Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 8.42

Nyāyāgamānusāriṇī 8.42

Language
Sanskrit

8.42

evaṃ tāvat saṅkhyāviṣayaprakṛtipratyayapratipattivirodha uktaḥ . ataḥ paraṃ puruṣaviṣaya ucyate, tadyathā — sa vṛkṣa āsta ityādi yāvadapratipattitvam . saḥ iti śeṣopapade āste iti puruṣaviṣayaprakṛtipratyayasaṃvādena svayaṃ pratipadya punaḥ ehi manye iti tadviparītapratipattyā prakṛtyādilakṣaṇamalakṣaṇīkṛtaṃ pratipattiścāpratipattīkṛtā tadvadeveti lakṣyatattvāpratipattyavyavasthādvāreṇeti . kasmāt ? yadṛcchāpravṛttitvādasamīkṣita ehi manye iti prastutakriyāvisaṃvādāt tvaṃ yāmi, ahaṃ yāsi iti prayogavadayathārthamagamakamasādhu . prastutapratyayavisaṃvādādvā, devadatto bhūyata iti prayogavat . aṅgīkṛtapuruṣārthavaiyadhikaraṇyavṛttatvāt, tvaṃ pacatīti prayogavat . atra pratyayaparā prakṛtiḥ prayoktavyā, prayogakāle kevalayoḥ prakṛtipratyayayorasambhavāt tathā'narthakatvāt kākavāsitavat . śikṣaṇārthaṃ tu citrabhaktibindu- paurvāparyapratyayatvād brahmacāripitṛtvavadityeva sambandhaḥ . atra prayogaḥ --ehi manya ityādi yāvadayathārthamagamakamasādhu iti pratijñāstisraḥ . prastutā kriyā manyatiḥ, tayā sāmānādhikaraṇyaṃ visaṃvadati pratyayasyottamapuruṣākhyasya ehiśabdaprayuktamadhyamapuruṣavisaṃvādāditi hetvarthaḥ . tvaṃ yāmi, ahaṃ yāsi iti prayogavaditi tadarthanidarśanaṃ hetvarthānurūpeṇa yānārthayormadhyamottamaviśiṣṭayorbhede sati visaṃvādādayathārthāgamakāsādhutvavaditi . prastutapratyayavisaṃvādādveti dvitīyo hetuḥ . devadatto bhūyata iti yatheti dṛṣṭāntaḥ . devadatta iti prathamānirdiṣṭaḥ kartrarthaḥ prakṛtyarthamātravācinā bhāvasādhanena bhūyateśabdena sāmānādhikaraṇyaṃ nārhati bhavati ityanena tu syāt tathā ehiśabdaprastutamadhyamapuruṣāntena manyeityuttamāntāyathārthāgamakāsādhutvānyupaneyāni . prastutapratyayavisaṃvādasphuṭīkaraṇārthamāha --aṅgīkṛtapuruṣārthavaiyadhikaraṇyavṛttatvāditi . tasya nidarśanam --tvaṃ pacatīti yatheti . tvam iti yuṣmadupapade pacati iti śeṣopapadaviṣayaprathamapuruṣaprayogo visaṃvadati tathā ehi manye yāsyasi iti .

Linked texts (1)