Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 6.56

Nyāyāgamānusāriṇī 6.56

Language
Sanskrit

6.56.1

na tu bhavatyevetyādi . na tu bhāvaḥ sattā san, dravyaguṇakarmavat sanna bhavati sadbhāvasāmānye'pi bhāvānāṃ pratisvaṃ svabhāvabhedāt, dravyaguṇakarmasadvaidharmyāt sanna bhavati na dravyaṃ bhavati na ghaṭādirbhavati, dravyatvaghaṭatvādisambaddhadravyādighaṭādivad na sa dravyādi bhavatītyarthaḥ . kiṃ kāraṇam ? sattāsvatattvāsamavāyāt, sattāsamavāyo dravyatva-guṇatva-karmatva-ghaṭatvādisvatattvasamavāyo vā sattāyā yato nāsti, te hi dravyādayaḥ sattāsvatattvasamavāyāt saddravyaghaṭādivyapadeśārhā bhavantīti . eṣo'pi viśeṣaḥ kimarthaṃ sattāsvatattvasamavāyād dravyādi sad bhavati na punardravyādisamavāyāt sattādisvatattvāni dravyādīni bhavanti iti cet, ucyate--svarūpasattayā satāmapi sāmānya-sāmānyaviśeṣa-viśeṣa-samavāyānāmasattvāt svasadbhāvādeva satāṃ sambandhasadbhāvaśūnyānāṃ sattādīnāmitarebhyo viśeṣaḥ, sa tu sambaddhadravyādīnāmastīti darśayati --daṇḍavat tvarthāntaretyādi gatārthaṃ yāvad viśeṣye buddhiranupravartate iti . viśeṣaṇasvarūpapratyayanimittatvād viśeṣaṇānāṃ sattādisambandhānurūpapratyayahetutvaṃ sāmānyādīnāṃ svāśrayeṣu daṇḍanimittadaṇḍipratyayavat dravyaguṇakarmaṇāṃ na tvagṛhīte viśeṣaṇe, śvaityādiviśeṣapratyayasya evameva hyubhayasyaivobhayaprādhānyasyāpi vidhiḥ, na tu dravyakriyayoḥ ubhayaprādhānyābhāvāt tathābhūtārthaviṣayatvāt sannidhānasya vyakterapi tadbhavanatantratvāt . gaganādiṣvatatsambandhiṣvabhāvavaditi .

6.56.2

evameva hyubhayasyaivobhayaprādhānyasyāpi vidhiryathāsmābhiruktaḥ tathaiva sāmānyasya viśeṣasya ca vidhiḥ sambhavati, atyantaviśeṣarūpatvāt padārthaṣaṭkabhedānām, tathā sāmānyaviśeṣadvayavidhirapi bhavitumarhati, na tu pūrvanayeṣṭo dravyakriyayoḥ, ubhayaprādhānyābhāvādasvātantrye kartṛtvābhāvāditi . asmābhistvadanukampayā abhyupagate'pi kartṛtve svatantrabhavanātmake dravyasyaiva prādhānyamiti tadvidhānāt kriyāyāḥ prādhānyāvidhānāt, bhaved dravyaṃ kartṛ svātantryāt, na kriyā prādhānyābhāvāt ityevaṃ yuktyā prāpte'pi tvadanukampayā tayoḥ kartṛtve vābhyupagate'pi na bhavitumarhati ubhayaprādhānyābhāvādityarthaḥ . kiṃ kāraṇamubhayaprādhānyaṃ nāsti iti cet, ucyate --tathābhūtārthaviṣayatvāt sannidhānasya, dravyaṃ hi sannihitabhavanamiṣyate tathātathābhavadbhāvābhimukhasannihitaghaṭādibhavanagehavat, gehasannihitaghaṭavat sarvathā teṣāṃ kriyāvyaṅgyābhimatānāṃ dravye sannidhānābhyupagamāt pradīpeneva gehe sannihitānāṃ ghaṭādīnāṃ kriyayā na kiñcit prayojanam, sambhāvyamānamapi prayojanamabhivyaktimātraṃ syāt, tasyā vyakterapi tadbhavanatantratvāt dravyabhavanasyaiva pradhānasyopakāramātrārthatvād vyakteraprādhānyamiti . ayaṃ tūbhayapradhānavidhiḥ--ārabdhānārabdhadravyāṇāṃ svabhāvabhedād viśeṣaḥ, bhāvasattvasya atyantavyañjanasvātantryādanyathābhūteḥ . pṛthivyudakatejovāyvākāśa- ayaṃ tūbhayapradhānavidhiriti nigamanam . tuśabdo viśeṣaṇārthaḥ, evaṃ hyasau viśiṣṭārthādhikārāparityāgenaiva sāmānyaviśeṣayorvidhiriti .

6.56.3

kīdṛśa iti cet, tannidarśayati --ārabdhānārabdhetyādi saprabhedasaṭpadārthaparasparānyatvapradarśanārtho grantho yāvat karmaṇi tu svabhāvasambandhasadbhāvābhyāmiti prāyo gatārthaḥ, tathāpi kiñciducyate--pārthivādiparamāṇudvyaṇukādyārabdhānāmapi svabhāvabhedād deśakālābhede'pi nānātvam, paramāṇvākāśādīnāmanārabdhānāṃ ca tata eva, bhāvasambandhābhivyaṅgyābhede'pi sati ārabhyāṇāṃ ca kādācitkatvāditareṣāṃ nityatvād viśeṣaḥ . bhāvasattvasya sattāsattvasya svabhāvasadbhāve'pi viśeṣaḥ, kasmāt ? atyantavyañjanasvātantryāt, itare vyajyante sa tu vyanaktyeveti . anyathābhūteḥ, evamanyena prakāreṇa bhavanāt sarvatra sannihitameva bhavati ityabhāvāt anyathābhūteriti . yadyevaṃ bhāvavyañjanāsvātantrye satyeva na syāt, naiva syāt sattā sambandharahitatvāt khapuṣpavat, bhāvo hi sadbhāvasadvyañjanasvātantryābhāvāt khapuṣpavad na syāditi . pṛthivyudaketyādi . etānyapi dravyāṇi itaretarābhāvātmanā na santi, asatāmeva kāladigātmamanodravyāṇāmitaretarāsatāmeva bhāvādisambandhāt tathā tathānyatā, anyatve eva asati sattvam . guṇakarmaṇorapyevameva . na cāsyānyasmāt sadabhidhānapratyayau svaparaprakāśahetutvāt pradīpavat, svasadbhāvena sata evāsattvaṃ sambandhasadbhāvābhāvāt, aguṇaguṇavat . evaṃ sāmānyaṃ sāmānyameva . kāryadravyādīnāṃ svabhāvasadbhāvo na bhavatīti bhavatyeva . kiñcit tu bhavatyeva bhavati paramāṇvākāśakāladigātmamano- sattāsambandhāt sattvaṃ bhavati dravyatvasambandhād dravyatvaṃ bhavati .

6.56.4

tataśca sattāto dravyatvāccānyonyataśca tena tena prakāreṇānyatā, anyatva evetaretarāsatāṃ bhāvādisambandhādanyatva eva asati sattvamanyatva eveti . guṇakarmaṇorapyevameveti, bhāva-guṇatva-karmatvādibhiḥ sambandhāditaretarāsatāmeva sadguṇakarmatvāni . evaṃ bhāvo'satāṃ sambandhāt sattvaṃ janayati dravyādīnāmityuktam, tathā kiṃ bhāvasya sambandho'nyena janyate ? netyatrocyate --na cāsyetyādi . sa hi svayaṃ sambandhādanyeṣāṃ sadabhidhānapratyayaheturnānyasmāt sadabhidhānapratyayau labhate, svaparaprakāśahetutvāt, pradīpavat, na hi pradīpo ghaṭādiprakāśanasamarthaḥ svaprakāśane ghaṭādīnapekṣate tathā sattāpi . tasmāt tasya svabhāvasadbhāvena sata evāsattvaṃ sambandhasadbhāvābhāvāt, netaretarāsattvāt, yathā guṇo'guṇaḥ iti nāsya guṇo'stītyaguṇa ucyate guṇaḥ, na tu guṇo na bhavatīti . kasmāt ? guṇāntarasambandhābhāvāt, na svayamaguṇatvāditi . evaṃ sāmānyaṃ sāmānyameveti gatārtham, evaṃ tāvat svata eva bhāvaḥ sattāntarānapekṣaḥ san . yo'pyasau svabhāvasadbhāvaḥ kāryadravyādīnāṃ parato bhāvasambandhādādheyastasmādevāsanniti na, kiṃ tarhi ? tanna bhavatīti bhavatyeva, abhūtvā bhāvāt bhūtvā cābhāvāt kāryasya svasadbhāvenaivāsat sad bhavati sadapyasad bhavatīti tasya svasadbhāvasya kāryasya sadasadbhāvadvairūpyaṃ tadatatsamarthavikalpatvāt, ekapuruṣapitṛputratvādivaditi bhāvitameva . tasmāt sarvamanyathānyathaiva sāmānyaviśeṣātmakaṃ bhavati . kiñcit tvityādi .

6.56.5

idaṃ punarbhavatyeva bhavati svasadbhāvādeva nābhūtvā na sattāsambandhāt paramāṇvākāśakāladigātmamanodravyādi, ādigrahaṇāt samavāya dravyādi . viśeṣe'pyubhayatā sāmānyaviśeṣāntyaviśeṣābhyām . karmaṇi tu svabhāvasambandhasadbhāvābhyām . ayaṃ ca naigamaikadeśatvād dravyāstikaḥ . dravyamapi dravyatvasambandhāt . jātiḥ vibhuparimaṇḍalaparimāṇaguṇādi . sarvatra cetaretarāsattvānyathātvamiti viśeṣaḥ, svabhāvasattvaṃ sāmānyam . viśeṣe'pyubhayateti sāmānyaviśeṣā dravyatvaguṇatvakarmatvādayaḥ, antyaviśeṣā yogināmekākāśadeśasthāṇvanyatvakarāḥ . karmaṇi tu svabhāvasadbhāvena karmatvasambandhasadbhāvena cetarebhyo bhedābhedau . evaṃ dravyaguṇayordravyatvaguṇatvasambandhasadbhāvāt svabhāvasadbhāvāccetyevamādisādharmyavaidharmyābhyāṃ ṣaṭsu padārtheṣu viśeṣā eva vaiśeṣikaṃ viśeṣaprayojanaṃ vā vaiśeṣikamiti vidhiniyamayorvidhirupapadyate, na tu tvadiṣṭaikavastuvidhiniyamavidhiriti .

Linked texts (1)