Kshatracudamani (Kṣatracūḍāmaṇi)
क्षत्रचूडामणि
The Crest-jewel of Kṣatriyas
Didactic verse version of the Jīvandhara story in eleven lambas.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1000–1100 CE
- Author
- Vādībhasiṃha
- Extent
- 295 passages, 43,447 words
- Text
- complete digital text
- Source
- jainqq · Kshatrachudamani, by Niddhamal Maittal, Niddhamal Maittal 1921 (Jain eLibrary no. 022644) · Jain eLibrary (jainelibrary.org / Jain Quantum, jainqq.org): scanned books and their extracted text are…
Contents
- p1
- p2
- p3
- p4
- p5
- p6
- p7
- p8
- p9
- p10
- p11
- p12
- p13
- p14
- p15
- p16
- p17
- p18
- p19
- p20
- p21
- p22
- p23
- p24
- p25
- p26
- p27
- p28
- p29
- p30
- p31
- p32
- p33
- p34
- p35
- p36
- p37
- p38
- p39
- p40
- p41
- p42
- p43
- p44
- p45
- p46
- p47
- p48
- p49
- p50
- p51
- p52
- p53
- p54
- p55
- p56
- p57
- p58
- p59
- p60
- p61
- p62
- p63
- p64
- p65
- p66
- p67
- p68
- p69
- p70
- p71
- p72
- p73
- p74
- p75
- p76
- p77
- p78
- p79
- p80
- p81
- p82
- p83
- p84
- p85
- p86
- p87
- p88
- p89
- p90
- p91
- p92
- p93
- p94
- p95
- p96
- p97
- p98
- p99
- p100
- p101
- p102
- p103
- p104
- p105
- p106
- p107
- p108
- p109
- p110
- p111
- p112
- p113
- p114
- p115
- p116
- p117
- p118
- p119
- p120
- p121
- p122
- p123
- p124
- p125
- p126
- p127
- p128
- p129
- p130
- p131
- p132
- p133
- p134
- p135
- p136
- p137
- p138
- p139
- p140
- p141
- p142
- p143
- p144
- p145
- p146
- p147
- p148
- p149
- p150
- p151
- p152
- p153
- p154
- p155
- p156
- p157
- p158
- p159
- p160
- p161
- p162
- p163
- p164
- p165
- p166
- p167
- p168
- p169
- p170
- p171
- p172
- p173
- p174
- p175
- p176
- p177
- p178
- p179
- p180
- p181
- p182
- p183
- p184
- p185
- p186
- p187
- p188
- p189
- p190
- p191
- p192
- p193
- p194
- p195
- p196
- p197
- p198
- p199
- p200
- p201
- p202
- p203
- p204
- p205
- p206
- p207
- p208
- p209
- p210
- p211
- p212
- p213
- p214
- p215
- p216
- p217
- p218
- p219
- p220
- p221
- p222
- p223
- p224
- p225
- p226
- p227
- p228
- p229
- p230
- p231
- p232
- p233
- p234
- p235
- p236
- p237
- p238
- p239
- p240
- p241
- p242
- p243
- p244
- p245
- p246
- p247
- p248
- p249
- p250
- p251
- p252
- p253
- p254
- p255
- p256
- p257
- p258
- p259
- p260
- p261
- p262
- p263
- p264
- p265
- p266
- p267
- p268
- p269
- p270
- p271
- p272
- p273
- p274
- p275
- p276
- p277
- p278
- p279
- p280
- p281
- p282
- p283
- p284
- p285
- p286
- p287
- p288
- p289
- p290
- p291
- p292
- p293
- p294
- p295
Text
p1
(sānvāyārthaḥ) nītikā apūrva kāvya|
mūlya
kaccī jilda 1) pakkī jilda 2)
paṃ0 niḍāmala maittala|
p2
|| śrī paramātmane namaḥ || śrī mahādībhasiṃha sūriviracita kṣatracūḍāmaṇiḥ
sānvayārtha
kartā aura prakāśakaḥsahāranapura nivāsī paṃḍita nihāmala maittala
pradhānādhyāpakaḥ
śrī abhinandana di0 jaina pāṭhaśālā kṣetrapāla
lalitapura |
‘jainavijaya' priṃṭiṃga prena, khapāṭiyā cakalā-sūratameṃ
mūlacanda kisanadāsa kāpaḍiyāne mudrita kiyā|
śrī vīra nirvāṇa saṃ0 2447 prathamāvṛttiḥ ]
mūlya 1||)
noṭa:-pustaka milanekā patā
paṃ. niḍāmala kṣetrapāla lalitapura |
p3
namra nivedana |
pāṭhakagaṇa__ merā bahuta dinase vicāra thā ki isa pustakakā anvayārtha likha kara chātroṃke lie arpaṇa karūṃ kintu bahutasī asuvidyāoṃke kāraṇa maiṃ kṛtakārya nahīṃ ho sakā bhāgyodayase isa varṣa saphasti ho sakā hūṃ | yadyapi yaha kārya vidvānoṃkī dṛṣṭiṃmeṃ upādeya nahīṃ haiṃ tathāpi isase jaina samānake saṃskṛta pipaṭhiṣu chātroṃkā upakāra avaśya hogā| ____ mujhe 8 varṣase isakā anubhava hai ki chātroṃko kitanī hī bāra isakā anvayārtha samajhāyā jātā hai kintu vo phira bhī saṃkṣipta kathāke kāraṇa bhūla jāte haiṃ isase aise chātroṃkā bahuta hī upakāra hogā|
presake dūra honeke kāraṇa pustakameṃ aśuddhiyāṃ bahuta raha gaī haiṃ ataeva pāṭhakagaṇa śuddhipatrase aśuddhiyāṃ ṭhīka kara par̤hanekī kṛpā kareṃ|
bhavadīyaniḍāmala maittala|
p4
śrī jīkaṃdhara svāmīkā rāśi
jīvana caritra|
prathama lamba| isa jambūdvīpameṃ bharatakṣetrakī rānaṭarī nāmakī rājadhānī eka satyaṃdhara nāmakā rānā rahatā thā usakī vijayā nāmakī sarva guṇasampanna eka rānī thī isa rānī para yaha rājā itanā mohita ho gayā thā ki rājāne apanā sampūrṇa rājyādhikāra kāṣṭāṅgāra nāmake kisī rājya karmacārīko de diyā thā usa samaya maṃtriyoṃne use bahuta samajhāyā para viṣayāsakta honeke kāraṇa rājāne kisī kī eka na sunī, phira kucha dinoṃke anantara usa vinayā rānīko garbha rahā usa samaya rānīko rātrike pichale bhāgameṃ tīna. svapna dikhāī diye unakā phala vicāra kara rānāko yaha niścaya ho gayā ki maiṃ avaśya mārā jāūṃgā| isa lie usane garbhavatī rānīkī rakṣā karane ke liye ākāśameṃ ur̤anevālā eka mayūrākṛti yantra banāyā aura tadanusāra vaha pratidina rānīko yantrameṃ biṭhalākara kalake dvārā ākāśameṃ ur̤ānekā abhyāsa karāne lagā| idhara usa sampūrṇa rājyadhikārī kāṣṭāṅgārako kyā duṣṭatā sujhī ki isa rājāke jīvita rahate hue maiṃ parādhīna sevaka kahalātā hūm̐ isa liye rājāko mārakara mujhe svataṃtra ho jānā cāhiye phira usane
p5
4 śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra | eka dina maṃtriyoṃse yaha bahānā banāyā ki eka deva mujhase rājāko māra ḍālaneke liye āgraha karatā hai |
maṃtriyoṃmeṃse eka dharmadatta nāmake mantrīne usakī duṣṭatā samajha kara bahuta samajhāyā kintu usa duṣṭane usakī bāta anasunī karake rājāke māraneke liye eka bar̤ī bhārī senā bhejī| rājāne dvārapālake dvārā māraneke liye āī huī senāko sunakara rānīko yantrameṃ biṭhalākara ākāśameṃ ur̤ā diyā aura svayaṃ yuddha karaneke liye cala diyā yuddha karate hue rājāne vicārā ki vṛthā manuṣyahatyā ho rahī hai yaha vicāra kara rānā yuddhase virakta ho gayā aura saṃsārakī anityatākā vicāra karane lagā antameṃ sampūrṇa parigrahoṃko chor̤akara apane ātmasvarūpakā citavana karatā huā yuddha meṃ mārā gayā aura marakara deva huā| usa samaya sāre puravāsī loga udāsa aura virakta hokara nānā prakārake vicāra karane lage aura kāṣṭāṅgāra niṣkaṃṭaka hokara rājya karane lagā|
usī nagarīmeṃ eka gandhoktaṭa nāmakā seṭha rahatā thā eka dina vaha tātkālika utpanna hue aura phira mare hue putrako lekara smaśānameṃ usakī mṛtyu kriyā karaneke liye gayā tatpaścāt kisī munike kathanānusāra vahāṃ para jīvita putrakī khoja karane lagā| daiva yogase satyandharakī vinayā rānīko usa yantrane usī smaśāna bhūmimeṃ jā paṭakā aura usī vipatti avasthāmeṃ mūrchita rānīke eka sundara putra huā usa putrake puṇya māhatmyase vahāṃ eka devī dhāyakā rūpa dhāraṇa karake āī aura usane vijayā rānīko
p6
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | āśvāsana dekara putrake pālana karanekī cintāko dṛrakara kahāki tumhāre isa pūtrako rājaputroṃke sadṛśa koī dūsarā pālana karegā isa liye tuma isako yahāṃ hī rakhakara chipa calo | rānī bhī vivaśa hokara usake kathanānusāra pitākī mudrāse yukta putrako jīva yaha bhāśīrvāda dekara chipa gaī aura usī samaya uḍate phirate hue gandhotkaṭane usa putrako dekhakara uṭhā liyā aura jīva yaha āśīrvāda sunakara jīvaka va jīvaṃghara usakā nāma rakkhā | aura ghara ākara apanī munandanāmakī strī para ṛtrima kopakara kahā mūrkhe ! tūne jīvita putrako kaise marā huā kaha diyā vaha bhī bhānandase usa jīvita putrako godameṃ lekara phūlī na samāī aura māre khusīke usakā citta uchalane lagā phira kyā thā usane bālakakī acchī taraha pālana poṣaṇa kiyā|
putrakī khuśīmeṃ gandhotkaṭane eka bar̤ā bhārī utsava kiyā nisako muha kāṣṭāṅgārane apane rājā honekī khuśīmeṃ samajhakara gandhotkaṭako bulākara bahuta kucha dhana diyā phira gandhotkaṭane usa samayake utpanna hue choṭe 2phaloko prāptakara unake sātha jīvaṃdhara kumārakā pālana kiyā phira kucha dinake paścāt usa kumārake puṇya prabhāvase sunaṃdāke eka aura gandhotkaṭa nāmakā putra huā jisase jīvaṃdharakī śobhā aura bar̤ha gaī| udhara dhātrī veṣa dhārī devī vijayā rānīko daṇḍakāruṇyameṃ tapasviyoṃke samīpa chor̤akara svayaṃ kisī bahānese calī gaī|
p7
6 śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra |
dvitīya lamba| phira jīvaṃdharake bar̤e ho jāne para gandhotkaṭane vidyā par̤hāne ke liye unako pāṭhaśālāmeṃ viṭhalāyā bhāgyavaśa sampūrṇa vidyāoṃke pāragāmī āryanandī nāmake muni u ke guru hue unase vidyā par̤hakara ye saṃpūrṇa vidyāoṃ meṃ atīva nipuṇa ho gayā taba gurune śiṣyako sampūrṇa vidyāoṃmeṃ nipuṇa dekhakara apanā sārā vṛtāṃtta kaha sunāyā " arthāt maiṃ lokapāla nāmakā vidyādhara rānā thā maiṃne meghake mimittase saṃsārakī anityatā jānakara munivṛtti dhāraṇa karalī thī | paścāta tapaścaraṇa karate hue pāpakarmake udayase mujhe bhasmakāravya nāmaka roga utpanna ho gayā isa rogase pīr̤ita maiṃ munivṛttiko tyāgakara pākhaṃḍī veṣa dhāraṇa kara kṣudhākī nivṛtti karaneke liye idhara udhara ghūmane lagā| daivayogase eka dina bhojana karaneke samaya maiṃ tumhāre rahaneke gharameṃ gayā vahāṃ para tumane mujhe atīva vubhukṣita jānakara apane rasoiyeko ājñā dī ki inako peṭabhara bhojana karāo kintu mere rogakī utkaṭatāse tumhāre gṛhameṃ paripakva bhojana merī kṣudhāko śānta nahīṃ kara sakā isase āścarya yukta hokara bhojana karaneke liye udyukta tumane apane khāneke modakako mere hāthameṃ rakha diyā usa samaya tumhāre puṇyamaya hāthoṃke sparśase vaha modaka merī kṣudhākī nivṛttikā kāraṇa huā taba maiṃne socā ki maiṃ isa mahāna upakārīkā kyā upakāra karūṃ antameṃ maiṃne vidyā pradāna karanā hī niścaya kiyā phira maiṃne tumako vidyā paḍhākara vidvāna banā diyā " vṛtāntake kathanāntara tapaścaraṇake
