Dvadasharanayacakra 5.8
Nyāyāgamānusāriṇī 5.8
- Language
- Sanskrit
5.8
evaṃ ca kṛtvetyādi yāvadapāyena vā yujyata iti bhāṣyakāreṇa sāṅkhyādāhṛtyokto jñāpakagranthaḥ vardhitavyamapāyena vā yujyate pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 2 . 64 . na hi kaścidartho dravyaṃ svasminnātmani nirbhedanirupākhye muhūrtamapi avatiṣṭhate, apiśabdād yāvat samayamapi nāvatiṣṭhate, vardhate yāvadanena vardhitavyam, yāvadanena apetavyaṃ tāvadeva apāyena yujyate, sannihitavyaktiyuktatvāt . yadi tu dravyamityevākriyamabhaviṣyat tato nābhaviṣyat, prāk tadā vā paścācca so'yamasminneva dravyakriyātmakavastuvāde ghaṭate, na paramataikāntadravyapariṇāmavāde nāpi satatapravṛttakṣaṇikavāde . tad vyācaṣṭe --na hi kaścidartho dravyam, na hi kiñcit iti prāptasya sāmānyanapuṃsakanirdeśasya arthaḥ iti pum̐lliṅgena viśeṣya vyākhyānam, yathoktam --avyakte guṇasandehe napuṃsakaliṅgaṃ prayoktavyam, jāyamānaṃ hi dvayameva jāyate--pumān strī vā, tathāpi vaktāro bhavanti--kimasya jātam ? iti pā॰ ma॰ bhā॰ 1 . 2 . 69 . punarapi cārthaśabdaparyāyamāha --dravyamiti bhāṣyakāramatenaiva, svasminnātmani dravyātmanītyarthaḥ, nirbhedanirupākhye gamanaspandananimeṣonmeṣādibhedavirahite tasya bhedavirahitasya nirupākhyatvāt, taddhi dravyaṃ dharmarahitamupākhyātumaśakyam, anupākhyatvāccāsadeva syāt, atastad muhūrtamapi nāvatiṣṭhate pariṇatikriyāvirahitam . tad vyācaṣṭe --apiśabdād yāvat samayamapi nāvatiṣṭhate nālikālavastokaprāṇocchvāsaniḥśvāsakramahānyā, tataḥ paraṃ sūkṣmakālābhāvāt . etena svātmanyanavasthānavacanena vṛddhihānisatatasampravṛttirūpaṃ sarvaṃ vastu iti dravyapratyākhyānameva kṛtam . vardhate yāvadanena vardhitavyamiti tu punaḥ yat parimāṇamasya yāvat iti niyataparimāṇāṃ vṛddhiṃ padmādīnāmiva sādhikasahasrayojanāt parato na bhūtāṃ kadāciditi darśayatā tasyaiva dravyasyāvasthitasyāvasthāviśeṣa eva vṛddhiriti darśitaṃ bhavati . tathāpāyo'pi, yāvadanenāpetavyaṃ tāvadevāpāyena yujyata iti yāvacchabdārthamadhikṛtaṃ bhāvayati, yathā sūkṣmanigodāparyāptakajīvasyāvaraṇāntarāyakṣayopaśamakṛtayogopayogasvarūpasyākṣarānantatamabhāgopalambhamātre'vaśyamavatiṣṭhate jñānadṛṣṭyāvaraṇavīryāntarāyodayajanitopaghātayogopayogahāniḥ, na tataḥ paraṃ hīyate, anyathā tasyajīvatvaprasaṅgāditi . tasmād yāvadvacanād dravyamevāvasthitaṃ vardhate'paiti vā, na ca vṛddhyapāyarahitasamavasthitatve satyapi, ityeṣo'sya granthasyārthaḥ . tasmādayamapi grantho dvyātmakadarśanenaiva netuṃ śakyate, nānyatheti pratipattavyam . kiṃ kāraṇam ? sannihitavyaktiyuktatvāt, sannihitasya avasthitaśaktereva vyaktirāvirbhāvaḥ salilasekena bhūmigandhasya, tasyā vyakteryuktatvāt dravyaṃ ca kriyā ca bhavati iti grāhyam, anyathā tadayukterasatkāryavādaprasaṅgādasambhavācca .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit