na bhogyamantareṇa bhoktṛtvam, bhokturasattvāt, khapuṣpamakarandabhramaravat, vaidharmyeṇa itarakusumamakarandabhramaravat . evameva hi bhokturbhoktṛtvam . na bhoktāramantareṇa bhogyam, bhokturasattvāt, vandhyāsutāyauvanavardhitakavat, vaidharmyeṇa itarasutāyauvanavardhitakavat . evameva hi bhogyasya bho>gyatvam, tatsambandhitvāt . yadapi ca tathā tathā vartanaṃ bhavanaṃ rūpādau tadapi naikaikasmādapariṇāmino vā sattvamiti . athavā pṛthak sādhanam--jñātṛtvamupapadyate sajjñeyatvāditarakusumajñatvavat . vaidharmyeṇānupapannamasajjñeyatvāt khapuṣpajñatvavaditi . evaṃ hi jñāturjñātṛtvam, yo hi sajjñeyaṃ jānīte sa tu mukhyo jñātā, yathā salilaṃ salilam iti vidvān . yaḥ punarasajjñeyaṃ vijānīte sa tu na jñātā, yathā mṛgatṛṣṇikāṃ salilam iti vidvān . evaṃ tāvat jñātaiva, na jñeyam ityetad darśanaṃ nirastamadvaitam, adhunā jñeyameva, na jñātā ityetannirasyate --na jñātāramityādi, jñātāramantareṇa, tatparyāyaṃ darśayati --upadraṣṭāramiti, jñātrā vinā na jñeyatvaṃ jñāturasattvāt, atrāpi pūrvavat asajjñātṛtvāt iti vā hetuḥ . sādharmyadṛṣṭānto vandhyāsutajñeyaghaṭatvam, vaidharmyeṇa itarasutajñeyaghaṭatvam . viparyayeṇa vā pūrvavat sādhanadvayam, parasparāpekṣajñātṛjñeyatvasādhyatayā vā vaiyadhikaraṇyaparihāreṇa heturvācyaḥ . evameva hi jñeyasya jñeyatā bhavitumarhati yadi kenacidanupahatendriyajñānena jñāyate, yathā anupahatendriyabuddhipuruṣajñeyaghaṭavat madhyasthena tarkāgamakuśalena vipaścitā pramātrā vā jñeyaṃ sādhanaṃ yatheti . tathā na bhogyamantareṇa bhoktṛtvam, asadbhogyatvāt khapuṣpamakarandabhramaravat, vaidharmyeṇa itarakusumamakarandabhramaravat sadbhogyatvād bhoktṛtvamiti tatsādharmyeṇa vā, vaidharmyeṇa khapuṣpabhramaravat, parasparāvadhikaṃ vā pūrvavad bhoktṛbhogyatvasādhanam . atrāpi ca evameva hi bhokturbhoktṛtvamiti grantho draṣṭavyaḥ . tathā na bhoktāramantareṇa bhogyamasadbhoktṛtvād vandhyāsutāyauvanavardhitakavat, sadbhoktṛkaṃ bhogyatvāditarasutāyauvanavardhitakavat, pūrvavadevātrāpi vyākhyā yāvadevameva hi bhogyasya bhogyatvamiti . yugapadvā parasparasambaddhasattākau bhoktṛbhogyau, tatsambandhitvāt tayoḥ sambandhitvāditi ayamarthapradarśanahetuḥ, prayogahetustu sambandhitvāt ityeva . yathā sambandhī bhrātā sambandhinā itareṇa bhrātrā vinā na bhavati kanīyān jyāyasā jyāyān vā kanīyasā tathā bhoktṛbhogyau, yathā sadalaṅkārau dampatītyevamādidṛṣṭāntairbhoktṛbhogyasambandhitvasiddhiranyonyāvinābhāvinīti prāguktaṃ sannidhibhavanaṃ dvaite sati sidhyatīti .

Linked texts (1)