p8
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | liye calate samaya gurūne yaha bhī kahā ki tuma satyaṃdhara mahārānake putra ho aura kāṣṭāṅgārane tumhāre pitāko māra ḍālā hai isa bātake sunanese kumāra krodhita hokara kāṣṭāṅgārase apane pitākā badalā leneke liye taiyāra ho gayā kintu munine usakī alpavayaska avasthā samajhakara usase eka varṣa na laḍanekī pratijñā karālī aura vahāṃse calakara punaḥ dīkṣā dhāraṇa kara mokṣapada prāpta kiyā|
usī rājapurī nagarīmeṃ eka nandagopa nāmakā gvāliyoṃkā svāmī rahatā thā kisī dinavyādhoṃne banameṃ ākara usakī gāyeṃ rokalī nisase vaha duḥkhita hokara apane sāthiyoṃ ko lekara kāṣṭāṅgāra rājāke samīpa ākraṃdana śabdakara cillāne lagā usake ākraṃdana śabdase sadaya kāṣṭāṅgāra rājāne vyādhoṃko jītaneke liye apanī senā bhejī kintu bhejī huī senā hārakara vāpisa calī āī taba nandagopane apane dhanakī rakṣā karaneke liye yaha ḍhiṃḍhorā piṭavāyā ki jo vyādhoṃse hamārī gāyeṃ chaḍā lāvegā maiṃ usake liye sapta suvarṇa putriyoṃ ke sātha apanī govindā nāmakī putrī vyāha dūṃgā yaha sunakara jīvaṃdhara kumāra apane mitroṃ sahita banameṃ gayā aura vyādhoṃko jītakara nandagopakī gāyeṃ chur̤ālāyā apanī pratijñānusāra nandagopane apanī kanyā pradāna karaneke liye jīvaṃ. dharake liye jaladhārā chor̤ī kiṃtu jīvaṃdhara kumārane svayaṃ vyāhanakara apane pradhāna mitra padmāsyake sātha usakā byāha karā diyā |
p9
8 śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra |
tṛtīya lamba| pūrvokta purīmeṃ hī eka śrī datta nāmakā seṭha rahatā thā use pūrva puruṣoṃkā adhika saṃcita dhana rahanepara bhī apane hāthase dhana kamānekī icchā huī vaha nānā prakārakī vastuoṃko becaneke liye naukāoṃmeṃ māla bharakara vyāpāra karaneke liye dvīpāntaroṃmeṃ gayā vahāṃse vyāpāra dvārā dhana sampanna hokara naukā dvārā lauṭā lauṭate samaya samudrameṃ isakī naukā bar̤e bharī jalake pravāhase ḍūbane lagī usa samaya naukāmeṃ baiṭhe hue apane sāthake manuṣyoṃ ko usane dhairya rakhanekā upadeśa diyā paścāt naukāke ḍūbaneke samaya daivayogase use samudrameṃ bahatā huā eka bar̤ā bhārī lakar̤ī kā ṭukar̤ā dikhāī diyā yaha usako avalambana karake kathamapi kinārepara pahuṃcā vahāṃ usane eka aparacita āgantuka puruṣase apanā sārā vṛtānta kahā usa puruṣane bhī āścarya yukta puruṣakī taraha isakā vṛtāṃta suna aura phira vṛtāṃta sunakara ise kisī bahānese vinayā parvatapara le gayā aura vahāṃ jākara isa vidyādharane apanā sārā vṛtāṃta isase kaha sunāyā arthāt maiṃne hī tumako naukāke nāśakī bhrānti karākara lakar̤īke ṭukar̤eke sahāre kināre pahuṃcāyā hai aura vahāṃse phira yahāṃ lāyā hūṃ aise karane kā matalaba yaha hai ki mere svāmī gāndhāra deśameṃ nityālokā nāmakī purīke rājāke sātha tumhārī kula paraṃparāse mitratā calī āī hai aura unhoṃne tumako lāneke liye mujhe yahāṃ bhenā hai isa liye mujhe aura koī upāya na sūjhakara isa upāyase āpako yahāṃ lāyā hūṃ kṛpayā mere sātha mahārānase milaneke liye caliye |"
p10
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | śrī datta usake isa vṛttāntako sunakara apane dhanake naṣṭa na honese prasannatā pūrvaka usake sātha cala diyā aura vahāṃ rājāke darśana kara atyanta prasanna huā rājāne bhī abhinna hṛdaya mitrake sadṛśa inakā atithi satkāra kiyā | paścāt apanī gandharvadattā nāmakī putrī ise soṃpa dī aura yaha kaha diyā ki isakī janma lagnake samaya jyotiṣiyoṃne yaha kahā thā ki “rājapurīmeṃ jo koī ise vīṇā banānemeṃ jītegā vaha isakā pati hogā" isa liye isa kāryake karaneke yogya āpa hī haiṃ|
śrī datta bhī gandharvadattāko lekara apane ghara āyā aura apanī strīse usakā sārā vṛttānta kaha kara kāṣṭāṅgāra rājākī anumati pūrvaka eka bhārī maṃḍapa banākara isa bātakī ghoṣaṇā karāī ki "jo merī putrīko vīṇā banāne meṃ jīta legā usake sāthameṃ apanī gandharvadattā nāmakī putrī byāha dūṃgā” isa ghoṣaṇāko sunakara saba rājā loga vīṇā maṇḍapameṃ apanī 2 vīṇāyeṃ lekara āye kintu kanyākī parivādinī nāmakī vīṇāke banānemeṃ saba rājāgaṇa parānita hue itane meṃ inameṃ se jīvaṃdhara kumārane apanī ghoṣavatī nāmakī bīṇā banāne meṃ kumārīko jīta liyā| kanyāne isa parājayako vijayase bhī bar̤hakara samajhakara jīvaṃdhara svāmīke galemeṃ varamālā ḍāla dī|
