Dvadasharanayacakra 5.21
Nyāyāgamānusāriṇī 5.21
- Language
- Sanskrit
5.21
ata evetyādi . etasmādeva nityatvadvitvādanyadidamapi kāraṇaṃ bhūtābhūtabhāktvaṃ dravyādvaidharmyamasyāḥ pravṛtteranyatvakāri dravyādanyo bhāvaḥ ityasyārthasya sādhanam, dravyavilakṣaṇo bhāvaḥ ityatra heturityarthaḥ . bhūtābhūtā kriyā, dravyaṃ bhavadeva, vṛttā vartamānā ca kriyā, dravyaṃ vartata evetyarthaḥ . athavā bhūtaṃ dravyamabhūtaṃ karaṇaṃ sthitaṃ gataṃ ca yathāsaṅkhyaṃ, vyatikrāntyavyatikrāntibhāktvād bhinnau kriyādravyabhāvau, tadyathā--kṛtaḥ kaṭo devadattena, devadattaḥ kaṭakaraṇakāle karaṇoparame ca kaṭasyaikarūpa eva, kriyā tu vīraṇasaṃyogāvasthāyāmavyatikrāntā kaṭaniṣpattyuttarāvasthāyāṃ vyatikrāntā . tathā kṛtaḥ karmaṇā vibhāga iti dvitīyamudāharaṇaṃ kartṛkarmasamavāyitvāt kriyāyāḥ pacibhidivat, vaiyākaraṇasiddhāntena tu karturīpsitatamaṃ karma pā॰ 1-4-49, kriyaiva tu vaiśeṣikasya, ihāviśeṣeṇa vibhāgahetuḥ kriyā, vibhāgaśca santatyanuparamād devadatte dravye karmaṇi vā karaṇalakṣaṇayā pravṛttyā bhavitavyamavicchedena, sā ca tadatadbhavanasvarūpā . yathā ca saṃyogavibhāgaphalaṃ karma gamanaṃ gantuḥ padārthāntaram, tatsambandhaṃ cāntareṇa gamanaṃ na bhavati tathā gamanādyapi karaṇasambandhamantareṇa na bhavati, anyato bhinnaṃ svatattvād dravyādvā na syāt karmeti na syāt . tathā bhavadvā kṛtam iti vyapadeśaṃ na janayet, karaṇasambandhābhāvāt, ākāśādivat . tathā ca tat sad asatkāraṇamiti nityaṃ syāt . dravyavadavasthita iti vivakṣitaṃ tasya, vibhāgaḥ kaṭakartuścalanātmakasya karmaṇa īpsitatamatvāt karma calanena dravyaṃ deśāntaraṃ prāpayatā kriyata iti sā kriyā vyatikrāmati, vibhāgaḥ karma ca na vyatikrāmataḥ, śabdārthasya piṇḍitatvād nāmatvādityarthaḥ . na ca vyatikramāvyatikramau nirnimittau bhavitumarhataḥ . dṛṣṭaśca vartamānayoḥ karmavibhāgayoḥ dravyayoravyatikrame karaṇasya kriyāyā vibhāgaviṣayasya vyatikramaḥ . na caikasmin vyatikramāvyatikramau yugapad bhavataḥ virodhāt pramāṇāntarāpekṣāmantareṇa, tasmādetadanumeyaṃ tatra devadatte dravye kaṭasya kartari karmaṇi vā kartari calane vīraṇānāṃ kaṭe vā karmaṇi karaṇalakṣaṇayā pravṛttyā bhavitavyamavicchedena . sā ca pravṛttiḥ kriyā tadatadbhavanasvarūpā, tasmin dravye'tasmiṃśca karaṇe bhavanamasyāḥ pravṛtteḥ svarūpam, tayā ca vyatikramāvyatikramavibhāgatayā dvirūpayā'vaśyamavyavacchinnayā'kūṭasthayā pravṛttibhavanātmikayā bhavitavyamiti .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit