Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 5.22

Nyāyāgamānusāriṇī 5.22

Language
Sanskrit

5.22

yathā ca saṃyogetyādi . idamadhunā gantṛgamanadṛṣṭāntayorbhavitṛbhavanadārṣṭāntikayośca prāguktavad bhedānabhyupagame doṣābhidhitsayocyate . saṃyogavibhāgāḥ karmaṇāṃ kāryaṃ sāmānyam, gurutvaprayatnasaṃyogānāmutkṣepaṇaṃ kāraṇaṃ sāmānyam vai॰ sū॰ iti vacanād deśāntarasaṃyogaṃ dravyasya deśāntaravibhāgaṃ ca gamanakarmārabhate gurutvādijanakaṃ cotkṣepaṇaṃ karma . tasmāt saṃyogavibhāgaphalaṃ karma gamanaṃ gantuḥ padārthāntaram, tayoḥ saṃyogavibhāgayostatkāraṇasya ca karmaṇo yāvaddravyabhāvābhāvād vaiśeṣikamatavat padārthāntaratāyāṃ satyāṃ ganturgamanena sambandhaḥ, tatsambandhaṃ cāntareṇa gamanaṃ na bhavati, gacchati devadattaḥ iti hi gamanasambandhād dṛṣṭam, vyatilaṅghitagamanaśca gataḥ ityucyate, tasmāt tadvyatikramamantareṇa gatam iti na bhavati . eṣa vidhiḥ karmaviśeṣe gamane dṛṣṭaḥ . tathā gamanādyapi karaṇasambandhamantareṇa na bhavatīti kriyā sidhyati, anyato bhinnamiti svatattvāt karmatvāt dravyādvā karmatvasya svatattvasyāśrayo na syāt karmeti na syāt, kriyamāṇatvāddhi tat karma karaṇe sati, karaṇavyatikrame ca kṛtam iti na syāt . karmaṇi tu bhinne dravyāt svatattvādvā syāditi . tathā bhavadvetyādinā karaṇaṃ bhavadapi svasambandhavyatikramamantareṇa kṛtam ityetaṃ vyapadeśaṃ na janayet, tacca dṛṣṭam, kiṃ kāraṇaṃ na syāditi cet, karaṇasamba yathā ca karma kriyayā vinā na bhavati tathā karaṇamapi bhavanavyaktimantareṇa naiva bhavet, tathā bhavanasambandhavyatikramamantareṇa bhūtamiti na syāt . pūrvaḥ pūrva uttarottarakāryakāraṇabhāvena . tataśca prāgādinirviśeṣaṇaṃ nāsti bhavanasambandhavyatikramābhāvāt khapuṣpavat, asatkāraṇatvādvā, abhūtabhavanasambandhavyatikramatvāt . vyatikramaśca tṛṇakarmādau kaṭavibhāgādibhavanabhūtatāyām . dravyaṃ kriyā ca dvayameva ndhābhāvāt . kimiva ? ākāśādivat . tataḥ kiṃ syāt ? tathā ca tad bhavat karma sattvāt kāraṇāsambandhācca sadasatkāraṇamiti nityaṃ syāt, nityalakṣaṇayogāt . kiṃ nityalakṣaṇamiti cet, ucyate --sadakāraṇavattannityam vai॰ sū॰ 4 . 1 . 1 iti nityalakṣaṇaṃ vaiśeṣikamateneti . evaṃ tāvat karma gamanādi karaṇasambandhād bhavati ityupapāditam .

Linked texts (1)