isa saba ghaṭanāko dekhakara duṣṭa kāṣṭāṅgārane āgantuka rājāoṃko jīvaṃdharake sātha lar̤aneke liye bhar̤akā diyā aura isake kathanānusāra antameṃ ve saba lar̤akara parājayako prāpta hue |
p11
10 śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra |
cauthā lamba| isake anaṃtara vasaṃta ṛtumeṃ nāgarika manuṣyoṃ kī jalakrīr̤āko dekhaneke liye jīvaṃdhara kumāra apane mitroṃke sātha vanameṃ gaye jāte samaya rāstemeṃ havya sāmagrīko dūṣita karane ke kāraṇa yājñika brāhmaṇoṃse māre hue kutteko dekha kara atyanta dayā yukta hokara usake jilānekī ceṣṭā karane lage milānekī ceṣṭāeṃ sapha lata na dekha kara paralokameṃ ātmāko sadgati denevāle paṃca namaskāra mantrakā usake kānoṃmeṃ upadeśa diyā| usa maṃtrake prabhāvase yaha pāpiṣṭa śvāna mara kara yakṣa jātike devoṃkā svāmī yakṣendra huā paścāta yakṣendrane avadhijñānase apanī ātmākā vṛtāṃta jānakara apanā upakāra karane vāle kumārake samīpa ākara unakī pūjā kī paścāt "kisī kāryake karaneke liye mujhe smaraṇa kīniye" yaha kahakara tirohita ho gayā| - tatpaścāt kumārane apane iṣṭa sthānakī ora prasthāna kiyā usa jalakrīr̤āmeṃ suramañjarī aura guṇamālā nāmakī do kanyāyeṃ bhī āī thīṃ una donoṃ kanyāoṃne apane 2 cūrṇakī uttamatāmeṃ vāda vivāda kiyā | guṇamālā yaha kahatī thī ki merā cūrṇa terese acchā hai aura suramañjarī bhī aisā hī kathana karatī thī aṃtameṃ donoṃne yaha pratijñā kī ki jisakā cūrṇa parīkṣāmeṃ uttama nika legā vaha jala snāna karegī aura dūsarī vinā snāna kare vāpisa ghara calī jayagī phira una donoṃ kanyāoṃne cūrṇa dekara apanī 2 dāsiya vidvānoṃke samīpa bhenī vaha dāsīyeṃ anya vidvānoṃse parīkṣā karā kara aṃtameṃ jīvaṃdharake samīpa pahuṃcī aura apane 2 cūrṇakī parīkṣā karāne ke liye prārthanā kī jīvaṃdhara svāmīne donoṃ
p12
kyā tuma bhī
cūrṇakī parīkṣā karake guṇamālākā cūrṇa uttama tatra suramañjarīkī dāsī krodhita hokara kahane auroṃne batalāyā vaisā hī tumane kahā eka hī śālā meṃ par̤he ho taba jīvaṃdhara pṛthaka 2 karake phailāyā guṇamālāke ākara usa para maṃḍarāne lage yaha dekha kara vahāṃ calī gaī aura apanī svāminīse saba vṛttānta jāsunāyā tatra suramañjarī apanī pratijñānusāra vinā snāna kiye ki maiṃ jivaghara svāmīko chor̤akara dūsareke sātha vivāha nahīṃ karūṃgī aisā manase saṃkalpa karake vahāṃse calī gaī guṇamālāko apanī sakhīke vinā snāna kiye cale jānepara atyanta duḥkha huā aṃta meṃ vaha bhī snāna karake ghara ke liye cala dī calate samaya rāste meṃ kāṣṭāṅgārake apane sthānase chūṭe hue madonmatta hastīne manuṣyoṃmeṃ khalavalī macāte hue guṇamālāko agherā dekha guṇamālāke kuṭumba gaṇa saba bhāga gaye unameṃ se bacī huī eka guṇamālākī dhāya jorase cillāne lagī jisake śabdako sunakara jīvaṃdhara aura usake hāthīko kuṇḍalase tāḍitakara bhagā jīvaṃdhara aura guṇamālā meṃ parasparake avalokanase prema utpanna huā aṃta meṃ guṇamālā jīvaṃdhara ke premako hṛdaya meṃ chipāye hue ghara calī gaī ghara jākara krīḍāke toteko patra dekara jīvaṃdhara ke samīpa bhejā guṇamālā ke mātā pitāko ina doṃno ke prema bhabakī vārtā vidita ho jāne para unhone jīvaṃdhara ke sātha guṇama lā kā vivāha kara diyā |
kumāra vahāṃ āye
diyā usa samaya
eka dūsare ke prati
11
kumārane cūrṇakī
batalāyā |
lagī jaisā unake sātha
donoṃke cūrṇoko sugaṃdhatā se bhare
suramañjarīkī dāsī
p13
12 śrī nīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra |
pāṃcavāṃ lamba| jīvaṃdharake kuṃḍalakī coṭase duḥkhita hokara hāthīne khānā pīnā chor̤a diyā isa samācārako suna kara pūrva kāraṇoṃse krodhita kāṣṭāṅgārane jīvaṃdhara svāmīko pakar̤aneke liye apane mathana nāmake sāleko bahuta senāke sātha bhenā | jīvaṃdhara bhī guruke samakṣa kī huī pratijñāke anumāra aura gaṃdhītkaṭake samajhānese nahīṃ lar̤ā phira kyā thā kāṣṭāṅgārakī senāke manuṣya usake hātha bāṃdha kara rānāke sāmane le gaye usa duṣṭane kumārako jānase māraḍālaneke liye ājñā de dī māraneke samaya yakṣendra apanī vikriyāṃse jīvaṃdhara svāmīko vahāṃse uṭhā le gayā aura apane sthāna para le jā kara jīvaṃdhara svāmīkā kṣīrasāgarake jalase abhiṣeka kara unako "apanī icchānusāra rūpa banānemeṃ, gānemeṃ aura sarpakā viṣa dūra karanemeṃ śaktimāna tīna mantroṃkā upadeśa diyā " paścāt yakṣakī anumatise vahāṃse calakara kumārane vanameṃ vana agnise jalate hue hāthiyoṃko dekhakara sadaya hṛdaya ho bhagavānakā stavana kiyā jisake prabhāvase usī samaya meghagarjanā karate hue varase yaha dekhakara jīvaṃdhara svāmīko atyanta prasannatā huī paścāt vahāṃse calakara aneka tīrtha sthānoṃko pūjate hue candrābhā nagarīmeṃ pahuṃce vahāṃke rājā dhanapatikī putrī padmāko sāṃpane kāṭa khāyā thā jisako mantrake prabhāvase jīvadāna dekara rājāse sammānita hue anta meṃ rājāne padmākā jīvaṃdhara svāmīke -sātha vivāha kara diyā|
p14
chaṭavāṃ lamba| phira kucha dina vahīṃ rahakara jīvaṃdhara svāmī vahāṃse vinā kahe hī cala diye aura mārgameṃ aneka tīrthasthānoṃ ko vandanā karate hue eka tapasviyoṃke āśramameṃ pahuṃce vahāṃpara tapasviyoṃko paṃcāgni ādike madhya meṃ tapa karate hue dekhakara unheṃ aneka prakārase dharmakā upadeśa dekara, sacce dharmakā svarūpa samajhā kara bhagavata praṇīta samyak tapameṃ pravṛta karāyā phira vahāṃse calakara jīvaṃdhara kumāra dakṣiṇa deśake sahasra kūṭa caityālayameṃ pahuṃce vahāṃpara jina maṃdirake kivār̤a banda dekhakara bāharase hī bhagavatakā stavana prārambha kiyā jisake prabhāvase jinamandirake kivār̤a khula gaye yaha dekha. kara pūrvase rahanevālā vahāṃkā eka manuṣya jīvaṃdhara svāmīse ākara vinayapūrvaka milā usase jīvaṃdhara svāmīne pūchā tuma kauna ho
aura kisa liye yahāṃ rahate ho usane kahāṃ maiṃ kṣemapurīmeṃ rahanevāle subhadra nāmake seṭhakā kiṃkara hūṃ usakī kṣemaśrī nāmakī kanyāke janmalagnameṃ jyotiṣiyoṃne yaha gaṇanā kī hai ki jisake ānepara sahasra kūṭa mandirake kivār̤a khuleṃge vaha isakā pati hogā usa manuṣyakī parīkṣā karaneke liye bhenā huā yahāṃ rahatā hūṃ bhāgyavaśa ! āja āpake śubhāgamanase nina maṃdirake kivār̤a khula gae haiṃ isaliye āpa yahāṃ para kucha dera ṭhahariye tāki maiṃ apane svāmīko āpake śubhāgamanakī sūcanā de āūṃ phira usa manuṣyane śīghahī apane tvāmīke pāsa jākaḥ prasannatā pūrvaka jīvaṃdhara svāmīkā sārā vṛtānta kaha sunāyā subhadra bhī yaha bāta sunakara śīghra
p15
14 śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra | vahāṃ āyā aura jīvaṃdhara svāmīko pūjana karate hue dekhakara śīghra hī unake śarīra aura aiśvarya ādikakī parīkṣā karalī tānantara jīvaṃdhara svāmīko āne ghara le jākara śubha muhūrtameṃ kṣemaśrī nāmakī apanī kanyākā unake sātha vivāha kara diyā|
sātavāṃ lamba| phira kṣetrapurīmeṃ bhī kucha dina raha kara jīvaṃdhara svāmī vahāṃse cala diye calate samaya vivāhake jo vastrābhūṣaṇa pahane hue the unheṃ kisī acche pātrako deneke liye unhoṃne vicāra kiyā jaba koī acchā pātra na milā to bhāgyavaśa mārga meṃ jāte hue eka kisānase bātacīta kara use bhadra jāna dharmakā upadeśa de śrāvaka banākara apane saba bahu mūlya vastrābhūṣaṇa utārakara use de diye | . āge calakara eka banameṃ jaba ki ve viśrāma karaneke liye baiṭhe hue the ki itane meṃ kisī vidyādharakī strī vahāṃ ākara unheṃ dūrase dekhakara unapara āsakta ho gaī aura unake samīpa ākara yaha bāta banāī ki maiṃ eka vidyāgharakī anātha ka yā ī mujhe mere choṭe bhāīke sālene jabaradastī lākara apanī strīke bhayase yahāṃ lākara chor̤a diyā hai isaliye āpa merī rakṣā kareṃ jīvaṃdhara kumāra usake ye bacana sunakara ekāṃtameṃ parastrīke milanese atyanta maya. bhīta hue ve vahāṃse jāneke liye udyukta hī the itanemeṃ hī dūrase unhoṃne yaha śabda sunā ki he prāṇa pyārī ! mujhe choḍakara kahāṃ calī gaī mere prāṇa nikale jāte haiṃ isa śabdake sunatehī vaha strī
p16
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | bahānā banākara vahāṃse śīghra hī calī gaī usakā pati vahāṃ ākara jīvaṃdhara svāmīse kahane lagā ki he mahābhāga ! maiṃ apanī pyāsī strīko isa banameṃ biṭhalākara jala lāneke lie gayā huā ākara nahīṃ dekhatā hūṃ aura vidyādharoṃke ucita merī vidyābhī na mālūma isa samaya kahāṃ calī gaī jīvaṃdhara kumāra usake yaha bacana sunakara strīmeṃ atyanta prema karanese ḍare aura usa bhavadatta vidyādharako bahuta samajhāyā kintu usa kāmāturake cittameṃ jīvadhara svāmīke upadeśane kucha bhī aptara nahīṃ kiyā phira vahāṃse calakara jīvaṃvara kumāra hemāmā nāma nagarīke samīpa pahuṃce vahāṃ dṛr̤hamitra rājāke sumitrādi bahutase putra apane 2 bāṇoṃ dvārā bagīce meṃ āmrake phaloṃko tor̤a rahe the kiṃtu unameṃ se koī bhī dhanurvidyāmeṃ catura nahīṃ thā ki āmra sahita bāṇako vāpisa apane hāthameṃ le āye kiṃtu jīvaṃdhara svāmīne amra sahita bāṇako apane hāthameṃ lekara unheṃ dikhā diyā yaha dekha kara bar̤e rājakumārane unase kahā ki yadi āpa ucita samajheṃ to hamāre pitāse milanekī kṛpā kareṃ ve bahuta dinoṃse dhanurvidyāmeṃ catura vidvānakī khonameṃ haiṃ jīvaṃdhara kumāra unake kahaneko svīkāra kara rānāse mile aura rānākī prārthanā karane para ina sabako dhanu. vidyāmeṃ pravīṇa kara diyā phira rānāne isa upakārase upalata ho apanī kanakamālā nāmakī kanyākā unake sātha vivāha kara diyā| aura phira jīvaṃdhara svāmī apane sāloṃke premase vahāṃ hī rahane lage|
yadi ā.
rupā
jānakī khoja
kara
p17
śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvanacaritra |
āṭhavā lamba| - phira eka dina muskarātī huī koī strī unake pāsa pahuṃcī unhoṃne use kisī matalabase āī huī samajha kara ādara pūrvaka pūchā “ ki tuma yahāṃ kyoṃ āī " usane kahā ki he svāmin ! āyudhaśālāmeṃ aura yahāṃ para maiṃ āpako abhe rūpase dekhatī hūṃ " arthāt jisa samaya āpa yahāṃ haiṃ usī samaya mujhe āpake samāna koī dūsarā puruṣa vahāṃ dikhāī diyā ” phira jīvaṃdhara svāmīne yaha bāta suna kara āścarya yukta ho manameṃ vicāra kiyā ki kyā yahāṃ merā bhāī naṃdāḍhya āgayā hai śīghra hī vahāṃ jākara dekhā to usa strīkā kahanā saca nikalā vahāṃpara naṃdāḍhya hī thā phira kyā thā donoṃ bhāiyoṃke samāgama hone para jīvaṃghara svāmīne naṃdādayase pūchā ki tuma yahāṃ kaise āye taba usane apanā sārā vṛttānta kaha sunāyā arthāt “duṣṭa kāṣṭāṅgārase āpakā aniṣṭa (maraṇa) niścayakara prajāvatī gandharvadattāke rahaneke ghara meṃ pahuṃcā usako pativiyogase kucha bhī duḥkhita na deśakara maiṃne kahā he svāmini ! patike abhāvameṃ kulīna striyoṃko tumhārī jaisī pravṛtti nahīṃ dekhī jātī haiṃ yaha suna usane kahā " hevatsa tuma kyoṃ khedita hote ho tumhāre jyeṣṭha bhrātā ānanda pūrvaka sukha bhoga rahe haiṃ yadi tumhārī icchā unake darśana karanekī hai to maiṃ tumako apanī vidyāke prabhāvase unake pāsa pahuṃcā detī hum̐ maiṃ pāpinī unakī
ājñāke vinā eka paga bhī gharase bāhara nahīṃ jā sakatī hūṃ" yaha kaha kara mujhe mantrapūrvaka śayyāpara sulā kara āpake samīpa yaha patra dekara bhenā hai'|
p18
yaha sunakara svāmī guṇamālākī vyathākā sūcaka patrako par̤hakara khecarī gandharvadattā ke liye hī khedita hue |
phira sasurālake saba manuṣya unake choṭe bhāī nandāḍhyako ghera kara usase premālāpa karane lage |
tatpaścāt eka dina bahutase gvāliye rājāke aṅgaṇameṃ ākara isa prakāra cillāne lage ki banameṃ hamārī gāaiṃ bahuta se manuṣyoṃne roka lī hai unake ākraṃdana śabdako sunakara śvasurase roke hue bhī jīvaṃdhara kumāra unakī gauaiṃ chur̤āneke liye banameṃ gaye vahāṃ jākara kyā dekhate haiṃ ki gauoṃke pakar̤anevāle nandādvyake cale ānepara gandharvadatta ke dvārā bheje hue saba mere mitra hī hai una sabane mālikakī taraha unakā sanmāna kiyā aura jīvaṃdhara svāmīkā mitravad una logoṃke vyavahāra na karanese aura adhika sanmāna karane se una para saṃdeha huvā aura unase ekānta meṃ usakā kāraṇa pūchā mitroṃ meṃ se pradhāna mitra padmāsyane kahā " svāmin! āpake viyogase dukhata hama loga āpake samīpa āte hue kucha samaya ke liye daṇḍakāraṇya meṃ ṭhahare vahāṃ para tapasviyoṃke āśramako dekhaneke liye idhara udhara ghūmate phirate hue hama logoṃne eka sthāna para kisī eka puṇya mātā ko dekhā usa mātāne hama logoṃse pūchā ki tuma kahāṃke rahane vāle ho aura kahāṃ jā rahe ho phira hamane āpakī ghaṭanākā saba vṛttānta mātā se kahā jisase unheṃ dāruṇa duḥkha huā phira vāra 2 āśvāsana dilākara unakī ājñā lekara āpakā vṛttānta jānakara āpakī sevāmeṃ āye haiṃ." phira jīvaṃdharasvāmī jīvita jananīko
p19
18 śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra | marī huī samajhanese atīva dukhī hue aura mātāke caraṇa kapaloṃke darśanoṃke liye atyanta utkaṃṭhita hue phira kyā thā śvasugadikakī ājñā le aura apane sāloṃko samajhākara vahāṃse mātāke darśanoṃke liye cala diye daṇḍaka araṇyameṃ ākara unhoṃne mātāke darśana kiye|
mātāne janmase vichur̤e hue putrako pākara pahaleke sāre duḥkha bhulā diye|
phira jīvaṃdharasvāmīne apanī mātāko apane māmāke samīpa bhenakara svayaṃ rājapurīke liye prasthāna kiyā | cāruvṛttise vahāṃkā vṛttānta jānaneke liye jaba ki ve idhara udhara ghūma rahe the eka sthāna parageṃdasekrīḍā karatī huī eka jabāna kanyāko dekhakara use vivāha karane kī icchāse usake daravājeke agāḍīke chajjepara jā baiṭhe| itanemeṃ usa kanyāke pitāne ākara unase kahā ki jyotiṣiyoṃne merī kanyāke janma lagnameṃ yaha gaṇanākī thī ki tumhāre ghara para jisake ānese bahuta dinoṃke rakhe hue ratna bika jāyeṃge vahī isa kanyākā pati hogā āja āpake ānepara mere saba ratna bika gaye haiṃ isa liye āpa kṛpā kara merī vimalā nāmakī kanyāke sātha vivāha kareṃ|
jīvaṃdharasvāmīne usake āgrahase kanyāke sātha vivāha karanekī svīkāratā de dī aura vimalāke sātha vivāha kara vivāha ke cinhoṃ sahita apane mitroṃse jā mile |
