Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 8.24

Nyāyāgamānusāriṇī 8.24

Language
Sanskrit

8.24

evaṃ hītyādi asya nyāyasya vyāptipradarśanam . evaṃ ca kṛtvā saṅketamātratvācchabdārthasambandhasya mukhyārthāḥ sarvadeśabhāṣā ityetadayatnasiddham ghaṭaḥ kuṭaḥ kumbhaḥ kṣīraṃ payaḥ pāli dugdham agnirāturaḥ kicu maṅgalaḥ ityādīnāṃ ca saṅketavaśādabhidhitsitaikārthavācitvaṃ siddham, niyatanirapekṣatvāt saṅketasya svopayogapratipādanasamarthatvācca teṣāṃ teṣāṃ śabdānāṃ ḍitthādivat . idamapyabhiyuktānāmata eva smaraṇamupapannam, nānyathā, yathā --anekārthā dhātava iti gatārthaṃ yāvad dṛśyatām . iti cetanācetanetyādi, anena prakāreṇa yaduktaṃ nāma taccetanācetanabhedasya kumbhakāra-ghaṭādeḥ pṛthivyādi-manuṣya-nārakatiryak-siddha-paramāṇu-kālākāśādeḥ samastasyāsya jagato bhāvakaṃ nāma samastaṃ jagad nāmno bhavati iti bhāvitam . tasmādeva ghaṭo bhavati, ghaṭasya dravyaṃ kāraṇam, ghaṭaṃ bhāvayati nāma, ghaṭasya tato nāma, ghaṭasya tato bhavanāt, mṛdvat . anayā yathā ghaṭo bhavati tathā nāmnā ghaṭo bhavati ghaṭakriyātmakatvaṃ vā bhāvakatvam . rūpādyupayogabhavanamantarniviṣṭaśabdānubaddhaṃ tacchabdātmakam . tasmānnāmadravyasyānupasarjanataiva . eṣa nāmadravyārthanayaḥ . asyāpi niyamaḥ . upasarjanatveneṣyate, na prādhānyena . arthārthatvācchabdaprayogasyārthaḥ pradhānam, na śabdaḥ . arthasyāpi jñānotpattinimittatvād jñānameva pradhānam . na hi nāmno ghaṭādi bhavati . tatastu śrotrābhighāta evotpadyate . tathā ca yadi nāmno ghaṭotpattau dravyatvaṃ syāt tato ghaṭārthino bhavatu ghaṭa iti prabravīran . tasmāt pravṛtti-nivṛttikāraṇamarthārthināṃ tadabhāvārthināṃ ca kṣāyopaśamiko bhavanāt, tato bhavati iti pratipāditatvāt siddho hetuḥ . yad yato bhavati tat tasya kāraṇaṃ dṛṣṭam, yathā mṛd mṛdo bhavato ghaṭasya kāraṇaṃ tathā nāma ghaṭasya kāraṇamityetamarthamupanayati --anayetyādi . yathā ghaṭasya mṛd dravyaṃ bhavati tathā nāmetyarthaḥ . ghaṭakriyātmakatvaṃ vā bhāvakatvaṃ nāmna iti vartate, śabdo dravyabhāvaṃ ghaṭakaraṇātmakatvāt pūrvoktāt pratipadyate, tasmād ghaṭaṃ bhāvayati nāma, nāmno ghaṭo bhavatītyarthaḥ .

Linked texts (1)