Dvadasharanayacakra 8.83
Nyāyāgamānusāriṇī 8.83
- Language
- Sanskrit
8.83
tad darśayati --nāma ca vacanādiviśeṣavaśam . vacanaṃ saṅkhyā, ādigrahaṇād liṅga-kālakāraka-puruṣopagrahā gṛhyante viśeṣāḥ, tadvaśaṃ nāma . yathārthaśabdatvāditi śabdalakṣaṇaṃ svasamayasiddhaṃ hetumāha . yo yo'rtho yathārthaṃ śabdastadabhidhatte yathāliṅgavacanakālakārakapuruṣopagrahamabhidhatte . tathā cācāryasiddhasena āha--yatra hyartho vācaṃ vyabhicarati nābhidhānaṃ tat iti . tathā vyākhyātāro'pi prātipadikārthastathāpi vivakṣāpūrvakatvācchabdapravṛtteḥ vivakṣitasaṃkhyābhidhāyyeva vacanaṃ vidhīyate . vṛkṣasyaikatvāccaikavacanam ekasya vacanamekavacanamucyate, anenārthaḥ . tathā ca loke vṛkṣaśabdaprayoge sāmānyamupasarjanaṃ viśeṣaḥ pradhānamiti gamyate, ekārthagaterdvyādinivṛtteḥ . itarathā sarvagatiragatiḥ sandeho vā syāt . vṛkṣe prātipadika... ...bhavati . nanu viśeṣāṇāmapyasvavaśatvādanavasthānāt sāmānyabhavanaprādhānyameva . dṛśyate hi vacanādistasmād viśeṣādapayān, yathā ekavacanaṃ dvivacanārthaṃ nakṣatraṃ punarvasū... ...hetuḥ karma . sarvatrāpyevameva ca . prasthitāḥ--nāma-sthāpanā-dravya-bhinnaliṅgavācyeṣṭākaraṇād bhāvayuktavācī śabdaḥ iti . asyārthasya prakhyāpanamudāharaṇaṃ vṛkṣa ityatretyādi sabhāvanam . svārtho liṅgaṃ dravyaṃ saṅkhyā karmādikārakāṇi iti pañcakaḥ prātipadikārthaścatuṣkastriko vā saṅkhyā-dravyāntaḥ . tathā''khyātasyāpi sarvasya nāmatvāviśeṣāt namayati arthaṃ gamayati ityādinirukteryadyapi pañcakaṃ sambhavati tathāpi tu vakturvivakṣitapūrvikā śabdapravṛttiriti sāmastyopagamaṃ parityajya pratipipādayiṣitaṃ viśeṣamekameva brūte śabdaḥ . ekadvibahuvacaneṣu prāpteṣu vivakṣitasaṅkhyābhidhāyi eva vacanaṃ vidhīyate trayāṇāmanyatamadeva, netare . vṛkṣasyaikatvāccaikavacanaṃ vyaktikṛtam, na sarvavṛkṣagatasāmānyaṃ tenāprayojanāt . evaṃ dvibahuvacanayorapi . ekavacanam iti samāsadvayasambhavāt sandehe'vadhārayati kimekasya vacanamekavacanamekaṃ ca tadvacanaṃ ca tadekavacanamiti vā ? ekasya vacanamekavacanamucyate, anenārthaḥ, karmaṇi ṣaṣṭhīti śabdavyutpādanena . tathā cetyādi . evaṃ ca kṛtvā loke vṛkṣaśabdaprayoge sāmānyamupasarjanaṃ viśeṣaḥ pradhānamiti gamyate . kutaḥ ? ekārthagaterdvyādinivṛtteḥ . itarathā sāmānyaprādhānyāt sarvagatiragatiḥ sandeho vā syāt, yuktā tu viśeṣagatistadvaśavartitvānnāmnaḥ . tadbhāvanā gatārthā --vṛkṣe prātipadiketyādi yāvad bhavatīti .
Linked texts (1)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit