Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 4

Nyāyāgamānusāriṇī 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

om̐ arham

4.2

nanvevamityādi . pūrvavadasmin darśane na parituṣyata utthānamityabhisambandhaḥ . nanu ityanujñāpane, nanu tvaduktā evopapattayaḥ pratyekaṃ sarvaprāṇīśvaratvaṃ sādhayanti, bāhyādhyātmikasukhaduḥkhamohamātratvājjagataḥ sadasadvedyamohāntarāyabhedānāṃ sukhāditrayavipākaphalatvānativṛttestadātmasaṃvedyalakṣaṇatvāt karmaṇaḥ, sukhādisaṃvedanenaiva hi tatkāraṇabhūtaṃ karma svakāryeṇa phalena lakṣyate'numīyate sāmānyatodṛṣṭānumānena deśāntara- prāptyā iva ādityagatiḥ . ataḥ kāraṇe kāryasya sattvāt kārye kāraṇopacārāt sukhādayaḥ karma, annaprāṇatvavat . adṛṣṭaṃ dharmādharmākhyaṃ parairiṣṭameva karmeti, ātmāpi karma, katham ? taccādṛṣṭamātmano rāgādikarmavipākapariṇatyavasthasya prayogapariṇāmāt karmatāmāpannam . punarapi sukhād rāgādi, tataḥ punaḥ karma, tataḥ sukhādi phalam . tacca jīvapariṇāmātmasātkṛtakārmaṇayogyaparimāṇaparamāṇusamūha evātmasthamekībhūtaṃ cātmanā, yathoktam— yogaiḥ sakṛt svayogād mūrtaḥ san bāhyamarthamādatte . āttasya cānubhavanaṃ bandhaṃ prati sa ca tato'nanyaḥ .. tacca saṃvedyam, kartuḥ saṃvedanāt . tataḥ saṃvedyalakṣaṇatvāt karmaṇaḥ sarveśvarateti sambhantsyate . karma hi pratiprāṇi niyatakartṛkaṃ svavipākasukhāditvena saṃvedyam, tenāṇūnāmeva karmatvapariṇāmāpannānāmātmaikībhāvena vedanaṃ saṃvedanam, tena ca puruṣeṇa teṣāṃ tathā prayojanāt kartṛtvam, ataḥ sukhādyadṛṣṭāṇūnāmapi ca karmatvādityāha . prāk pratipāditaṃ hi dvyaṇukatryaṇukādisaṃyogaiḥ pṛthivyudakavrīhyaṅkurādiparivṛttirūpeṇātmanasteṣāṃ caikatvaṃ sarvasarvātmakatvaṃ ca . tasmāt karmakāraṇāṃ jagatpravṛttiṃ sādhayanti tvaduktā evopapattayaḥ . itaśca karmapūrvakaṃ jagat, karmapravartanābhyupagamāt sarvaprāṇinām, karmavaśādeva hi prāṇinaḥ śubhāśubhajātikularūpādyutkarṣāpakarṣāḥ . yathoktam--

4.3

svakarmayukta evāyaṃ sarvo'pyutpadyate naraḥ .
sa tathā kriyate tena na yathā svayamicchati ..

4.4

yathāhāraḥ kāle pariṇativiśeṣakramavaśāt
sukhaṃ pathyo'pathyo'sukhamiha vidhatte tanubhṛtām .
tathā dharmādharmāviti vigataśaṅkāmapi kathāṃ
kathaṃ śrotuṃ neyā viṣayaviṣavegakṣatadhiyaḥ ? ..

4.5

kiñcānyat, kartṛtvāt prāṇinām iti vartate . mā bhūvannakṛtābhyāgamakṛtapraṇāśakartrantaraphalasaṅkrāntyādayo doṣā iti sadasadācārāḥ prāṇina eva kartāro bhoktāraścābhyupagantavyāḥ, anyathā hitāhitaprāptiparihārārthānāṃ śāstrāṇāmānarthakyaprasaṅgāt . tataḥ kartureva bhavitṛtvābhyupagamāt . kaḥ kartā ? yaḥ svatantraḥ . yaḥ svatantro bhavitā'pi sa eva . syānmatam--nanvīśvaraḥ prayoktṛtvāt kartetyuktam, netyucyate, tasyaiva bhavituśca prayojanāt, sarvaḥ prāṇī pratyekaṃ bhavitā prayojayati ātmanā ātmānaṃ svakṛtakarmavipākātmakarāgadveṣabhayagauravādidharmacoditaḥ . yathoktam— prayatna evāparajanmajo'yaṃ sūryādayaḥ śrāddhajanapravādāḥ . utpaśyatāmeva hi daivasiddhimutsāhinaṃ śrīrbhajate manuṣyam .. iti . tasmāt tanvādipradhānāṇvādiṣu satsvapi pravartyeṣu teṣāmeva karmasādbhūtānāṃ prāṇināṃ bhavitṛtvāt tattadāpatteḥ sarvaprāṇināṃ svātantryāt karmavaśapreritakāryakāraṇabhāvena satatabhavanāt tathāpravartakasyaikaikasya sarvātmakatvāt sarveśvaratā iti sādhūktam .

4.6

idānīṃ tvadiṣṭeśvarakāraṇatve tu doṣā ucyante --īśvarāt tvityādi . idaṃ cintyam--īśvarāt karmaṇaḥ pravartanaṃ kiṃ sataḥ, asataḥ ? kiṃ cātaḥ ? tadyadyabhūtasya karmaṇa īśvaraḥ pravartakaḥ tataścādvaitaṃ puruṣādivādavat prāptaṃ tasyāpi tadātmakatvāt karmaṇo'pīśvarātmakatvādīśvarasyaiva karmatvenotpatteḥ . bhūtasya cet, atha bhūtasya karmaṇa īśvarāt pravṛttistata etat prāptam --prāgapi tat karmāsti, kāraṇe kāryasya sattvāt . tacceśvarātmaiva, tanukaraṇādibhāvyavat tathābhūtestathāpravṛttestattadāpatterityādibhiryuktibhiḥ, tathāpi sutarāmadvaitaṃ tadātmakatvādeva puruṣāvasthāvadīśvarabhāvyatadātmakāṇvādibhavanavad vā . atha yasmai pravartyate yathā . athācakṣīthāḥ--na tat karmeśvarātmakam, kiṃ tarhi ? yasmai prāṇine śubhamaśubhaṃ vā naranārakatiryagamaravicitrabhedarūpeṇa yena yena prakāreṇa pravartyate teneśvareṇa tattatprāṇyātmakaṃ taditi . atrocyate — tasmāt tarhi tat tathābhūtam, pratyekaṃ prāṇinaḥ kāraṇāt tasmāt tasmāt tathā tathā bhūtamityarthaḥ, atha tatkṛtamapi puruṣakārarājaprasādavadīśvarāpekṣaṃ pravartate, kṛtatāṃ prati tāvat svātantryaṃ siddhaṃ tasyaiva, tatkṛtaṃ hi karmaiva īśvaraprasādamutpādayati . dravyādipañcakāpekṣasevādikriyāphalapratyakṣavat . tvadabhimateśvarastu yadi svatantraḥ karmānapekṣaśca pravartayati tataḥ pratipuruṣaniyāmakakarmābhāve'nupapannasthānavigrahendriyopabhogābhyudayapratyavāyāpavargādiviśeṣamidaṃ jagat syāt, tulyakāraṇatvāt, paṭatāntavatvavat . tadvaśāt tatheśvarapravṛtteḥ, tatastasya pravartane sa eveśvaraḥ, kṛtaṃ tvadiṣṭamīśvarākhyamātmavaśena tathā pravartayatastasya tasya prāṇina īśvaratvam, neśvarasya tathā pravartyatvāt karmakaravat .

4.7

atha tatkṛtamapi puruṣakārarājaprasādavadīśvarāpekṣaṃ pravartate . atha matam--prāṇibhiḥ kṛtamapi karma īśvarakṛtameva, īśvaravaśāt pravartamānatvāt . tadyathā--dvayoḥ puruṣayostulyapuruṣakārayorapi rājā ekasyaiva prasīdati netarasyeti phalaṃ rājavaśena dṛṣṭaṃ na puruṣakarmavaśena tatheśvaravaśāt tatkarmapravṛttiriti . atrocyate --kṛtatāṃ prati tāvat svātantryaṃ siddhaṃ tasyaiva prāṇitoṣiteśvareṇa prāṇyanuṣṭheyakarmapratyayaprasādotpatteḥ, tatra ca rājño nimittamātratvāt . puruṣakṛtakarmajanyaprasādarājavadeva īśvarasyāpyanyatarapuruṣakṛtakarmapratyayaprasādotpādanāt karmasvātantryam, tatkṛtaṃ hi karmaiveśvaraprasādamutpādayati anyatareṇa kṛtaṃ netareṇetyarthaḥ, anyatarapuruṣakṛtakarmapratyayasyeśvaraprasādasya tenotpādyatvāt tasmāt puruṣakarmāpekṣatvādīśvarapravṛtteḥ karmaprādhānyaṃ pravṛttau phale ceti . syānmatam--rājavadeva karmaṇaḥ pravṛttau tatphaladāne ceśvaro'pekṣyatvāt pradhānaṃ kāraṇamiti . etacca na, yasmād dravyādipañcaketyādi yāvat pratyakṣavat . dravyaṃ kṣetraṃ kālaṃ bhāvaṃ bhavaṃ cāpekṣya hi karmaṇāṃ pravṛttiḥ kṛtānāṃ ca phalaṃ pratyakṣata upalabhyate . sa eva puruṣaḥ kartā dravyaṃ dātā deyaṃ vā dravyaṃ vastrasuvarṇādi . kṣetraṃ grāmanagarāraṇyaraṇabhūmyādi yatra tat prāpyate phalam . kālaḥ kasmiṃścit kāle divā rātrau pūrvāhṇe'parāhṇe sadyaścirādveti . bhāvaḥ prasannaḥ kupitaḥ ityādi . bhavo hastimahāmātrayoḥ śarīrānurūpāhārābharaṇādidānamiti . atra prayogaḥ--paratrāpi prāṇikṛtaphalaṃ pratiniyatadravyādyapekṣam, sukhādikriyāyāḥ phalatvāt, dravyādipañcakāpekṣasevādiphalavat . tasmād dravyādipañcakāpekṣamapi karma phaladāne svatantraprāṇiniyateḥ pradhānam . neśvaraṃ ca karmāpekṣate, paratantratvāt tasyeti .

4.8

tvadabhimateśvarastvityādi . astu tāvadīśvarasya svātantryaṃ karmānapekṣā ca tasya jagadutpādanārthaṃ pradhānādi pravartayataḥ, prāṇināṃ karmākāraṇatve tadanapekṣāyāṃ ca doṣa ucyate--tadyathā tataḥ pratipuruṣetyādi, puruṣaṃ puruṣaṃ prati dravyādipañcakatvena niyāmakaṃ niyataṃ yadi karma na syāt īśvara evāviśiṣṭo hetuḥ syāt īśvarākhyasya kāraṇasyāviśiṣṭatvādaviśeṣaḥ syāt . kasya ? daiva-mānuṣa-tairyagyonākhyaprāṇigaṇasya . kīdṛg viśeṣa iti cet, ucyate--sthānavigrahendriyopabhogalakṣaṇo viśeṣo na syāt . kasmāt ? tadviśeṣaheto anapekṣā ca kiṃ karmaṇaḥ sataḥ, asataḥ ? yadyasata eva, kim ? kriyāvilopaḥ . uktaṃ ca vaḥ śāstre--yogaṃ sādhayiṣyan... ...nidrātandrāpramādālasyarahitaśca syāt ityādi . karmābhāve ca prāṇināṃ sadā muktatvāt tanvādisṛṣṭirīśvarasyānarthikā . tataśca bhāvyabhāvakabhedābhāvād dvaitakalpanānirmūlatā . atha tu vidyamānāveva dharmādharmau nāpekṣate sa tato'kṛtābhyāgamakṛtapraṇāśau doṣau syātām, ākṣīṇoditakarmāśayabandhamokṣābhyām . rīśvarasya samānatvāt . sa tu viśeṣo dravya-kṣetra-kāla-bhāva-bhavāpekṣaniyateḥ pratipuruṣaṃ ca niyāmake karmaṇi tatpañcakāpekṣavipāke sati viśiṣṭe syāt . dṛṣṭaśca so'smadabhīṣṭapratiniyatadravyādivipākakarmaprāṇigaṇeśvaratve sati yujyate--keṣāñcidabhyudayaḥ keṣāñcit pratyavāyaḥ keṣāñcidapavarga iti . atra prayogaḥ --anupapannasthānavigrahendriyopabhogābhyudayapratyavāyāpavargādiviśeṣamidaṃ jagat syāt, tulyakāraṇatvāt, paṭatāntavatvavat, yathā paṭastantukāraṇatvāviśeṣāt tāntavaḥ na mārtikaḥ sauvarṇo veti jātyākṛtivarṇādyaviśiṣṭastathedaṃ jagat syāt, na tu bhavati . tasmādayuktam . athavā pratiniyatadravyādyapekṣavipākānekeśvarakāraṇapūrvakamevedaṃ jagat, prativiśiṣṭajātyākṛtivarṇādimattvāt, ghaṭapaṭarathādivat . tasmāt karmāpekṣamīśvaratvaṃ sarvaprāṇināmiti .

4.9

abhyupetyāpi karmānapekṣāṃ tatra doṣaṃ brūmaḥ --anapekṣā cetyādi . kimiyamīśvarasya dharmādharmalakṣaṇasya karmaṇo'napekṣā sataḥ ? asataḥ ? . kiñcātaḥ ? yadyasata eva dharmādharmayorasatorevānapekṣā, kimiti praśnaḥ, tataḥ kimiti cet, ucyate --kriyāvilopaḥ, asatorhi tayoḥ khapuṣpakharaviṣāṇayoriva kāpekṣā ? tataśca hitāhitaprāptiparihārārthāḥ sarvāḥ kriyā vilupyeran, iṣyante ca tāḥ, yasmāduktaṃ ca vaḥ śāstre--yogaṃ sādhayiṣyannityādi gatārthaṃ yāvad nidrātandrāpramādālasyarahitaśca syādityādi ityācāravidhāyigranthasmāraṇam . kiñcānyat, karmābhāve cetyādi yāvad nirmūlatā, akarmatvāt prāṇinaḥ sadā muktāḥ syuḥ . tataśca tanvindriyaviṣayasambandhino na bhavanti . tataśca tanvādisṛṣṭirīśvarasyānarthikā . tataśca bhāvyabhāvakabhedābhāvaḥ . tasmād bhāvyabhāvakabhedābhāvādīśvarakarmapradhānāṇvādidvaitakalpanānirmūlatā . evaṃ tāvadasataḥ karmaṇo'napekṣā na yuktā . atha tu vidyamānāveva dharmādharmāvabhyudayapratyavāyaniḥśreyasakriyāyāṃ nāpekṣate sa īśvaraḥ svatantratvāt prayojanābhāvācca tayoḥ vidvadvyākhyānādikriyāsu balīvardānapekṣaṇavaditi manyase tato'kṛtābhyāgamakṛtapraṇāśau doṣau syātām . katham ? yathāsaṅkhyamākṣīṇoditakarmāśayabandhamokṣābhyām . yāvatkṣīṇakarmaṇo'pi bandhābhyudayapratyavāyasambandhī akṛtābhyāgamaḥ syāt, kutaḥ ? dharmādharmanirapekṣatvāt svabhāvapuruṣādivādimatavat . uditātyantāśubhakarmāśayasya nārakāderapi muktyabhyudayasambandhī kṛtapraṇāśaḥ syāt dharmādharmanirapekṣatvāt puruṣasvabhāvādivādimatavadeva, aniṣṭaṃ caitat . evaṃ tāvadīśvarasya karmānapekṣā aniṣṭāpatterayuktā .

4.10

athaivaṃvidhāniṣṭāpattivyāvṛttyarthaṃ karmāpekṣaḥ pravartate iti manyase tatastānyeva karmāṇi kartṝṇi svatantrāṇi bhavitṝṇi īśvarāṇi . kasmāddhetoḥ ? teṣāṃ tasyāpi tathā bhāvayitṛtvāt, yasmāt tamapīśvaraṃ tena tena prakāreṇa bhavantaṃ bhāvayanti tānyeva karmāṇi, na sa tāni karmāṇi tathā bhāvayati, kutaḥ ? tathā bhāvyamānatvāt pradhānena śabdādivaditi vakṣyamāṇadṛṣṭāntatvāt . yathā ca pṛthivyudakādīn vrīhireva tathā bhāvayati pṛthivyādyapekṣo'pi tathāpatteḥ, na pṛthivyādayastathānāpatteḥ; evaṃ karmāṇyeveśvarāṇi tathā bhāvayitṛtvāt, na tvadiṣṭeśvarastathā bhāvyamānatvāditi . syānmatam--pṛthivyudakādīnyapi bhāvayanti eva vrīhiṃ vrīhitvenānāpannānyapīti . etaccāyuktam, teṣāmasattvāt, asattvaṃ ca anāpannasyāsattvāt khara- viṣāṇavaditi sannidhibhavanadūṣaṇe prakrāntameva nyāyaṃ darśayati . asvatantratvācchabdādivaditi eṣa dṛṣṭāntaḥ sarvatra pradhānakāraṇatvasādharmyeṇopāttaḥ kāpilān prati, yathā pradhānasvātantryāt tatkāraṇatvaṃ gamayati śabdādi ārātīyakāraṇatvābhāvaṃ cāsvātantryāt teṣāmiti nāvyaktamiti vyaktamityeva vā pradhānatā bhavatīti yathā tvayaivoktaṃ tathaiveśvaro'svatantratvāt karmāpekṣatvādakāraṇaṃ tānyeva kāraṇānīti gamayati tābhireva tvaduktābhirupapattibhiḥ . ato yaduktaṃ tvaduktā evopapattayaḥ sarvaprāṇīśvaratāṃ sādhayantīti tat sādhu . tadbhāvayannāha — bhavati kartetyādi prāgvyākhyātārthānyeva bhavatyekārthapadāni yāvat tantupaṭavaditi . yathā tantava eva paṭaniṣpādanena bhavantastathāpravartanavṛttatvāt paṭakāraṇāni tathā puruṣā eva kartāra iti .

4.11

īśvarasyāpi cetyādi tāsāmevopapattīnāmitomukhatāṃ bhāvayati anenāpi granthena . yathā tvayā prāgupapāditaṃ bruvatā pūrvapūrvaśaktatāratamyena sannihitatadvidhaśaktirviśiṣṭabuddhiriti tathehāpi tābhirevopapattibhistaireva ca tantvaṃśvādibhirdṛṣṭāntaiḥ karmaṇi vṛtteḥ karmaniṣṭhatvāt sṛṣṭyatiśayaprakarṣasya karmaṇāṃ puruṣatvāt sarva eva puruṣaḥ sannihitatadvidhaśaktiḥ prativiśiṣṭabuddhipramāṇīkṛtakriyaḥ, prativiśiṣṭabuddhinā tenaiśvareṇātenaiveśvareṇānyaiśca śāstrakārairviśvadṛśvabhirapi pramāṇīkṛtāstatkriyāstatkriyāphalaparijñānārthatvācchāstrakāraprabhṛtīnāṃ siddhaśāstrāṇāmanatiśaṅkyatvācca . sa ca svatantraḥ, tathāpravṛttyāpatteḥ tena prakāreṇa karmiprāṇipravṛtti- vadīśvarasyāpi pravṛttyāpatteḥ, eśvarāt pravartayitṛtvāditi, ā īśvarāt yāvadīśvarastāvat pravartayitṛtvā kāraṇam, śaktimatpravṛttyapravṛttidarśanāt...paktrādivat, yāvadevamevāsya sarvatvāt sarvamūrtitā . api ca utkarṣāpakarṣadarśanāt pravṛttyanubhavaphala... ...puruṣādṛte'pravṛttereva utkarṣāpakarṣau na nirbījeśvarakāmacāreraṇāt . karmāpekṣatve'pi neśvaravaiyarthyam, tadabhāve pravṛttyabhāvāt, dārvādyapekṣarathakāravaditi cet, na, itaratrāpi tulyatvāt . tadyathā--īśvarāpekṣatve'pi na karmavaiyarthyam, tata eva, rathakārāpekṣarathadāruvat . pravartayitṛtvācceśvarasya tathā pravartakaṃ karma, karmaṇaḥ puruṣaḥ, iti puruṣa eveśvaraḥ . evaṃ pratighātaprasaṅgo'pīśvarasya, sāpekṣapravṛttitvāt, rathakāravat . yathā rathakāre upādānopakaraṇāsāmarthyavaikalyayoḥ dīśvarasya pravartyatvāt kāraṇāni sarvapuruṣāḥ . śaktimatpravṛttītyādi, īśvarasyāpi teṣāmeva śaktimatāṃ puruṣāṇāṃ śaktisākalyasannidhyasannidhyoḥ pravṛttyapravṛttidarśanāditi tadevopapattijātaṃ smārayati yāvat paktrādivaditi, ādigrahaṇād rajovat pravṛttivadityādi, pūrvavadeva granthaṃ cātidiśati --yāvadevamevāsyayāvadevamevāsya sarvatvāt sarvamūrtitā, evameva cāsya kṣityādyaṣṭamūrtitocyate ityetasmādavadherārātīyo granthaḥ sarvo draṣṭavyastābhirevopapattibhiḥ sarvaprāṇīśvaratve tadvadeveti . punarapi cotkarṣāpakarṣadarśanādityādirīśvarasargasādhanārtho granthaḥ pravṛttyanubhavaphaletyādistadvadeva yāvat puruṣādṛte'pravṛttereva utkarṣāpakarṣau na nirbījeśvarakāmacāreraṇāditi karmakāraṇatvārtho gatārthaḥ . tasmāt karmāpekṣatvāt sarvasarvātmakatvāt sarveśvarateti .

