Dvadasharanayacakra 3.70
Nyāyāgamānusāriṇī 3.70
- Language
- Sanskrit
3.70
itara āha --na, ādhikyena ayatatvāt . niśabdasyādhikārthatvādadhiko yamo niyamaḥ so'tra vivakṣitaḥ, na sannidhimātravṛttiḥ . ko'sāvadhiko yamaḥ ? tamo'nugrahād yaḥ, sa cānanyathāvyaktirūpatā, tamasānugṛhītasya sattvasya śabdādirūpeṇa rūpāntaranivṛttyānanyathāvṛttirūpatā śabdo'yaṃ na raso na na, tamaso'pi sattvavat pṛthagaparisamāptarūpatvāt, tamaso'pi hi tathā prakāśanaṃ vyaktiriti prakāśātmakasattvānugrahād bhavati, aniyataṃ ca kathamanyaniyamane pravarteta ? ityādiḥ pūrvavad grantho yāvad na, pariṇāmasya tatraivoktatvāt . prakāśātmaiva tu niyamaḥ . itarathā sa prakāśo na saḥ, tathā'niyatatvāt tathā'bhūtatvāt, ghaṭapuruṣavad ghaṭapaṭavadvā . ya eva niyamaḥ sa eva prakāśaḥ, tathāniyatatvāt tathāpravṛttatvāt, ghaṭaghaṭasvātmavat . rūpaṃ nā'nākāśādirvā iti . tasmāt sattvaṃ tamonugṛhītaṃ tathā prakāśate na svata eva tasmādanyaḥ prakāśānniyama iti . etaccāsat, tamaso'pi sattvavat pṛthagaparisamāptarūpatvāt, sattvaprakāśananiyamane svayaṃ sattvaprakāśanākāṅkṣitvāt tamastvanmatenāparisamāptameva tamoniyamanāpekṣaprakāśātmakasattvavat . tadvyākhyānaṃ tamaso'pi hītyādi, tamaḥ sattvaprakāśarūpavyaktiṃ sattvaprakāśanapratilabdhatathāniyati kuryād nāprakāśitatathāniyativyakti . kiṃ kāraṇam ? tasya tathā vyakteḥ sattvaprakāśanapratilabhyatvāt . yasmāt tathā prakāśanaṃ vyaktiriti itiśabdasya hetvarthatvād niyamanayogyatayā hi tamasaḥ prakāśanaṃ sattvasya vyaktiḥ, sā ca prakāśātmakasattvānugrahād bhavati nānyatheti sattvāprakāśitatamoniyamanāparisamāptarūpatvam, prakāśā- nanugrahe satyaniyatatvāt . na ca svayamaniyataṃ niyamayitumanyaṃ samarthaṃ vandhyāputravadityata āha — aniyataṃ ca kathamanyaniyamane pravarteta ? ityādirata uttaraḥ prāgatītagranthātideśaḥ evaṃ tu nānayorityādipūrvottarapakṣaprapañcātmako yāvanna pariṇāmasya tatraivoktatvāditi . tadyathā --evaṃ tu nānayoritaretarānugrāhitā, utthāpyasāhāyakaśaktitvāt, vātāhatanaudvayavad glānaśibikāvāhakavat . asampūrṇaśaktitā vā'prakarṣaḥ aniyama ityarthaḥ, iti kāraṇataiva na syādasampūrṇaśaktitvādupahatabījavat . asadakaraṇādibhyaścānyato na tatsvarūpaprakarṣaḥ . yadā ca sudūramapi gatvā prāgavṛtterasatkāryatvaṃ mā bhūditi prakarṣaḥ pariṇāmādeva tadā pariṇāmasyānyatra vṛttasyānyatrāpariṇāmakatvād yuvatvavadātmamātravṛttitvameva, nānyatra vṛtto'nyadanyathā karoti pariṇāmitvāt . evaṃ tarhi pūrvavadudāharaṇādevāpravṛttyātmakatvaṃ sukhasya niyatarūpeṇāpravṛttyātmakatvamityarthaḥ, ko hi viśeṣastamaḥpravartanādṛte kṣīradadhipariṇāmakālavat pūrvaṃ na pravṛttaṃ paścācca pravṛttamiti ? na, pariṇāmasya tatraivoktatvādityeṣa granthaḥ samāno'trāpi .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit