Dvadasharanayacakra 8.84

8.84

atrāha --nanu viśeṣāṇāmapītyādi . te'pi hi viśeṣāḥ paratantrā eva, tato'svavaśatvādanavasthānāt sāmānyabhavanaprādhānyameva . na hi vṛkṣavadekavacanameva dṛśyate sarvatra, yadi syāt syād viśeṣaprādhānyam, tasmād viśeṣavyabhicārāt sāmānyaprādhānyameva nyāyyam . mā maṃsthāḥ--viśeṣaprādhānyāvyabhicāra iti, dṛśyate hi vacanādistasmād viśeṣādapayān, vacana-liṅga-kāla-kārakapuruṣopagrahādiviśeṣāṇāṃ svasthitivyatikramaḥ svasamānādhikaraṇaviśeṣāccāpagatirloke dṛśyate . tadudāharaṇāni --yathā ekavacanaṃ dvivacanārthaṃ nakṣatraṃ punarvasū ityādīnyuttānārthāni yāvaddhetuḥ karmeti . sarvatrāpyevameva ca, yathāntyamudāhṛtamabhediliṅgaviśeṣavyabhicāre tathā prāktaneṣvapi vacanādi- ato viśeṣānavasthānād viśeṣo viśeṣa eva na bhavitumarhati . tato'sau naiva syāt, aviśiṣṭatvādanavasthānādasvavaśatvāt khapuṣpavat . tataśca sāmānyamapi naiva, pravartakābhāvāt svavaśatvāt viviktavṛttitvāt muktavat, arthāntarābhāvabhavadbhavanābhyāṃ kenacidabādhyatvāt . atha so'pyasti bhedenārthaḥ śabdāt na tarhi śabda eva śabdārtho'bhijalpatvamāgato vācyaḥ . sa yathā śabdastathārtho'pi sambandhenaikīkriyamāṇatvāt pṛthak siddhaḥ kṣīrodakavad dvayorapyekīkṛtatve tulyatvāt . api ca prāguktavat pratyāyyatvādabhijalpārthāvayavavadartho'rtha eva . viśeṣavyabhicāre tadbhāvanā . ato viśeṣānavasthānād viśeṣo viśeṣa eva na bhavitumarhati sāmānyāghrātarūpatvād viśeṣātmānavasthānāt . tataḥ kim ? tato'sau naiva syāt, bhavanameva nānubhavet, aviśiṣṭatvādanantaroktāt, aviśiṣṭatvamanavasthānād bhāvitavat, anavasthānamasvavṛttitvādasvavaśatvād bhāvitavadeva . khapuṣpavaditi sarvatra dṛṣṭāntaḥ . pṛthak pṛthag vā viśeṣābhāve hetavastrayo'pi khapuṣpadṛṣṭāntāḥ . tataścetyādi . tataśca viśeṣābhāvāt sāmānyamapi naiva syāditi vartate . kasmāt ? pravartakābhāvāt, sāmānyasya hi prakṛtyarthasya bhavanādeḥ kriyātmanaḥ pravartakaḥ pratyayārthaḥ kartā syād viśeṣaḥ, tadabhāvānna pravartate sāmānyam . kimarthaṃ na pravartayati viśeṣaḥ sāmānyamiti cet, svavaśatvāt, svavaśo hi viśeṣo nāsāvasvavaśaḥ, kasmāt ? viviktavṛttitvāt, kimiva ? muktavat, yathā muktātmānaḥ karmapāratantryāpetatvād viviktavṛttayo na kiñcit pravartayanti na kenacit pravartyante kintu svayameva vartante tasmādapravartakatvasāmānyād dṛṣṭāntāḥ, tadvad viśeṣo'pravartakaḥ asanneva vā . pravartakābhāvānna sat sāmānyaṃ khapuṣpavaditi . tadvyācaṣṭe --arthāntarābhāva-bhavadbhavanābhyāṃ kenacidabādhyatvāt, arthāntaraṃ ca nāsti viśeṣāt .