4.12

karmāpekṣatve ityādi yāvad rathakāravaditi cet . syānmatam--karmāpekṣatve'pi na vyarthamīśvarakāraṇatvam, tadabhāve pravṛttyabhāvāt . yatra yadabhāve pravṛttyabhāvaḥ pravartakasya tatreśvarasyāpyavaiyarthyaṃ dṛṣṭam, yathā rathakārapravṛttau rathārthaṃ dārvādyapekṣaṇamiti cenmanyase, tanna, itaratrāpi tulyatvāt . tat kathamiti cet, prayogata eva darśyate viparyayasiddhiḥ, tadyathā--īśvarāpekṣatve'pi na karmavaiyarthyam, tata eva hetoḥ, rathakārāpekṣarathadāruvaditi viruddhaikāntikaḥ .

4.13

tadupasaṃhṛtyāha --pravartayitṛtvācceśvarasyetyādi yāvat puruṣa eveśvara iti . pravartayitā hīśvaraḥ, dāsasya svāmivat . tacca pravartayitṛtvaṃ karmaṇaḥ siddhamuktavidhinā pravartyatvaṃ ceśvarasya, tathā pravartakaṃ karma, karmaṇaḥ puruṣaḥ pravartata iti prakṛtatvād gamyate, itiśabdo hetvarthe, tasmāt puruṣa eveśvaraḥ sarva iti . evaṃ karmeśvaratāpi tu, yathaivaṃ tathottaratra bhāvayiṣyate . puruṣasya tāvat sarvasyeśvaratvamuktamiti . evaṃ pratighātaprasaṅgo'pītyādi . kiñcānyat, pratihanyate ca tvadabhimateśvaraḥ sāpekṣapravṛttitvād rathakāravat . asya sādhanasya vyākhyā --yathā rathakāra ityādi, upādānaṃ dāru, upakaraṇāni vāsyādīni, teṣāmasāmarthyaṃ vaiguṇyaṃ satāmeva vaikalyaṃ tvanyatamābhāva eva, tatra pratighāto dṛṣṭaḥ iti vākyaśeṣaḥ . tathetyādi dārṣṭā pratighātastathā apacitakuśalamanujighṛkṣataḥ upacitakuśalaṃ copajighāṃsatastasya yadyapratighātaḥ syāt syāt svātantryam, na tu bhavati, puruṣakṛtakarmapratyayena īśvarapravṛttipratighātadarśanāt . yattūcyate--sargādau apratihatasvaśaktivaśādeva śarīrādīnyutpādya pratibuddhānāṃ prāṇināṃ dharmādharmamaryādāmupadiśati, madhyakāle ca teṣāṃ svamaryādānuṣṭhānānurūpeṇa phalena iṣṭenāniṣṭena vā anugrahaṃ karoti, ayamanugraha eva teṣāṃ tadṛṇamokṣaṇavat, mokṣamārgopasevinaśca sāyojyaṃ gamayati, antakāle ca śarīrendriyabhūtavat kuśalākuśale saṃhṛtya pralayakṣapāyāṃ svāpayati, yadapi cākāṅkṣyate tasya sarvajñatvaṃ sarvakāri- ntikam, sāpekṣapravṛttitvasādharmyānugamenopanayanaṃ rathakāre kāryam, vaidharmyeṇa tu darśayati --apacitakuśalamanujighṛkṣata ityādinā . puruṣamapacitaśubhakarmāṇamanugrahītumicchatastadviparītaṃ copahantumicchatastasyeśvarasya yadyapratighātaḥ syāt syāt svātantryam, na tu bhavati, apekṣyasya karmaṇaḥ svakṛtakarmavaśasya pratyayena tadvaśena īśvarasya pravṛttipratighātadarśanāt . na cedevamiṣyate, śubhakarmāṇaṃ duḥkhenetaraṃ ca sukhena yojayet . tathā ca akṛtābhyāgamakṛtapraṇāśau syātām ityuktam, tacca neṣṭam . tasmāt puruṣakarmapratyayena īśvarapravṛttipratighāto'sti, pravṛttipratighātācca naiśvaryaṃ tasya pratighātyatvāt pṛthagjanavadityanīśvaraḥ sa iti .

4.14

yattūcyata ityādi yāvat pralayakṣapāyāṃ svāpayatīti . kālabhedena sāpekṣanirapekṣapravṛttipakṣayorabhyupagamādubhayathāpi siddheḥ pravṛttipratighātāsambhavādadoṣaḥ . tadyathā --sargādau dharmādharmavikalānāṃ śarīrendriyaviṣayotpādane nirapekṣo'pratihatasvaśaktivaśādeva śarīrādīnyutpādayati, tāṃścotpādya buddhānāṃ suptotthi- tānāṃ dharmādharmamaryādāmupadiśati tapodānayajñādi kuruta, mā kārṣṭa hiṃsānṛtasteyāgamyāgamanādīni iti, tayośca dharmādharmayoḥ sīmācchedena vyavasthāṃ maryādāmupadeśena vyavasthāpayati . madhyakāle ca teṣāṃ prāṇināṃ yathāsvaṃ dharmādharmamaryādāmanutiṣṭhatāmanuṣṭhānānurūpeṇa phaleneṣṭena aniṣṭena vā viṣayopabhogalakṣaṇenānugrahaṃ karoti yadā tadā sāpekṣo'pratihatasvaśaktivaśādeva . syānmatam--dharmānuṣṭhānaphalopabhogena iṣṭenānugraho yujyate, kathamadharmānuṣṭhānaphalopabhogenāniṣṭena yuktaḥ ? ityatrocyate --ayamanugraha eva teṣāṃ tadṛṇamokṣaṇāditi . ye punastadupadiṣṭamokṣamārgaprasthitāstāṃśca mokṣamārgopasevinaḥ sāyojyaṃ gamayati . ko'sau mokṣamārgaḥ ? māheśvaro yogavidhiḥ . tānātmanā saha yuṅkte iti sayuk, tadbhāvaḥ sāyojyaṃ teṣāmīśvarasādbhāvaḥ, taṃ gamayati nayati . etad madhye sāpekṣamaiśvaryam . punarapyantakāle ca śarīrendriyabhūtavat, yathā śarīrendriyāṇi bhūtākhyāṃśca viṣayānupasaṃharati tathā kuśalākuśale teṣāṃ dharmādharmāvapi saṃhṛtya tān puruṣān sargāhani saṃsṛtavatastena dharmādharmaphaleneṣṭāniṣṭopabhogātmakena divasavyāyāmapariśramābhibhūtān bālakān putrakāniva pitā sarvapuruṣān saṃsārahetubhūtadharmādharmānupasaṃhṛtya pralayakṣapāyāṃ svāpayatītyante'pi nirapekṣo'prati tvāt tadapi naiva, asyānarthakārthapravṛttabālādipravṛttivadajñakriyāsādharmyād dharmādharmopadeśapravṛtteranarthakārthaviṣayatvāt . yasyābhāve yasyābhāvo yasya ca bhāve yasya dhruvo bhāvastat kāraṇam, itarat kāryam . na ca dharmādyabhāve śarīrāderabhāvaḥ, sargādau śarīrādinirvṛttyabhyupagamāt . na ca dharmādibhāve dhruvaḥ śarīrāderbhāvaḥ, adattaphalakuśalākuśalasaṃhārādantakāle . yathā copadeśe'nabhijñatvaṃ tasya tathā prāṇināmapyanugrahakriyāyāmanugrahakriyāyā api yadā hatasvātantryaḥ sa eveṣṭaḥ . tasmādubhayathāpi apekṣyānapekṣya ca tadaiśvaryasiddheradoṣa eva doṣābhimatyā tvayodbhāvita iti parapakṣaḥ .

4.15

atra vayaṃ brūmaḥ--tatkāritvāt tajjñatvamiti yat sarvajñatvamākāṅkṣyate tadapi naiva . karmaṇāmeva tannirapekṣa-- pravṛttau tasya pratighātādanaiśvaryaṃnaiśvaryam, sṛṣṭaprāṇisaṃsārakāle sargādyantayośca akṛtābhyāgamakṛtapraṇāśādidoṣāstadavasthā evetyaparihṛtadoṣatvād na kiñcidetat . anyo'pi ca doṣaḥ --yadapi cākāṅkṣyate tasya sarvajñatvaṃ sarvakāritvāt karaṇasya jñānāvinābhāvāt sarvaṃ cet karotyavaśyaṃ sarvamasau vettīti sarvakāritvāt sarvajña iti, tadapi naivopapadyate, asyānarthakārthapravṛttabālādipravṛttivadajñakriyāsādharmyādajño'sau bālavadasamīkṣitapravṛttitvādityetadanayā kalpanayāsmākaṃ tvayā pratyakṣīkriyate, kiṃ kāraṇam ? dharmādharmopadeśapravṛtteranarthakārthaviṣayatvāt, anarthakau dharmādharmāvarthau hyasya dharmādharmamaryādopadeśasya . na ca tayordharmādharmayoḥ śarīrādikāraṇatvam, vināpi dharmādharmamaryādayā sargādau prabhusṛṣṭeḥ śarīrādinirvṛttyabhyupagamāt, dharmādharmamaryādāyāṃ satyāmeva ca pralayakāle śarīrādyabhāvābhyupagamācceśvarasāmarthyādeva . tasmāt tayornāsti kāraṇatā, kāraṇalakṣaṇāyogāt . kiṃ tat kāraṇalakṣaṇamiti cet, ucyate --yasyābhāve ityādi gatārthaṃ yāvaditarat kāryamiti . kathaṃ tadayoga iti cet, ucyate --na ca dharmādyabhāva ityādinā granthena tayoḥ kāraṇābhimatayorabhāve'pi śarīrādeḥ kāryasya bhāvaṃ bhāve'pi cābhāvamupadeśasāphalyānabhijñatvaṃ ca darśayati yāvadadattaphalakuśalākuśalasaṃhārādantakāle iti gatārthatvād na vivriyante'kṣarāṇi .

4.16

kiñcānyat, yathā copadeśa ityādi yāvat kriyāyā api anabhijñatvamiti vartate . na kevalamupadeśānabhijñatvameva tasya, kiṃ tarhi ? prāṇināmanugrahakriyānabhijñatāpi iti tadatidiśati . tat kathaṃ tadedaṃ vyāmūḍhyaiva... ...kim... ...upabhogavibhājanānugrahakriyayā atigarīyasyā ? iti atyantaparavaśatvamevaiśvaryamucyate . anugraho'pi viparyayeṇocyate, duḥkhahetuduḥkhātmakatvābhyām, viṣakṛtabhojanakleśanavat . tatsāyojyagamane'pyevam . evaṃ ca tat sādhveva yattvāśaṅkyate tvayā ādyantavad madhye'pi īśvaraprādhānyādīśvaravaśādeva pravṛttau phalasaṅkaraprasaṅgaḥ, tatprasaktau kriyāvilopaḥ, tataśca sarvanirmokṣaḥ sarvānirmokṣo vā iti . bhāvyate iti cet, ucyate --yadā tadedaṃ vyāmūḍhyaivetyādirbhāvanāgranthaḥ yāvadupabhogavibhājanānugraha- kriyayā'tigarīyasyā kimiti vartate ? tasmin hi kāle prāṇināmandhalakavat pravṛtterīśvarasyaiva teṣāṃ śarīrādyutpādayāmi, dharmādharmamaryādāṃ praṇayāmi, tatra pravartayāmi, tatphalairanubadhnāmi, tān prāṇinaḥ phalānurūpamiṣṭamaniṣṭaṃ copabhogaṃ vibhajyānugṛhṇāmi ityevamādikā yānugrahakriyā tayānugrahakriyayā kliśyamānasyānekapuruṣastrīnapuṃsakajanasādhāraṇasyeva bhṛtakasyātikleśaḥ . iti hetvarthe, tasmādatikleśatvādatyantaparavaśatvamevaiśvaryaṃ śītalikāparyāyaśabdābhidheyalūtāvaducyate iti .

4.17

kiñcānyat, anugraho'pi viparyayeṇocyate ananugraha eva san anugrahaḥ iti . kiṃ kāraṇam ? duḥkhahetuduḥkhātmakatvābhyām, duḥkhahetutvādiṣṭopabhogasya hiṃsādyātmano'rjana-rakṣaṇa-kṣaya-saṅgadoṣe duḥkhātmakatvācca aniṣṭopabhogasya, duḥkhātmakatvāccānanugraha evāsau . dṛṣṭāntaḥ --viṣakṛtabhojanakleśanavat, yathā kaścit krūramūrkhanṛpatiḥ svavaśān bhṛtyān viṣamiśramāhāraṃ bhojayan anugṛhṇāmi vaḥ iti brūyāt tathā tvadabhimateśvaro'pīti . yaccoktaṃ duḥkhamapi tadṛṇamokṣaṇavadanugraha eva iti, etadapyayuktam, saṃsāramocakavyādhacaṇḍālādimāritasattvānugrahaprasaṅgāt sattvanikāyakalikaluṣakṛtātmopanipātanena ajñābodhe sattvānugrahavadajñānaprasaṅgācca . tatsāyojyagamane'pyevam, īśvareṇa kila sāyojyaṃ mokṣaḥ, svātmanā sāyojyaṃ gamayannapyasau prāṇigaṇamatikleśabhājanameva karoti sṛṣṭasaṃsārakliṣṭeśvaratvasyoktalakṣaṇasyāmokṣaśabdābhidheyatvādalamaiśvaryeṇa mokṣeṇa ca tādṛśā sadā sarvapuruṣavyāpārodvahanāyāsātmanā . tasmād varamātmādhīnayatheṣṭaceṣṭaṃ daurgatyamapīti .

4.18

evaṃ ca tad yattvāśaṅkyate tvayā ādyantavadityādinā granthena vineśvareṇa kilaite doṣāḥ itīṣṭāste sahāpīśvareṇa tathaivaiva bhavantīti taddarśayannāha --sādhvevetyādi gatārthaṃ hetuhetumadbhāvapratipādanakrameṇa yāvat tatprasaktau kriyāvilopaḥ . kutaḥ ? īśvaraprādhānyāduktānantaradoṣācceti dharmādharmakriyāḥ prāṇināṃ na syuḥ phalābhāvādīśvaravaśādeva ādyantamadhyeṣu phalasaṅkarāt . tataśca sarvaprāṇināṃ nirmokṣaḥ niḥśeṣamokṣastadvaśādeva sarvānirmokṣo vā proktaproktaprāpta? iti .

4.19

yattu sarvaśāstretyādi . etaddoṣaparihārārthaṃ karmādyupasarjanatayā īśvaraprādhānyakāraṇye prokte . katham ? iti tad bhāvayatyuttareṇa granthena --ādau sa eva svaśaktita evetyādinā yāvaccharīrādivat kuśalākuśalāśayakalaṅkaśuddhaṃ svāpayatīti gatārthaḥ pūrvapakṣaḥ . dharmādharmamaryādāyāḥ paripālakān brahmādīnādhikārikān viniyuṅkte iti viśeṣaḥ . atrottaramāhācāryaḥ --idamanyathaivodgrāhyate ityādi . anyathā tāvat pratijñāyate īśvarakarmaṇoḥ pradhānopasarjanabhāvābhyupagamād dvaitam, bhāvyate tu sādhyahetuvyākhyānaṃ kriyate anyathā . kathamiti cet, sa eva svaśaktita evānyanirapekṣa ityavadhāraṇādadvaitārthabhāvanāt, adṛṣṭādīnāṃ tacchaktīnāṃ ca svato vyatiriktānāṃ nirāsena sākṣādevāprayojanena kasyacit kañcidapyanyamaprayojayan sākṣāt svaśaktita eva ityavadhārayatā cādvaitameva bhāvyate bhavatā . punarapyāha— evaṃniyamanāyeti, advaitaniyamanāyeyamapi bhāvanā . katamā sā bhāvanā iti cet, tadanu dhyānāt puṇyamutpādya ityeṣāpyadvaitabhāvanaiveti . evaṃ tāvat pratijñātaṃ dvaitam, advaitaṃ bhāvitamityuktam .

4.20

pratyupasaṃhriyate tu dvaitādvaite dve api tyaktveti pratijñātabhāvite dvaitādvaite api tyaktvā . tatrādvaitasya tyāgastāvad dharmādharmamaryādāsthāpanavacanena kṛta iti vākyaśeṣaḥ . kā maryādā ? ucyate — maryādā nāma anatikramasthānamiti maryādālakṣaṇamāha . viṣayatastu sukhaduḥkhapravṛttisīmā, ityati viṣaye sukhamiyati duḥkhamiti dharmādharmayoḥ sīmani svake svake vyavasthāpanam, dharmasya sukhapravṛtticchedena adharmasya duḥkhapravṛtticchedena ayamasmādanyaḥ, ayamitarasmādanyaḥ iti sīmāvibhāgaḥsīmā vibhāgaḥ . tataḥ kimiti cet, tataśca sargādau sthānādītyādīti, sthānavigrahendriyaviṣayāḥ sthānādayaḥ, tadātmake sukhaduḥkhe'pi na syātām . kasmāt ? aniyataviṣayatvāt, aniyatau hi viṣayau tadā sukhaduḥkhayoḥ avidyamānasthānāditvādavidyamānadharmādharmatvācca . dṛṣṭāntaḥ --pralayavat, yathā pralaye dharmādharmābhāvādevāniyataviṣaye sukhaduḥkhe, tataścāsatī, tadvat sargādāvapi syātāmiti . kiñcānyat, ante ca syātām sukhaduḥkhe iti vartate . kutaḥ ? viṣayatvād niyataviṣayatvādvā, madhyavat . madhye vā na syātām, antavat . athocyeta--ata eva na sukhādipravartanātmikā dharmādharmamaryādā, kiṃ tarhi ? dharmo'yamadharmo'yamiti . etadapi tulyaṃ pūrveṇa, asattvāt . dhāraṇāddhānādvā dharma ityarthasyābhāve kathamasau dharmaḥ, tadviparyayo vā kathamadharmaḥ ? atha tu tasya rucereva sukhaṃ duḥkhaṃ vā tato dharmādharmamaryādāvacanamanarthakam, sadaiva īśvaraśaktimātravaśādeva yathā tathā yasya kasyacit siddheḥ, ādyantavat . aniyataviṣayatvāt, viṣayāniyamo'pi ca rūpādipañcakatvādyabhāvādupasaṃharaṇakāle, madhyakālavat . athavā niyataviṣayavattvāt, vyavasthāpitadharmādharmamaryādatvāt sukhaduḥkhe tadā niyataviṣaye, tasmāt tadāpi syātāṃ madhyamakālavat sṛṣṭyuttarakālavadityarthaḥ . tadviparyayeṇa vā sādhanam --madhye vā na syātāṃ sukhaduḥkhe niyataviṣayatvāditi vartate, antavaditi .

4.21

athocyetetyādi yāvaddharmo'yamadharmo'yamiti . syānmatam --ata eveśvarasyaiva kāraṇatvād na sukhādipravartanātmikā dharmādharmamaryādā tatsamarthanāsamarthetyarthaḥ, īśvarasyaiva sukhaduḥkhayoḥ pravartakatvāt . yadi sā na pravartayati sukhaduḥkhe dharmādharmamaryādā kimarthamasau tāṃ vyavasthāpayatīti cet, ucyate, svarūpasaṃjñāvyavasthāpanamasau tayorlokavyavahārārthaṃ karotītyata āha --kiṃ tarhi ? ayaṃ dharmo'yamadharma ityetāvadupadeśeneti . atrācārya uttaramāha --etadapi tulyaṃ pūrveṇa, asattvāt, sargādāvantavanna syātāmaniyataviṣayatvāt, ante ca syātāṃ niyataviṣayatvādvā madhyavat, madhye vā na syātāmantavaditīdameva doṣajālaṃ prāptam . kiṃ kāraṇam ? dhāraṇāddhānādvā dharma iti nirukteryadi maryādāṃ dhārayati prāṇināṃ sukhe caitān dhatte tato dharma ityetasyārthasyābhāve kathamasau dharma ucyate ? tadviparyayo vā kathamadharma iti tadviparītārthābhāve ? tasmāt sukhasthānādidhāraṇāddharmaḥ, sukhakāraṇaṃ hyavyabhicāri tadiṣyate, yasyābhāve yasyābhāvo yasya ca bhāve yasya dhruvo bhāvastat kāraṇamitarat kāryamiti kāraṇasya dharmasya kāryasya ca sukhasyāvyabhicārāt . evamadharme'pi vyākhyā viparītārthā kāryā . tasmādayuktam--saṃjñākaraṇamātreṇa maryādeti .

4.22

atha tvityādi . syānmatam --tasyeśvarasya rucerevecchātaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ vā na dhāraṇadhāna- pravṛttyātmakatvāddharmasyānyasya vā kasyaciditi . atrocyate --dharmādharmamaryādāvacanamanarthakam, yaduktaṃ pratibuddhānāṃ prāṇināṃ dharmādharmamaryādāmupadiśyottarakālaṃ svamaryādānuṣṭhānānurūpyeṇa ityādi tat sarvamanarthakaṃ saṃvṛttam . tatsādhanārthaṃ hetumāha sadṛṣṭāntam --sadaivetyādi yāvad yasya kasyacit siddherādyantavaditi . sargasyādau madhye'vasāne ca sadaiva sarvakālamīśvaraśaktimātravaśādevānyasya kāraṇasyābhāve'pi yathā tathā yena vā tena vā prakāreṇa sukhasya duḥkhasya veṣṭāniṣṭaśarīrāderaniyamena yasya kasyacit mārakasyāhiṃsakasya vā siddherdharmādharmākāraṇatvam . tadakāraṇatvādādyantavat prathamāvasānakālayoriva tanmaryādāvacanamanarthakamiti . evaṃ tāvadadvaitatyāgaḥ .

4.23

na kevalamadvaitatyāga eva, kiṃ tarhi ? tathā dvaitamapi tyaktam . kutaḥ ? sākṣādvyāpāravacanādityādi yāvat kimādhikārikairiti . sākṣādvyāpāro hyaiśvaryam, tad vyācaṣṭe --tasmāt tadavyāhatavṛtteḥ tasya sarvaiḥ prakāraiḥ sarvakālaṃ sarvadeśe vā'vyāhatā vṛttirasya, atastadavyāhatavṛttitvāt kiṃ dharmādinā ? ādigrahaṇādadharmeṇa kim ? sthānavigrahendriyaviṣayairvā prāṇināṃ sukhaduḥkhāśrayaiḥ prāṇibhirvā kiṃ kriyate ? na kiñcidityabhiprāyaḥ . kimādhikārikaiḥ brahmamanuviṣṇvādibhirdharmādharmamaryādāpālanārthaṃ viniyujyamānairveti . atha manyase tairvinā śaktirvyāhanyate tasyeśvarasya tatastarhyasya vyāhataśaktitvāt tvevamanīśvaratā kāryāntarāśakteḥ śramādvā itaravaditi pṛthagjanavadityarthaḥ .

4.24

nanu pradhānopasarjanetyādi yāvat tathā'dṛṣṭādyabhāve'pīśvarasyeti . āha--dvaitamevodgrāhitaṃ bhāvitaṃ pratyupasaṃhṛtaṃ ca, nānyathodgrāhabhāvanopasaṃhārāḥ . katham ? pradhānamupasarjanaṃ ca dvaitaṃ pratijñātam, tasyaivārthasya saṃvādeneśvaraḥ pradhānaṃ na karmetyetadbhāvanārthaṃ sargasyādau svaśaktitaḥ sa eva sākṣād vyāpriyate ityucyate . kasmāt ? upasarjanena vināpi pradhānasya pravṛttisadbhāvāt citrācāryasyeva śiṣyeṇa vināpīti . yathā śiṣyamapradhānaṃ grāhayitvā citrakarmāgrāhayitvā vā prāyeṇa tena vinā saha vā citrakarmaṇi citrakarācāryaḥ pravartata eva svaprādhānyāt sannidhyasannidhyorapi śiṣyasya pravartakatvādevamīśvaro'pyadṛṣṭādisannidhyasannidhyoḥ pravartate pradhānatvāditi bhāvyatvādudgrāhitadvaitānurūpabhāvanopasaṃhārātmakatvād na kaściddoṣa iti .

4.25

etacca na, ādikarasya kartṛtvāt . ādiṃ karotyādikaraḥ, sa eva ca kartā, tasyaiva kartṛtvāt . ko'sāvādiriti cet, ucyate --avyajyamānaprakāravyaktirādiḥ, sata evārthasyāvyaktasya kenacit prakāreṇa vyaktirādiḥ . kutaḥ ? ādānāditi ādānamādiḥ ityakṣarārthaniruktimāha hetuṃ dṛṣṭāntaṃ ca ādityodayāditvavaditi, yathā ādityasyodayamadhyāhnāstamayatvaprakāreṇa divasavibhāgānāṃ vidyamānānāṃ vyaktirevaṃ tatra . prayojanaparamārthatvād bhavitṛtvasya, yaḥ prayojayati paramārthataḥ sa kartā bhavitā ādikaratvaṃ ca yathā vrīhau sambhāvyate, avrīhermṛdādervrīhitvena ādikaratvāt . tathā prāk pṛthivyādīnāmapyādikaratvaṃ paścādapi tathā, tadāditvād vrīheḥ tathābhivyakteḥ tatprayuktatvāt . kasmāt pṛthivyeva na bhūto vrīhiḥ ? ko vā bravīti pṛthivī na bhūta udakādiśca vrīhiriti vrīhyādi vā pṛthivyādi na bhūtamiti, tatprayuktatvāt ? itaścetaśca tadātmakatvāt tadavyatiriktatvāt tat tadeva . bhūkṛñoḥ sarvadhātvarthatvāt, na prayojyaḥ, ityasmāt kāraṇād ya ādikaraḥ sa kartā, yaśca kartā sa bhavati, bhūkṛñoḥ sarvadhātvarthavyāpitvāt . etaduktaṃ bhavati--yataḥ prakārāntareṇābhivyañjayan bhāvāntarasyādikaratvād bhavati vastu tata ekaikasya sarvatvam, na sarvasyaikatvaṃ parasparāpekṣābhivyañjanenādikaratvāditi .

4.26

asmiṃścārthe vyāpakaṃ dṛṣṭāntamāha sphuṭīkaraṇārtham --ādikaratvaṃ ca yathā vrīhau sambhāvyata iti . tadvyākhyā --avrīhermṛdādervrīhitvenādikaratvāditi, mṛtsalilavātākāśānāmavrīhīṇāṃ vrīhiprakāreṇābhivyaktiṃ kurvan vrīhirādikaraḥ, etamarthaṃ hetutvena vyāpārayati siddhaṃ kṛtvā pañcamyā vrīhitvenādikaratvāditi . tathā prāgityādi, evaṃ ca kṛtvā vrīhitvāt prāgapi pṛthivyabvāyvākāśānāmapyādikaratvaṃ paścādapi tena prakāreṇa tathā vrīhivadeva, tadāditvād vrīheḥ, te ādiḥ pṛthivyādayo vrīheḥ prāk paścācceti teṣāmādikaratvam tena prakāreṇābhivyakteḥ . kiñcānyat, tatprayuktatvād vrīheḥ, te hyasya prayoktāraḥ, yo yasya prayoktā sa tasya kartā yathā ādityodayāditvamityata āha--tatprayukto vrīhiḥ .

4.27

kasmāt pṛthivyeva na bhūto vrīhiḥ, pṛthivyeva udakameva vāyureva vā ākāśameva vā, tatprayuktatvāt ādikaratvādādityodayāditvavat ? iti . atrocyate --ko vā bravīti--pṛthivī na bhūta udakādiśca vrīhiriti tatprayuktatvāt vrīhyādi vā pṛthivyādi na bhūtamiti tatprayuktatvāt ? vrīhirapi pṛthivyabvāyvākāśādi bhavati, pṛthivyudakavāyvākāśādyapi ca vrīhimāṣāmrajambvādi bhavati, tatkṛtāhāro'pi pṛthivyādi vrīhyādi; pṛthivyādyapi tatkṛtāhāraḥ, tatkṛtāhāraśarīrendriyabuddhyādi tatkṛtamanuṣyatiryaṅnārakadevādi ca, tatkṛtāhāravrīhipṛthivyādi ca tatkṛtāhāraśarīrendriyabuddhimanuṣyādi sarvaṃ parasparataḥ sarvātmakaṃ bhavati, tatprayuktatvāt tathābhivyaktestadādikaratvādityādihetubhiḥ . kiyadvodāhriyate ? nyāyasyāsya vyāpitvāt sarvaṃ tadudāharaṇameva . diṅmātrapradarśanārthaṃ tadvyāpitvapradarśanārthaṃ cāha --itaścetaśceti, yadi vrīhito vrīherādikaratvam atha pṛthivyāditaḥ pṛthivyāderādikaratvamiti tānyevodāharaṇāni . evaṃ tatkṛtāhāraśarīrendriyādiṣvapi draṣṭavyam, sarvasyaikaikasya sarvātmakatvāt . tata āha --tadātmakatvāt tadavyatiriktatvāt tat tadeveti tasya tasya prakārasya hetutvaṃ dṛṣṭāntatvaṃ ceti .

4.28.1

evaṃ dṛṣṭāntabhūtaṃ prastutanyāyaprasādhitaṃ sarvasarvātmakavādaṃ prathayitvā dārṣṭāntikaṃ puruṣakarmavādamīśvarakāraṇanirākaraṇāyāha --puruṣakarmasvapyevamevetyādi . puruṣaḥ kartā karmayogyānāṃ pudgalānāṃ karmatvena ādikaraḥ . ke karmayogyāḥ pudgalāḥ ? ucyate--paramāṇuvargaṇā agrahaṇavargaṇā, agrahaṇavargaṇā dvipradeśavargaṇā, evaṃ daśapradeśādisaṅkhyeyapradeśavargaṇāḥ . samānajātīyānāmekaśo buddhyāvasthāpitānāṃ piṇḍo vargaṇā, kucikarṇakābhīrasavarṇagopiṇḍavat . anantapradeśavargaṇā api kāścid grahaṇayogyāḥ kāścidagrahaṇayogyāḥ . grahaṇayogyāyogyatvaṃ cātisthūlasūkṣmāyogyatvāt svedeneva paramāṇuśarkarāṇāṃ, yogyatvācca madhyamaparimāṇānām . tatra yā grahaṇayogyāḥ pudgalato vargaṇāḥ tāśca mānena siddhānāmanantatamabhāgaḥ abhavyasiddhīnāmanantaguṇāḥ . eṣa tāvadaudārikayogyasya jaghanyasya vidhiḥ . taduparyekaparamāṇau prakṣipte dvitīyāpyaudārikayogyā evamekaikavṛddhānyanantānantāni sthānāni audārikakāraṇatvena grahaṇayogyāni . jaghanyādutkarṣasthānamasaṅkhyeyaguṇam, yasmāt paramparopanidhayā prathamasthānādārabhyānantasthāneṣu teṣu teṣu dviguṇatā bhavati tasmādasaṅkhyaguṇaṃ saṅkhyeyaguṇaṃ vā, anantaropanidhayā tu rūpādhikameva . tasminnutkṛṣṭaudārikayogyadravye rūpe prakṣipte jaghanyaṃ vaikriyaśarīrasyāgrahaṇayogyam . evaṃ rūpādhikavṛddhyā tānyapyanantānantāni sthānāni pūrvavat, jaghanyādutkṛṣṭamasaṅkhyeyaguṇam, ko guṇakāraḥ ? śreṇyasaṅkhyatamabhāgaḥ . teṣāmagrahaṇānāmupari vaikriyasya jaghanyaṃ grahaṇayogyam . tānyapi sthānāni pūrvavadanantānantāni .

4.28.2

punarāhārakāgrahaṇāni, tathā tadupari tadgrahaṇayogyāni tathaiva . audārikaśarīrayogyebhyo vaikriyaśarīrayogyānyasaṅkhyeyaguṇāni, tato'saṅkhyeyaguṇānyāhārakayogyāni, tāvadasaṅkhyeyaguṇāni grahaṇāgrahaṇāni pūrvasmāt pūrvasmāt . taduparyāhārakotkṛṣṭe rūpe prakṣipte jaghanyamagrahaṇaṃ taijasasya, jaghanyādutkṛṣṭamanantaguṇam, ko guṇakāraḥ ? abhavyebhyo'nantaguṇaḥ siddhānāmanantatamabhāgaḥ . tadupari rūpādhike taijasaśarīrayogyaṃ jaghanyam . jaghanyādutkṛṣṭamanantaguṇam, ko guṇakāraḥ ? siddhānāmanantatamabhāgo'bhavyebhyo'nantaguṇaḥ . anena vidhinottareṣāṃ bhāṣāprāṇāpānamanaḥkarmayogyānāmagrahaṇāntaritānāṃ grāhyāṇāmuttarottarānantaguṇamāneyāḥ . antaraṃ tu grāhyāṇāṃ jaghanyādutkṛṣṭo viśeṣādhikaḥ sarvatra, ko viśeṣaḥ ? tasyaivānantabhāgaḥ . agrāhyāṇāṃ tu jaghanyādutkṛṣṭo'nantaguṇaḥ, ko guṇakāraḥ ? siddhānāmanantatamabhāgaḥ abhavyebhyo'nantaguṇaḥ . evaṃ- vidhaiḥ pudgalaiḥ sarvatra loke'vagāḍhagāḍhanicite karmatayā pariṇamayya tadyogyān kāyavāṅmanaḥkarmalakṣaṇānāṃ trayāṇāṃ yogānāṃ kāyayogena gṛhṇāti tenaiva kārmaṇaśarīratayā pariṇamayati puruṣaḥ svavīryeṇa yogākhyena, vāṅmanaḥprāṇāpānatayā pariṇamayya kāyayogenaiva vāṅmanaḥprāṇāpānatayālambya visṛjati . yathoktam— jogehi tadaṇurūvaṃ pariṇamayati geṇhitūṇa paṃcataṇū . pā+ugge vālaṃbati bhāsāṇamaṇattaṇe khaṃdhe .. karmapra॰ gā॰ 17 tathā manasā vācā kāyena vāpi yuktasya vīryapariṇāmaḥ . jīvasyātmani yaḥ khalu sa yogasaṃjño jinairdṛṣṭaḥ .. tejoyogād yadvad raktatvādirghaṭasya pariṇāmaḥ . jīvakaraṇaprayoge vīryamapi tathātmapariṇāmaḥ ..

4.28.3

iti . ki kāraṇam ? tathāvidhopayogagateḥ, bandhanayogyapariṇāmāpannapudgaladravyagrahaṇapariṇatakṛtaprayogapariṇāmāpatteḥ puruṣasyetyarthaḥ . yathoktam— ūṣmaguṇaḥ san dīpaḥ snehaṃ vartyā yathā samādatte . ādāya śarīratayā pariṇamayati cāpi taṃ sneham .. yathā cātmani akarmaṇāṃ karmatvena ādikaratvaṃ tathā karmaṇāmapi ātmana ādikaratvaṃ tathābhivyakteḥ tatprayuktatvāt . kasmāt ātmaiva na karmabhūtaḥ ? ko vā bravīti na karmabhūto'sau karmāṇi cātmabhūtāni neti tathāvidhopayogagatestatprayuktatvāt... ... .... anyonyakāritādikaratvāt karmakarmiṇoḥ sarvasarvātmakatā acetanajñānāvaraṇa... ... ...pālanapūraṇapuruṣatvāt . tadvad rāgādiguṇaḥ sa yogavartyā''tmadīpa ādatte . skandhānādāya tathā pariṇamayati tāṃśca karmatayā .. snehābhyaktasyāṅge lagadeva rajo malībhavatyapi vā . rāgadveṣasnehābhyaktasya tathā bhavati karma .. rūkṣayati ruṣyato nanu vaktraṃ snihyati ca rajyataḥ puṃsaḥ . audāriko'pi nanu bhāvavaśāt pariṇamati deho'yam .. tasmādātmā kartā karaṇayuktaḥ karmatvena ādikaraḥ, pūrvavat prayojanaparamārthatvād bhavitṛtvasya . kimātmaivādikaraḥ ? netyucyate, tadapi ca karma ādikaram, tadapi ca jñānāvaraṇādikarma grahaṇayogyamaudārikādiśarīrabhedādivipākaṃ pudgalaḥ, kiṃ bhavati ? naranarakadevatiryaggatisaṅgrahabhavanavāsyādyanekaprabhedasarvātmaśarīrāṇāṃ tatsambaddhātmanāṃ cādikaraṃ bhavati . yathoktam— jīvapariṇāmahetū kammatayā poggalā pariṇamaṃti . poggalakammaṇimittaṃ jīvo vi taheva pariṇamati .. iti . na kevalamādhyātmikamevādikaram, kiṃ tarhi ?

4.28.4

bāhyamapi ghaṭādi ādikaraṃ sarvādikaram .

4.29

viparyayeṇāpi bhāvayitukāma āha --yathā cātmani akarmaṇāmityādi pūrvavat sacodyaparihāraṃ gatārthaṃ yāvat ko vā bravīti na karmabhūto'sau karmāṇi cātmabhūtāni neti tathāvidhopayogagatestatprayuktatvādityādibhirhetubhiḥ . tasmāt sarvasarvātmakatvāt ko'nya īśvaraḥ ? kā vānyā prakṛtiḥ ? iti .

4.30

itaśca anyonyakāritādikaratvāt karmakarmiṇoḥ sarvasarvātmakateti . kāraṇamāha --acetanajñānāvaraṇetyādi, acetanāni jñānadarśanāvaraṇavedyamohāyurnāmagotrāntarāyākhyāni saprabhedāni karmāṇi pudgalātmakānyatyudīrṇānyapyātmano'kṣarānantatamabhāgamupayogasvābhāvyād nāvṛṇvanti, śeṣaṃ keṣāñcidāvṛṇvanti ekendriyanigodasūkṣmāparyāptakādīnām, karmaṇāṃ kṣayopaśamavaicitryāt . athaivaṃ neṣyate tato naivātmā badhyeta karmaṇā tatphalabhūtaiśca tanvādibhirna yujyeta vikarmatvād muktavat . prakṛtīśvarādisṛṣṭivaśādeva na badhyeta na yujyeta ca tanvādibhiḥ, amūrtatvāt, ākāśavat . savvajīvāṇaṃ pi ya ṇaṃ akkharassa aṇaṃtatamo bhāgo ṇiccugghāḍita+o . taṃ pi jadi āvarijjejja teṇa jīvo ajīvataṃ pāve . suṭṭhu vi mehasamuda+e ho+i pabhā caṃdasūrāṇaṃ .. nandīsū॰ 42 tathāṃ svalpaṃ rajo hi kaluṣaṃ ca nabhaḥ karoti rāhurgṛṇoti śaśinaṃ balavāṃśca somaḥ . paṅko vināśayati vāriguṇaprakṛṣṭiṃ doṣā muhūrtarabhasā balavān svabhāvaḥ .. tasmāt karmakarmiṇoranyonyādikaratvam . kevalinastu vigatasarvāvaraṇavighnamohatvād yadyapyupayogāvaraṇābhāvāt tathāvidhopayogagatirasiddhā tathāpi vedyāyurnāmagotrakarmacatuṣkatatprayuktatvādihetusadbhāvādanyonyādikaratvaṃ siddham . siddhānāṃ tu karmanirmuktāvyābādhapāriṇāmikaparamasukhakṣāyikasamyakatvajñānadarśanavīryalabdhyādīnāṃ cādikaratvam . nanvātmapudgalaikyāpattivacanādeva vā bhedapratīteḥ svavacanavirodha iti . etanna, kasmāt, pālanapūraṇapuruṣatvāt, pṛpālanapūraṇayoḥ pā॰ dhā॰ 1086, pālayati sukhaduḥkhādivipākāṃstāṃstān pudgalānātmabhāveneti pālyate taistathāvidhopayogagatyeti vā puruṣaḥ, pūrayati tāṃstaiḥ pūryata iti vā puruṣaḥ . pumāṃsaṃ gilati puṃsā vā gilyata iti pudgalaḥ, pūraṇād galanād vā pudgala iti niruktibhede'pyarthaikyāt puruṣapudgalaśabdayorindraśakravadekārthatvādadoṣaḥ .

4.31

athaivaṃ neṣyate yathā mayoktaṃ karmakarmiṇoranyonyādikaratvaṃ yadi na syāt īśvaravaśāt, svabhāvādeḥ prakṛtyādervā kutaścit saṃsāravaicitryaṃ syāditīṣyate tato naivātmā badhyeta karmaṇā saṃsārabījabhūtena śubhāśubhena, tataśca tatphalabhūtaiḥ śarīrendriyasthānaviṣayaiḥ śubhāśubhairna yujyeta vikarmatvād muktavat . yadi tvadṛṣṭābhāve'pyasāvīśvarastataste muktānāmapi tanvādīni asau kuryāt, īśvaratvāt, sargādivat . ata eva ca sambhūyakāritvācetanatvasthitvāpravṛttīnāmapakṣadharmatā . evaṃ ca kṛtvā tadapi sarvamasambaddhaṃ yat karmakāraṇaikāntina āhuḥ . ta itthamāhuḥ--yadi pravartayitṛtvāt puruṣakāraḥ kāraṇaṃ syāt tataḥ pradhānamadhyamā- mukto vā badhyeta, tata eva, tadvat . syānmataṃ muktāmuktavikalpasambhavalpalpāsambhava eva paramārthataḥ sṛṣṭivaśavyavasthānāditi . tadapi nopapadyate, prakṛtīśvarādisṛṣṭivaśādeva na badhyeta tanukaraṇādibhiḥ, na yujyeta bhuvanena ca, amūrtatvādākāśavat . ākāśaṃ vā badhyeta yujyeta ca tanvādibhiḥ, tata eva, tvadabhimatapuruṣa iva . aniṣṭaṃ caivamādi bhavata iti .

4.32

kiñcānyat, yadi tvadṛṣṭābhāve'pītyādi . mayā tāvaditthamadṛṣṭākhyakarmatvāpannasarvapuruṣeśvaratvamuktaṃ tasya tasya tanvādyādikaratvāt . tanna ceditthamādikaratvamicchasi tato'pi tvadanuvṛttyābhyupagate'pyadṛṣṭākhyakarmābhāve'pi mayā doṣa ucyate --asāvīśvarastataste muktānāmapi abhūtatathāvidhahetūnāmakarmaṇāṃ tanukaraṇāni bhuvanāni cāsau kuryāt, īśvaratvāt, sargādivat . tathā pralayakāle'pi sarveṣāṃ kuryāt, tata eva, tadvat . madhye vā na kuryāt, īśvaratvāt, pralayakālavat . aniṣṭaṃ caitat . asmāccāniṣṭāt karmātmaikyāt sarvasarvātmakatvāt sarveśvaratā .

4.33

ata eva cetyādi . karmātmaikyasarveśvaratvābhyām, aṇava eva karma, ta eva sukhādayaḥ, . tasmādadṛṣṭāt sṛṣṭiḥ pradhānāt sṛṣṭiḥ pṛthagaṇubhyo'dṛṣṭacoditebhyo vā sṛṣṭiḥ iti vādāntaraparikalpaṃ tyaktvā asmaduktakarmātmaikyasarvasarvātmakasarveśvaratvābhyupagamo'vaśyambhāvī . tasmāt tvayoktasambhūyakāritvācetanatvasthitvāpravṛttīnāmapakṣadharmatā . ekatvāt kasya dvitīyasya kena saha sambhūyaikārthakāritā ? kiṃ tadacetanaṃ cetanāt pṛthagbhūtam ? satatasampravṛttapūraṇa-pālana-galana-puṃgaraṇādidharmatvācca kā sthitvā pravṛttiḥ ? ityasiddhārthatvād viśiṣṭacetanādhiṣṭhitatvaṃ tanvādīnāṃ na sādhayitumalamiti . yadapi viśeṣyoktaṃ mithaḥ pratyanīkasambhūyaikārthakāritvāditi tadasattvaṃ tu pūrvoktameva ṇicchayato savvalahumityādigāthayā . tasmānneśvarapūrvikā sṛṣṭiḥ, kintu anekeśvarapūrviketi vijñeyā .

4.34

evaṃ ca kṛtvetyādi . anenaikānteśvarapūrvakavādadoṣaprakāśanena karmaikāntavādadoṣaprakāśanamapi kṛtaṃ veditavyamasambaddhatvāt tasya karmaikāntavādasya . kathaṃ punaste karmaikāntavādina āhuḥ ? kathaṃ vā tadasambandhaḥ ? ityatastatpradarśanārthaṃ tāvat puruṣakāraṃ nirākurvantaḥ karma samarthayantaḥ ta itthamāhuriti tadupapattīrdarśayati, yathā --yadi pravartayitṛtvāt puruṣakāraḥ kāraṇaṃ syāditi puruṣakāra eva kāraṇaṃ na karmāpīti cenmanyasa ityekāntaṃ sūcayati tata idamaniṣṭaṃ puruṣakārakāraṇaikāntinaste prāptam . katamadaniṣṭam ? ucyate --pradhāna dhamabhinnāḥ siddhayo'siddhayo vā nānā na syuḥ, utkarṣārthikāraṇaikatvāt . utkarṣārthipuruṣakāraikatvāt pradhānamadhyamādhamabhedabhinnāḥ puruṣakārā na sidhyanti . saprabhedāstāḥ siddhayo'siddhayaśca nānājātīyā na syuḥ, avyatiriktakāraṇatvāt, tulyatantupaṭavat . kāryātirekāttu kāraṇātireka iti karmaiva pravartayitṛ . dvividhā ca... ... ... itarasya . tatra tvadiṣṭapuruṣakāravyāpārasyāvatāra eva nāsti svaśaktyādhānāsamarthatvāt . cetanāmātrasāro hi puruṣakāraḥ śaktiḥ, na ca sa paśutve vartamāno manu- madhyamādhamabhinnāḥ siddhayo'siddhayo vā nānā na syuḥ, tāśca dṛṣṭāḥ, na hi dṛṣṭād gariṣṭhamanyat pramāṇamasti . kasmānnānā na syuriti cet, ucyate --utkarṣārthikāraṇaikatvāt, ātmotkarṣārthī puruṣa eva kāraṇaṃ na karmāpi kāraṇamiti puruṣakārakāraṇaikāntavādamāśaṅkate, puruṣakārasyaikatvamutkarṣārthipuruṣakāraikatvam, utkarṣārthinaḥ puruṣasya kriyā kāraḥ, tasyaikatvāt pradhānamadhyamādhamabhedabhinnāḥ svācāradurācāravikalpadvayaprabhedakṛtā lokaprasiddhāḥ puruṣakārā na sidhyanti, eka evotkṛṣṭaḥ prāpnoti . tataśca tatsādhyānāmapi phalabhūtānāṃ pradhānamadhyamādhamānāṃ śubhāśubhānāṃ bhedā na prāpnuvanti, ekaivotkṛṣṭā siddhiḥ prāpnoti, na madhyamādhame sabhede siddhī syātām . nāpi ca puruṣakārāṇāmasiddhayaḥ syuḥ, tāśca dṛṣṭā iti tadupasaṃhṛtya sādhanamāha --saprabhedāstāḥ siddhayo'siddhayaśca nānājātīyā na syuravyatiriktakāraṇatvāt tulyatantupaṭavaditi puruṣakārasyaiva kāraṇatvāt tadvyatiriktakāraṇābhāvād bhavataḥ puruṣakāraikāntavādinaḥ karmānapekṣatvāditi .

4.35

itthaṃ parapakṣe doṣamuktvā svapakṣasādhanamāha --kāryātirekāttu kāraṇātireka iti karmaiva pravartayitṛ . itiśabdo hetvarthe, kāryāṇāmanekabhedānāṃ siddhīnāmasiddhīnāṃ ca parasparato'tiriktatvāt kāraṇātirekeṇāvaśyaṃ bhavitavyam, tacca kāraṇaṃ karmaiva puruṣasya tvadabhimatasya pravartayitṛ pravartakamanekabhedamiti grahītavyam . tasya kāryanānātvānumitasya kāraṇasāmānyasya karma iti saṃjñā kriyate, puruṣakārasya puruṣādīnāṃ ca kāraṇānāṃ nirākṛtatvāt . tasya siddhyasiddhibhedakāryaliṅgādanumānaṃ deśāntaraprāptyanumeyādityagateriva, dvividhā cetyādinā talliṅgāsiddhiparihārārthaṃ yāvaditarasyeti gatārtham, prasiddhaṃ liṅgamityarthaḥ . tatretyādi, tatra etasmin kāraṇavaicitryānumānaliṅge kārye tvadiṣṭapuruṣavyāpārasyāvatāra eva nāstītyāvayorlokasyeva prasiddhe kāryaliṅge tvadabhimatakāraṇāsambhavo'smanmatakāraṇasambhava eveti ca darśayati . kasmāt ? svaśaktyādhānāsamarthatvāt . kasya svaśaktiriti cet, cetanasya puruṣasya . cetanāmātrasāro hi puruṣakāraḥ śaktiḥ, hiśabdo yasmādarthe, yato'syaiṣā śaktiḥ etāṃ cādhātuma śakto'sāviṣṭe manuṣyatve paśutve vartamāna iti svaśaktyādhānāsāmarthyaṃ darśayati --na ca sa ityādi, satyapi caitanye tāṃ svāṃ caitanyaśaktiṃ karmabalākṛṣṭanikṛṣṭa ṣyatve svacaitanyaśaktimādhātuṃ samarthaḥ, manuṣyaḥ sanna tajjñānaṃ paśau, tasyāpi karmalabhyatvāt . api tarhi gaṅgāyāḥ srotasya... .... yāyo'pi ca puruṣaḥ so'svatantraḥ, karmaparavaśatvāt, vetālāviṣṭaśavaśarīravat, upakramaprabhṛti... ... ...prāṇāṃśca jahyāt . ato yathāhāraviśeṣābhyavaharaṇakhalarasādivibhajanādyasañcetitakriyāsu asvatantra eva tāḥ karmakṛtāḥ puruṣo matkṛtā ityabhimanyate, tatkāryatāyāṃ hi tāsāṃ kadācidakaraṇābhāvādihaiva amṛtatvaprasaṅgaḥ tathā kāyendriyanirvartane'pyaniṣṭaśarīrendriyādirna syāt, iṣṭasyaiva karaṇaṃ svātantryāt syāt . tasmāt sarvameva tat karmaṇa eva . tadatirekeṇa ka ātmani pratipadyeta ? paśvajñānakuśaktau vartamāno na viśiṣṭeṣṭamanuṣyacaitanye sthāpayituṃ śakta iti, viparyayeṇa manuṣyaḥ sanna tajjñānaṃ paśau ādhātuṃ samarthaḥ iti vartate . tasyātmano yat svatattvam iti tvayā pratarkitaṃ tanna śaknoti karmavaśīkṛto yonijātyantarastho yonijātyantare'nyatrādhātum, kutaḥ ? tasyāpi karmalabhyatvāt, paśormanuṣyasya vā caitanyasya karmavaśādeva tathābhāvāt manuṣyaḥ paśurvā svajātināmakarmodayādeva bhavatītyarthaḥ, tadudayasya kāraṇāntaradurnivāratvāt . tatra dṛṣṭāntamāha --api tarhi gaṅgāyā ityādi, sambhāvanayaitaducyate, api caitat sambhāvyam--devavikriyotpātādinā gaṅgāsrotasyanyathāsnotasyānyathā pravṛttasya karmaṇo'nyathā pravartanamiti . evaṃ tāvadabhyupagamya svatantraṃ cetanaṃ puruṣakāraṃ ca tasyoktam .

