Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 4.35

Nyāyāgamānusāriṇī 4.35

Language
Sanskrit

4.35

itthaṃ parapakṣe doṣamuktvā svapakṣasādhanamāha --kāryātirekāttu kāraṇātireka iti karmaiva pravartayitṛ . itiśabdo hetvarthe, kāryāṇāmanekabhedānāṃ siddhīnāmasiddhīnāṃ ca parasparato'tiriktatvāt kāraṇātirekeṇāvaśyaṃ bhavitavyam, tacca kāraṇaṃ karmaiva puruṣasya tvadabhimatasya pravartayitṛ pravartakamanekabhedamiti grahītavyam . tasya kāryanānātvānumitasya kāraṇasāmānyasya karma iti saṃjñā kriyate, puruṣakārasya puruṣādīnāṃ ca kāraṇānāṃ nirākṛtatvāt . tasya siddhyasiddhibhedakāryaliṅgādanumānaṃ deśāntaraprāptyanumeyādityagateriva, dvividhā cetyādinā talliṅgāsiddhiparihārārthaṃ yāvaditarasyeti gatārtham, prasiddhaṃ liṅgamityarthaḥ . tatretyādi, tatra etasmin kāraṇavaicitryānumānaliṅge kārye tvadiṣṭapuruṣavyāpārasyāvatāra eva nāstītyāvayorlokasyeva prasiddhe kāryaliṅge tvadabhimatakāraṇāsambhavo'smanmatakāraṇasambhava eveti ca darśayati . kasmāt ? svaśaktyādhānāsamarthatvāt . kasya svaśaktiriti cet, cetanasya puruṣasya . cetanāmātrasāro hi puruṣakāraḥ śaktiḥ, hiśabdo yasmādarthe, yato'syaiṣā śaktiḥ etāṃ cādhātuma śakto'sāviṣṭe manuṣyatve paśutve vartamāna iti svaśaktyādhānāsāmarthyaṃ darśayati --na ca sa ityādi, satyapi caitanye tāṃ svāṃ caitanyaśaktiṃ karmabalākṛṣṭanikṛṣṭa ṣyatve svacaitanyaśaktimādhātuṃ samarthaḥ, manuṣyaḥ sanna tajjñānaṃ paśau, tasyāpi karmalabhyatvāt . api tarhi gaṅgāyāḥ srotasya... .... yāyo'pi ca puruṣaḥ so'svatantraḥ, karmaparavaśatvāt, vetālāviṣṭaśavaśarīravat, upakramaprabhṛti... ... ...prāṇāṃśca jahyāt . ato yathāhāraviśeṣābhyavaharaṇakhalarasādivibhajanādyasañcetitakriyāsu asvatantra eva tāḥ karmakṛtāḥ puruṣo matkṛtā ityabhimanyate, tatkāryatāyāṃ hi tāsāṃ kadācidakaraṇābhāvādihaiva amṛtatvaprasaṅgaḥ tathā kāyendriyanirvartane'pyaniṣṭaśarīrendriyādirna syāt, iṣṭasyaiva karaṇaṃ svātantryāt syāt . tasmāt sarvameva tat karmaṇa eva . tadatirekeṇa ka ātmani pratipadyeta ? paśvajñānakuśaktau vartamāno na viśiṣṭeṣṭamanuṣyacaitanye sthāpayituṃ śakta iti, viparyayeṇa manuṣyaḥ sanna tajjñānaṃ paśau ādhātuṃ samarthaḥ iti vartate . tasyātmano yat svatattvam iti tvayā pratarkitaṃ tanna śaknoti karmavaśīkṛto yonijātyantarastho yonijātyantare'nyatrādhātum, kutaḥ ? tasyāpi karmalabhyatvāt, paśormanuṣyasya vā caitanyasya karmavaśādeva tathābhāvāt manuṣyaḥ paśurvā svajātināmakarmodayādeva bhavatītyarthaḥ, tadudayasya kāraṇāntaradurnivāratvāt . tatra dṛṣṭāntamāha --api tarhi gaṅgāyā ityādi, sambhāvanayaitaducyate, api caitat sambhāvyam--devavikriyotpātādinā gaṅgāsrotasyanyathāsnotasyānyathā pravṛttasya karmaṇo'nyathā pravartanamiti . evaṃ tāvadabhyupagamya svatantraṃ cetanaṃ puruṣakāraṃ ca tasyoktam .

Linked texts (1)