p20
navamāṃ lamba| phira jīvaṃvarakumārako vivāhake cinhoṃse yukta dekhakara buddhigheṇa nāmake vidūṣakane kahā ki auroṃse upekṣā kī huī kanyāke sātha vihāha karane meṃ mitra āpakā kyā bar̤apana hai isako to hara koī vivāha sakatā thā hama āpako catura jaba hīṃ samajheṃge | jaba suramañjarīke sātha vivāra karalo yaha suna jīvaṃdhara kumāra mitroṃ ke pāsase cala diye aura yakṣake maṃtrake prabhākse būr̤he brāhmaṇakā veṣa banā kara kisī prakāra suramañjarīke yahāṃ pahuṃce suramañjarīne atyanta vṛddha brāhmaṇako bhūkhā samajha kara monana karāyā aura ārāma karaneke liye eka sukomala śayyo dī phira kyā thā usa būr̤hene maṃtrake pramāvase jaganmohana gānā prārambha kiyā nisako suna suramañjarī isako atyanta śaktiśālī samajhī
aura apanā kārya arthāt icchita varakī prāptikā upāya isase pūchā taba usane kahā kāmadevake maṃdirameṃ cala kara usakī upāsanā karo avaśya tumhārā icchita vara tumako vahāṃ hī prāpta hogā phira suramañjarī isakī bāta para viśvāsa kara usake sātha kāmadevake maṃdirameṃ gaī aura jīvaṃdhara kumārako patibhāvase pāneke liye prārthanā kī vahāṃ para pūrva se baiṭhe hue buddhisenane kahā " tumhārā pati tumako mila gayā " pīche phira kara kyā dekhatī hai ki jīvaṃbara kumāra khar̤e hue haṃsa rahe haiṃ | kumārī " yaha kāmadevake hī bacana haiṃ " aisā samajhī aura kumārako dekha kara atya ta lajjita huī aṃtameṃ jīvaṃdharake sātha upakā vivāha ho gayā|
p21
śrī bhīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra |
daśavā lamba |
isake paścāt jīvaṃdhara svāmī apane mātā pitā ( sunandā aura gandhotkaṭa se mile tadanantara gandharvadattā aura guṇamālāko apane samāgamase prasanna kara pūjya gandhotkaṭase salāha kara aura unakī anumati le videha deśakī dharaṇī tilaka nāmakī nagarīke rājā apane māmā goviṃda rājake samīpa pahuṃce jīvaṃdhara kumāra ke vahāṃ pahucane para goviṃdarājane kāṣṭāṅgārakā bhejā huā saṃdeśā maṃtri yoṃke samakṣa sunāyā usa saṃdeśe meṃ kāṣṭāṅgārane yaha likhā thā ki mahārāja satyaṃdhara kī mṛtyu eka madonmatta hastī ke dvārā huī thī kiṃtu pāpakarmake udayase maiṃ hī usa ayaśakā bhāgī huā aura yaha bāta samajhadāra rājā gaṇa mithyā samajhate hī haiṃ yadi āpa bhī isa bātako mithyā samajhakara yahāṃ ākara mujhase milanekī kṛpā kareṃge to maiṃ avaśya sarvathā niḥśalya ho jāūṃgā |
20
phira govindarājane kahā ki śatru hamako apane pāsa bulākara hameṃ bhī apane jāla meṃ phaṃsānā cāhatā hai | astu hamako bhī isī bahāne se calakara use isa cālakā majā cakhānā cāhiye yaha niścaya kara apane rājya meṃ isa bātakā ḍhiṃḍhorā piṭavā diyā ki hamārī kāṣṭāṅgāra ke sātha mitratā ho gaī hai |
paścāta bahuta sī senā ke sātha jīvaṃdhara kumāra va govindarājane śubha dina meṃ bhagavata pūjanādi māṃgaliīka pūjā vidhānakara rājapurī ke liye prasthāna kiyā phira kucha dinoṃke paścāt rājapurī ke samīpa pahuṃcakara apanī senā ṭhaharā dī |
-
taba kaṣṭāṅgārane govindarājako apane pāsa āe hue samajhakara bahutasī uttama 2 vastuoṃ kī bheṭa bhejī govindarājane bhī usake uttara meṃ aisā hī kiyā |
p22
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | phira govindarājane eka candraka yantra banākara isa bātakī ghoṣaṇā karāī ki jo isa candraka yantrako bhedana karegā use maiṃ apanī lakṣmaṇā nāmakī kanyā vyāha dūṃgā isa ghoṣaṇāko sunakara saba dhanuṣadhārī rājā loga jisa maṃḍapameṃ vaha yantra rakkhā thā vahāṃ para āye aura phira saba yantra meṃ sthita varāhoṃko bhedana karanekī kośiśa karane lage kiṃtu koī bhī unakā chedana karanemeṃ samartha nahīṃ huā antameṃ jīvaṃdhara svāmīne apane ālāta cakrake dvārā krīḍā mātrase unako cheda diyā aise uttama avasara para govinda. rājane rānāoṃke samakṣa jīvaṃdhara svāmīkā paricaya dete hue yaha kahā ki yaha satyaṃdhara mahārānake putra mere bhānaje jīvaṃdharakumāra hai |
yaha sunakara bahutase rājāoṃne yaha kahā ki hama loga bhī unake ākārase aisā hī anumāna kara rahe the yaha sunakara kāṣṭāṅgārake hṛdayameṃ atyanta dāruṇa duḥkha huā aura manameṃ vicāra karane lagā ki maiṃne vyartha hī apane nāśake liye isake māmāko yahāṃ kyoṃ bulāyā aura prathama mere sālene isako māra diyāthā phira ye kahāṃse ā gayā aura ye apane māmāke balako pākara mere kisa 2 aniṣṭako nahīṃ karegā isa prakāra cintāmeṃ vyāpta kāṣṭāṅgārako svāmīke mitroṃne lar̤aneke liye uttejanā kī aura phira lar̤āī meṃ vaha jīvaṃdhara svāmīke hāthase mārā gayā |