4.36

naiva vābhyupagacchāma etat sarvaṃ kiñcit karmavyatiriktam, kutaḥ ? tattvacintāyāṃ karmavyatiriktakāraṇānavasthānādityetad darśayati --yāyo'pi cetyādi yāvad vetālāviṣṭaśavaśarīravaditi . karmavetālāviṣṭo hi puruṣo'svatantra iṣṭāniṣṭatulyapravṛttiḥ paravaśatvāt puruṣasya, upakramaprabhṛti ityādi yāvajjahyāditi tatsvātantryābhāvapratipādanārtho nimeṣopakramādārabhya maraṇāpavargāvasāna iti gatārthaḥ .

4.37

punarapi --ato yathāhāraviśeṣetyādi yāvadihaivāmṛtatvaprasaṅgaḥ . māturojaḥ pituḥ śukrañca prathamāhāraḥ, tataḥ sattāhaṃ kalalaṃ bhavati tandulavai॰ 17 ityādinā krameṇa śarīrendriyādikāraṇāhāraḥ prāṇanādiyātrāsamarthaḥ, tasya ca khalarasādibhāvena vibhajanam, ityādyasañcetitāvyaktakriyāsu asvatantra eva garbhādiṣu suptaśca . tāstu kriyāḥ karmakṛtāḥ puruṣo matkṛtā ityabhimanyate, tathā bhāsamānatvāt . tatkāryatāyāṃ hi puruṣakārakāryatāyāṃ hi tāsāṃ kriyāṇāṃ kadācidakaraṇābhāvāt prāṇasthitihetvanuparamaṇād maraṇābhāvaḥ, tasmādihaivāmṛtatvāya kalpeteti dṛṣṭeṣṭavirodhadoṣaprasaṅgaḥ . tathā kāyendriyanirvartane'pyaniṣṭaśarīrendriyādirna syāt kāṇakuṇṭabadhirādiḥ, sampannendriyajātisaṃsthānasaṃhananādiyukta eva syāt . puruṣakārakāryanirvartane ca dharmādyanuṣṭhānaviṣayopabhogādau iṣṭasyaiva karaṇaṃ svātantryāt syāt . akāraṇamapi karma, sahāyāpekṣatvāt, bhārotpāṭavat . etadapi ca na mantavyam akāraṇamapi karma sahāyāpekṣatvāt, phalopahārāya svāminayodyogāvapekṣyau amātyādiprakṛtiśca iti, yatastānyapi hi svāmidharmādharmarajjuyatinibaddhāni, tadāyattatvāt tadbhogyatvāt... ...tantupaṭavat . yadi tāni svāmidharmādharmarajjuyatinibaddhāni na syustataḥ sarvāviśeṣaprasaṅgaḥ . yo'pi svāmipuruṣakāraḥ so'pyadharmaphalatvāt karmaiva, kleśatvāt, jvaravat . tasmāt sarvameva tat karmaṇa eva hetoḥ, nātmanaḥ, karmaṇaḥ iti pañcamyā hetvarthe vihitatvāt . tadatirekeṇa ka ātmani pratipadyeta ? tasmādevaṃ vidvān ka ātmani etadanupapadyamānaṃ karmavyatirekeṇa abhyupagacchet ? nābhyupagacchatyeva vidvānityabhiprāyaḥ . tasmādahetuḥ puruṣastatkāraśca .

4.38

syānmatam --akāraṇamapi karma, sahāyāpekṣatvāt . puruṣakāramakāraṇamapi karma sahāyamapekṣate kavalāsyaprakṣepādivat . yathoktam— ālasyād yo nirutsāhaḥ sa kiñcinnāśnute phalam . stanakṣīrādipānaṃ ca pauruṣānna viśiṣyate .. ato bhārotpāṭavat, yathā bhāraṃ samudvahan puruṣaḥ sahāyamutkṣeptāraṃ nikṣepakaṃ cāntareṇa svayameva na śaknoti voḍhumiti kāraṇamakāraṇaṃ ca dṛṣṭastathā karma puruṣakāramantareṇeti kāraṇamakāraṇaṃ ceti .

4.39

etadapi ca na mantavyamakāraṇamapītyādinā tameva pūrvapakṣaṃ vyācaṣṭe . bhārotpāṭāpekṣabhāro- dvāhavadatra kiṃ sahāyaṃ karmaṇo'pekṣyamiti cet, ucyate --phalopahārāyetyādi, phalamupahariṣyataḥ karmaṇastatsvāminaḥ karturnayodyogāvāntarāvapekṣyau, bāhyā svāmātyādiprakṛtiḥ . kiṃ punaḥ kāraṇam evaṃ na mantavyam ? ucyate --yatastānyapi hi svāmidharmādharmarajjuyatinibaddhānītyādi yāvat tantupaṭavat sahetudṛṣṭāntakena padavākyena amātyādīnāṃ dharmādharmakāryatvamāpādya karmakāraṇāvadhāraṇāt puruṣakāraṃ nirākaroti tadāyattatvāt tadbhogyatvādityādinā hetusaulabhyaṃ ca darśayati . tantupaṭavaditi tantvāyattapaṭavat paṭatvena tantūnāmeva bhogyatvavat . yadi tānītyādi evamanabhyupagame sarvāviśeṣaprasaṅga ityaniṣṭāpādanam .

4.40

yo'pītyādi . yadapi coktaṃ svāminayodyogāvapekṣyau iti svāmipuruṣakāraḥ so'pyadharmaphalatvāt karmaiva, na puruṣakāro nāma karmātirikto'stītyavadhāraṇārthaṃ prākpratijñātaṃ samarthayati, kleśatvāt, kleśo hi cintāvyāyāmarūpaḥ, manaḥśarīrāyāsātmakatvāt, jvaravat .

4.41

athetyādi . athaitaṃ puruṣakārasaṅkleśamadharmaphalaṃ necchasi prajñotsāhayuktasya praśastatveneṣṭatvālloke tato na tarhi duḥkhamadharmaphalamiti prāptaṃ śirorogādi, kleśatvāt, nayodyogapuruṣakāravat . yathoktam— anarthapāṇḍityamadhītya yantritaḥ suteṣu dāreṣu ca nityaśaṅkitaḥ . niśāsu jāgarti hinasti bāndhavān namo'stu rājyāya varaṃ daridratā .. iti . atha prasiddhivirodhadoṣabhayād duḥkhamadharmaphalamiti tvayānujñāyate tatsācivyakriyāyāśca hiṃsāderduḥkhasādhanatāṃ gatatvāt tatkarmaṇo hetoḥ prāṇātipātāderdharmaphalaprāptiḥ, kāsau ? iṣṭaśarīrendriyaviṣayasukhasamyagjñānārogyādiprāptiḥ ityetat prāptam; śubhāśubhayoriṣṭāniṣṭaviparyayaphalābhyupagamāt dharmād nayodyogau duḥkhaṃ vā ityuktatvādata eva prāptam, adharmaphalād duḥkhāt sukhaṃ dharmaphalamiti prāptam . kiṃ tat ? iti taddiṅmātraṃ pradarśayati --iṣṭaprāptiriti iṣṭaśarīrendriyādiprāptirityetat prāptam . kiṃ kāraṇam ? dharmādharmaphalaviparyayāt ityataḥ puruṣakāranairarthakyaṃ ca yādṛcchikatvāviśeṣāt . ato yaduktaṃ karmaiva kāraṇaṃ puruṣakārasyāpi karmaphalatvāt iti śreyān pakṣaḥ . yathoktam--

4.42

yathā yathā pūrvakṛtasya karmaṇaḥ phalaṃ nidhānasthamivopatiṣṭhate .
tathā tathā pūrvavidhānusāriṇī pradīpahasteva matiḥ pravartate ..

4.43

abhyupagamyāpi puruṣakāraṃ doṣaṃ brūmaḥ--sa nirhetukaḥ sahetuko vā syāt ? kiñcātaḥ ? sa ca puruṣakāro yadyahetuko muktānāmapi syād nayodyogalakṣaṇaḥ na ceṣṭasteṣām . atha mā bhūdeṣa doṣa iti saheturiti brūyāt tataḥ sahetuścet karmaṇa evācetanāt, śubhādapi puruṣakārāt sevādikādanarthāvāpteraśubhādapi prāṇātipātāderarthāvāpterdharmādharmaphalasaṅkarokteranumātuṃ śakyata etat abuddhipūrvakādacetanakarmavaśādevaitacchubhāśubhavaicitryam . kiṃ kāraṇam ? yuktikṣamahetvantarābhāvāt, vicāritaniṣiddhatvāt puruṣa-niyati-kālasvabhāvādihetvantarāṇāṃ nātrānyad vimardakṣamaṃ kāraṇamastyanyadato daivākhyāt karmaṇaḥ .

4.44

yadā cetyādi . yasmin kāle evaṃ ca kṛtvā puruṣasya pravṛttau sādhyāyāṃ nāsti kartṛtvamiti siddhe karmaṇa eveti ca siddhe tadā tasmin kāle dravatīti dravyaṃ kartṛsādhanaṃ na bhavati svatantrasya karturanupapatteḥ . karmaparigrahaviśeṣastu, tuśabdo viśeṣāvadhāraṇārthaḥ, karmasādhanamupapannārthaṃ dravyaṃ drūyata dravyaṃ kriyate, karmapuruṣeṇaiva karmapuruṣaḥ kriyate, yathā vrīhiṇaiva vrīhiḥ kriyate, kāryeṇaiva bījavrīhiṇāṅkuravrīhiḥ . yaccāpi puruṣakārakāraṇaikāntina āhustadapi sarvamasambaddham . ta itthamāhuḥ— evaṃvādinaste punaḥ kāryalakṣaṇatvāt karmaṇo'kṣarārthācca karmavyatiriktaḥ kartā asti, ghaṭasyeva kulālaḥ . nanu karmaṇaiva kariṣyate . nanu sudūramapi gatvā vrīherapyāvartakatvāt svarūpabhedādakṣarārthācca nirvivādakṛtakatvāt karmaṇaḥ kartureva bhāvaḥ tacchakteḥ . ityayaṃ viśeṣo'vadhāryate . tadvigrahaṃ darśayati --drūyate gamyata ityādi . tadidānīṃ nirūpyate --bhogyena karmapuruṣeṇa tena dravyaṃ kriyate . kimuktaṃ bhavati ? karmapuruṣeṇaiva karmapuruṣaḥ kriyata ityuktaṃ bhavati . tatra dṛṣṭāntaḥ --yathā vrīhiṇaiva vrīhiḥ kriyata iti . kāryeṇaiva bījavrīhiṇāṅkuravrīhiriti tadvyākhyā, evaṃ tāvadavadhāraṇena kartrartho nirākṛtaḥ, karmaikāntavāda upapāditaḥ, cetanācetanaikyāt sarvasarvātmakatvāccāyukta īśvaro'nyo heturiti ceti .

First 47 of 85 passages. Read on

Linked texts (1)