Dvadasharanayacakra 3.6

3.6

atrocyate --nanvayamityādi . nanu tvayāyaṃ puruṣo'vasthātmakatvamanatikrāmannekāvasthāmātrasvatattva eva vyavasthāpitaścaturavasthāsvarūpopavarṇanadvāreṇaiva tannirūpaṇādavasthāsvātmaka evāsāviti, tatrāpi ca viśeṣeṇa ekāvasthāmātrasvatattvasturīyāvasthātattva ityarthaḥ . tat kuta iti cet, caitanyānativṛttivarṇanāt, sarvatra jñānamayo'sau puruṣaḥ iti pratijñāya tadvyāptipradarśanārthaṃ caitanyameva vṛkṣatṛṇakuḍyapuruṣādi, suptatvāt suṣuptatvājjāgaritṛtvāt, suptādipuruṣavat iti vārṇitaṃ caitanyameva . tacca vinidrāvasthāto'nanyat, tacca caitanyaṃ vinidrāvasthaiva, yathoktam— puruṣasya na kevalodayaḥ paśavaścāpyanivṛttakevalāḥ . na ca satyapi kevale prabhustava cintyeyamacintyavad gatiḥ .. siddha॰ dvā॰ 4 . 22 iti . itiśabdo hetvarthe, asmāddhetorvinidrāvasthālakṣaṇa eva puruṣaḥ, etadevāsya lakṣaṇam, upayogo lakṣaṇam tattvārtha॰ 2 . 8 iti vacanāt . etat pratijñāmātram . atra heturucyate --ātyantikanidrāvigamarūpanirūpyatvāt, sarvatra sarvadā vāntamatīto'tyantaḥ, tatra bhava ātyantiko nidrāvigamaḥ, sa eva rūpaṃ tattvam, tena tattvena nirūpyatvāt, yathā nirūpitaṃ puruṣavādinaiva sarvaṃ sarvatra sadā sarvathā cetanātmakameveti siddho hetuḥ . ko dṛṣṭāntaḥ ? vinidrāvasthāsvātmavat, yathā vinidrāvasthāṃ caturthīṃ śuddhacaitanyātmānaṃ nātivartate proktarūpeṇa nirūpyatvāt puruṣastathā śeṣāvasthāsvapi taddharmatānativṛttyaiveti evameṣā vinidrāvasthaiva sarvatrāpāditā . na hyasāvitarātmikā, yathā suptādyavasthāsturīyāvasthaiva na tathā sā tadātmikā . kasmāt ? svavṛttityāgāpatteḥ, yadi sā vinidrāvasthā suptādyavasthāpi syāt tatastayā viśuddhāvasthā svavṛttistyaktā syāt, na tvasti svavṛttityāgo'vasthāsaṅkarasvarūpanirṇayābhāvādidoṣāt . ataḥ sā tanmātraiva, tasyāśca tanmātratve tu puruṣasyāpi tadavasthāmātratvamato vinidrāvasthāmātratvam, tadvajjāgradādyavasthānātmaka atha vinidrāvasthālakṣaṇo'pi puruṣaḥ sarvatvānna vinidrāvasthāmātra eva, vinidrāvasthāpi vinidrāvasthātmikā satī sarvatvānna vinidrāvasthāmātraiva syād vinidrāvasthālakṣaṇatvāt puruṣasvātmavat . tataśca pratyavasthaṃ tasyā eva sarvātmakatvāt tṛṇādyapi sarvagatamiti kiṃ puruṣaikatvaprakalpanayā ? atallakṣaṇatvādvā vinidrāvasthāyā abhāvaḥ, tataśca tattattvacaturavasthasarvātmakapuruṣābhāvaḥ . atha vinidrālakṣaṇaviparīto'pi puruṣaḥ puruṣa evāvadhāraṇabhedāt, vinidrāvasthā- tvam, tasmājjāgradādyavasthānātmakatvād vinidrāvasthāmātratvāt suptādidṛṣṭaśeṣāvasthāsu avṛtterasarvagatatvamiti cāvyāpitvadoṣaḥ puruṣakāraṇavādasya .