Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 4.50

Nyāyāgamānusāriṇī 4.50

Language
Sanskrit

4.50

evaṃ puruṣakāravādinā karmavādī dūṣitaḥ, karmavādinā ca prāk puruṣakāravādī . tasmād yaduktam evaṃ ca kṛtvā tadapi sarvamasambaddhaṃ yat karmakāraṇaikāntina āhuḥ, yacca puruṣakārakāraṇaikāntina āhustadapi sarvamasambaddhaṃ parasparadūṣitatvāt iti tadubhayamidānīṃ naikaṭyenāpyasambaddhamiti pratipādayitukāmaḥ praśnayati --kathamasambaddhamiti paravacanena svavacanena caikatvāt tayoḥ pṛthak karmapuruṣakārābhāvādevāsambaddhamiti tatpratipādayiṣyannāha --yasmād na śubhamaśubhaṃ vetyādi yāvat kāya iti . ayaṃ tāvad dṛśyamānaḥ kāyaḥ puruṣo vāstu yatte'bhirucitam, na me kaścidatra pakṣapātaḥ . tacca yasmād na kiñcidatra śubhamevāśubhameva vā bāhyamapi kāyād bhinnamabhimataṃ rūpādi iṣṭasya sukhasya kāraṇaṃ citra-mayūra-srak-candana- bhramararutādi aniṣṭasya vā duḥkhasyātivivarṇahuṇḍasaṃsthānākārakaṇṭakaśivārutādi . sarvamapyetadiṣṭakāraṇamapyaniṣṭakāraṇamapi śubhamapyaśubhamapi iti gṛhāṇa dravyakṣetrakālabhāvapuruṣāntarasaṃyogaviśeṣāśrayapariṇāmaviśeṣāpatteḥ surabhi-madhura-sukhasparśa-surūpa-suśabdetarabhāvamupalabhyate abhakṣitabhakṣitamodakavat pakvāpakvāmraphalavat padmakesaranālavat jātājātavipannāvipannasurādivat svasthāsvasthastrīpuruṣagītarutādivat . yathoktamārṣe --tecceva poggalā subbhigaṃdhattā+e pariṇamaṃti te ceva te poggalā dubbhigaṃdhattā+e pariṇamaṃti jñātādharma॰ ityādi . tasmād na śubhamaśubhaṃ vaikāntena kiñcidasti bhinnajāti . kiṃ tarhi ? tadeva śubham tadevāśubham, tata eva ca iṣṭakāraṇamaniṣṭakāraṇaṃ ca, yathā tridoṣaghnamodakādi pramāṇā hyayaṃ pudgalakāyaḥ ., bhoktṛbhogyātmakavipariṇāmavṛttitvāt, ata āhāravacchubhāśubhādidharmatāsya bhoktṛtvād bhogyatvāt . nanvannodakaśubhāśubhate prativiśiṣṭāpaśadayogakṛte, na, ekaikasya sarvarūpadravyabhavanaparamārthatvāt tadeva tat, tatparamārthatvāt, tadvat . anyathātve'pi tadanatirekātmakatvāt, tantuyajñopavītavat . pramāṇakālākālāhāritamiti svasthasarpadaṣṭāhāritaviṣavadvā tathaika eva hyayaṃ pudgalakāyaḥ, pudgala uktaniruktikaḥ, kāyaḥ śarīraṃ citatvād rogādiduḥkhanivāsatvādvā sarvo'pi bāhyābhyantaro mūrtadravyasaṅghātaḥ kāyaḥ rūpādisaṅghātatvāt paramāṇorapi . pudgalasya pudgalasyeva vā kāya iti vigraha-samāsau . athavā pṛthak parikalpanayānayā kim ? indriyapratyakṣābhimataḥ śarīrākhyaḥ pudgalakāyaḥ svasaṃvedyajñānātmakaḥ kriyādiliṅgānumita ātmakāyo vā so'yameka eva, na hyatra kācid bhedabuddhiḥ kāryā bandhapariṇāmaikyāpatteretannayadarśanāt . eka eva śubhāśubhādidharmā iti sādhyasya kāyasya vakṣyamāṇāhāradṛṣṭāntasāmyamāpādya hetutvena tatsādharmyamāha --bhoktṛbhogyātmakavipariṇāmavṛttitvāditi . yadi puruṣakāravādimatena bhoktā, athāpi karmavādimatena bhogyaḥ, tasmāt kāyo bhoktṛbhogyātmakaḥ, tasya vipariṇāmo vṛttirasyeti kāyaḥ sambadhyate bhogyasya bhokturvā vipariṇāma iti, śukraśoṇitaṃ jananyāhṛtānnarasādi cādyuttarakāraṇamasya śarīrasya tadubhayaṃ bhoktṛ bhogyaṃ ca anyonyabhāvāpatteḥ, tathā caturvidho'pyāhāro'śanādirāhartrāhāryabhāvād bhoktṛ bhogyaṃ ca, tacca śubhāśubheṣṭāniṣṭakāraṇameveti, kāyacaitanyayorvaikyapariṇāmāpannasyaiva bhoktṛbhogyapariṇāmavṛttitvaṃ siddham, ata āhāravacchubhāśubhādidharmatāsyeti, yathā āhāraḥ śubhaścāśubhaśca dṛśyate saṃskṛtāsaṃskṛtaḥ, saṃskṛto'pyaśubha eva saṃskriyamāṇānnādyaśubhatvāt, saṃskārakābhimatakarpūrāderapi kālāntare daurgandhyādidarśanāt, sarvapudgalānāṃ prāguktavidhinā śubhāśubhatvavat pudgalatvādāhāraḥ śubho'śubhaśceti tathā kāya iti . athavā cetanācetanayorātmaśarīrayoraikyapariṇāmāt tadeva bhoktṛ bhogyaṃ cetyanenaivāhāradṛṣṭāntena sambaddhaṃ pratyekamapi sādhayatyetad dharmadvayamityata āha --bhoktṛtvād bhogyatvāditi . evaṃ kartṛtvāt karmatvādāhāravacchubho'śubhaśca kāya iti . athavā sukho'pi duḥkho'pi sa eva kāyaḥ, sukhastāvad duḥkhatvādāhāravat, duḥkhaḥ sukhatvādāhāravat, yat paraṃ pratyasiddhaṃ taditareṇa siddhena dharmāntareṇa sādhyam . evamiṣṭo'pyaniṣṭatvāt, aniṣṭo'pīṣṭatvāt āhāravadeva .

Linked texts (1)