Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.44

Nyāyāgamānusāriṇī 3.44

Language
Sanskrit

3.44

idānīṃ tvatpakṣe doṣā vakṣyante--prakāśapravṛttiniyamānāṃ tu bhinnātmakatāyāṃ sattvaṃ na prakāśeta iti pratijñā diṅmātratvena, apravṛttatvāt, puruṣavat . tvayaiva hi pradhānāvasthāyāmapravṛttāḥ samā itīṣyante guṇāḥ sattvādayaḥ, tasmāt siddhamapravṛttatvam . pūrvavadveti pradhānāvasthāyāmivetyarthaḥ, yathā pradhānāvasthāyāmapravṛttatvānna prakāśate sattvamevamuttarakālamapi . tathā rajastamasoḥ pravṛttiniyamaniṣedhaḥ kāryaḥ . anagniprakāśavadvā, yathāgnirapravṛtto'pravṛttilabdhātmā anagniḥ, anagniśca na prakāśate, tathā sattvamalabdhapravṛtti nanu prakāśātmakatvādeva sattvasya rajasā pravartyatvam, agneriva sandhukṣaṇena . yadyapravṛtto'sāvasaṃstarhi apravṛttasvātmatvād vāndhyeyavat . evaṃ hi kāryaṃ kāraṇe sad yadi tad vartate pravartate, anārambhāt, vartaterastyarthatvāt . na, prakarṣeṇāvṛttatvāt . rajonugrahāt tadrūpavyaktiḥ prakarṣeṇa vṛttiḥ . na, rajaso'pi sattvavadaparisamāptarūpatvāt . rajaso'pi hi tathā kāśanaṃ vyaktiriti prakāśātmakasattvānugrahād bhavati, apravṛttaṃ ca kathamanyapravartane pravarteta ? apravṛttatvānna prakāśeta . āha --nanu prakāśātmakatvādevetyādi, apravṛttatvamasiddhaṃ sattvasya rajasā pravartyatvāt agneriva sandhukṣaṇena, yathāgnirbhasmacchannaḥ sannapi na prakāśate, tuṣacīvarendhanādibhistu sandhukṣitaḥ prakāśate, na cāprakāśamāno'gnirna bhavatīti . atrocyate --yadyapravṛtto'gnistasyāmavasthāyāma- sannevāsau, ato'smadiṣṭamaprakāśatvameva gamayati, agnerhi eṣā kācit prakāśanasya mātrā saivātmā, prakāśanātmapravṛttyabhāvāt tadāsau tarhyasan vandhyāputravat, tathā sukhamapyapravṛttatvāditi . evaṃ hītyādi, kāraṇe kāryasya sattvamevaṃ hi syād yadi tat sattvaṃ prakāśātmanā pravartate, anārambhāt . itarathā arthāntarasambandhārabhyatvādasatkāryavād evāyamapi syāt, yathāhurasatkāryavādinaḥ kriyāguṇavyapadeśābhāvādasat, samavrāyyasamavāyikāraṇasambandhe sati dravyāṇi dravyāntaramārabhante, yeṣāṃ cādhikṛtamārambhasāmarthyaṃ tairārabdhe kāryadravye tatsamavetā niyamata eva guṇāśca guṇāntaramārabhante ityārambhavādaḥ prasajyate, sa cāniṣṭaḥ . tasmādanārambhād vartate sattvaṃ prakāśanātmanā, yasmādevaṃ hi kāryaṃ kāraṇe sad yadi sattvaṃ vartate pravartate . kiṃ kāraṇam ? anārambhāt ārambhavādaparityāgāt . kuto vartate pravartata iti paryāyakathanamiti cet, ucyate— vartaterastyarthatvāt, vartate'sti bhavati pravartata iti paryāyāḥ . itara āha --na, prakarṣeṇāvṛttatvāt . na hi vartatiḥ pravartatiparyāyaḥ, prakarṣārthena praśabdena viśiṣṭāyā vṛtteranyārthatvāt, vartanamātrasyāvivakṣitatvāt prakṛṣṭavṛttivivakṣitatvāt . sā ca rajo'nugrahāt tadrūpavyaktiḥ prakarṣeṇa vṛttiḥ, rajasānugṛhītasya sattvasya bījasyevābādyanugṛhītasyocchūnāṅkuratvādivṛttiḥ sṛṣṭyabhimukhī sṛṣṭireva vā sātra vivakṣiteti . atrocyate --na, rajaso'pi sattvavadaparisamāptarūpatvāt . tasyāṃ hyavasthāyāṃ rajaḥpravṛttilabhyaprakāśātmarūpavyaktisattvavad rajaso'pi hi svarūpavyaktirasamāptarūpaiva sattvāt pratilabhyatvāt . labdhātmavṛtti hi svayaṃ sad rajaḥ sattve prakāśanapravartanāya samarthaṃ syāt, aprakāśitasya sattvena tasya svarūpavyaktireva nāsti, kutaḥ sattvaprakāśātmapravartanā rajasaḥ ? tathā kāśanaṃ pravartakatvenābhivyaktiḥ, kāśanameva hi svarūpavyaktiriti prakāśātmaketyādi yāvat pravarteteti gatārtham, apratilabdhātmanānanugrahāt .

Linked texts (1)