paścāt govindarājane apanī putrīke sātha jīvaṃdhara svāmīkā vyāha kara diyā aura phira rājapurīmeṃ jākara yakṣendra aura anya rājāoṃke sātha jīvaṃdhara svāmīkā rājyābhiṣeka kiyā|
rājā honeke paścāt jīvaṃdhara svāmīne vāraha varṣa paryanta
p23
22 śrī jīvaṃdhara svāmīkā saṃkṣipta jīvana caritra | * apane rājyameṃ ṭeksa māphakara diyā aura naṃdāḍhyako yuvarāja pada
para sthitakara anya padmāsyādi mitroṃko . yathocita pada pradāna kiye antameṃ apanī saba striyoṃko bulākara gandharvadattāko paṭarānī pada pradāna kara sukha pūrvaka rājya karane lage|
gyāravāṃ lamba| phira kucha dinoṃke paścāt vinayā mahārānī apane putra jīvaṃdhara svāmīko usake pitāke rājyapara sthita dekha aura puṇya pāpakā phala apanemeṃ pratyakṣakara saṃsārase virakta ho gaī aura putrakī anumati le sunandāke sātha vanameṃ jākara padmā nāmakī āryikāse dīkṣā grahaṇakara tapaścaraṇa karane lagī| ____phira eka samaya vasaṃta ṛtumeṃ jīvaṃdhara svāmī apanī āṭha striyoṃ sahita bana krīr̤ā karaneke liye banameṃ gaye | vahāṃ eka bānara dūsarī bānarīse samaṃdha rakhaneke kāraṇa kupita apanī vānarīkā anunaya karanemeṃ asamartha ho svayaṃ mṛta tulya sthita ho gayā taba yaha dekha usakī bānarīko atyanta duḥkha huā aura vaha apane patike samīpa ākara usake śarīrako bāra 2 apane ase sparśa karane lagī taba kapaṭībānara harṣita ho uṭha khar̤ā huā aura eka panasakā phala tor̤akara apanī bānarīko diyā phira vanapālane vānarīko ḍarā kara usase vaha phala chīna liyā yaha dekhakara tatkāla hī nīvaṃdhara svāmīke hṛdayameṃ vairāgya utpanna ho gayā aura vicāra karane lage ki yaha vanapāla mere samāna hai aura vānara kāṣṭāṅgārake sadṛśa hai rājya
p24
23 panasa phalake samāna hai isa prakāra saṃsārameṃ kisīkī saṃpatti sthira nahīṃ hai ityādi bāraha bhāvanāoṃkā bāra 2 cintavana kara jinendra maṃdirameṃ jākara ninadevakī pūjā kī pūjā karate samaya vahāṃpara āye hue cāruṇa munise dharmakā upadeśa suna inhoṃne apanī pūrvabhava saṃbaṃdhī bhavābalī pūchī|
pūchane para mahāmunine kahā ki " tuma pūrva janmameṃ dhātukī khaṃḍa dvīpake bhūmi tilaka nāma nagarake pavanavega nāma rājāke.yaśodhara nāmake putra the bālaka avasthāmeṃ tuma kisī haṃsake bacceko usake sthānase krīr̤ā karaneke liye uṭhā lāye the taba tumhāre pitāne tumako upadeśa dekara dharmakā svarūpa samajhāyā taba tumako apane kṛtya para atyanta paścātāpa huā phira antameṃ tumane apanī māṭha striyoṃ sahita muni pada dhāraṇa kara liyā paścāt svargameṃ utpanna ho vahāṃse cayakara yahāṃ para tuma satyaṃdhara mahārānake putra hue | isa liye pūrva janmameṃ tumane haṃsake bacceko usake māvāpa tathā usake sthānase alaga kiyā thā aura apane ghara lākara use pijaremeṃ baṃda kiyā thā isa liye usake alaga karanese tumheṃ apane mātā pitāse viyoga aura usake baṃdhanase baṃdhanakā duḥkha huā|
phira jīvaṃdhara svāmī munike yaha bacana suna kara rājyase virakta ho ghara ākara gandharvadattāke putra satyaṃdharako rājya de apanī āṭha striyoṃ aura choṭebhāī nandāḍhya sahita vardhamāna svāmīke samīpa jākara munipada dhāraṇa kara liyā aura antameṃ phira ghora tapaścaraṇake dvārā aṣṭa karmoṃkā nāśa kara mokṣapada prāpta kiyā|
itiśam ? śubhaṃ bhūyāt ! !
p25
pṛṣṭha paṃkti
śuddhi
7
c conn n n n n n m
śuddhipatra | aśuddhi antaṅga antaraṅga prapta
prāpta jīvakodbhava jīvakodbhavam
( etad ) isa ima
isa khaṃḍana khaṃḍameṃ hemāṅga hemāṅgada nityodyāgī nityodyogī tasya
tasyāṃ parādhana parārādhana denyāt dainyāt ( idaṃ) ( idaṃ vijñāpyaṃ)
2 14
-
9 9
sm come
cons... P
śuśrūṣī
sapadi saṃpadi hṛdī hṛdi śuśrūṣā āsit
āsīt āpattikā upāya āpattike nāśakā upāya
akāla buddhi nitya buddhi parādhanātū . parādhīnāt
akala
p26
pṛṣṭha paṃkti 14 14
aśuddhi kānena
kānane
muktase
mujhase
kayā
kiyā
bhavase
15 10. etad vaktumaghi etadvaktumapi 15 13
bhayase 15 20
kulana kulīna ātmanniṃ ātmaghnīṃ dharmahattāravyaḥ dharmadattāravyaḥ
praṇināṃ prāṇināṃ 20 12 nādbhatam nādbhutam 20 13 jalabubdada jalabudduda 22 9
asāhyāṅgaliḥ asāhāyyāṅgaliḥ 23 6 viṣayāsaktiḥ doṣa viṣayāsaṃga doṣaḥ 23 19 tyājyaḥ
tyājyāḥ 24 7 (tad (tattyāgaḥ)
usake usase 25 22 karate haiṃ | mānate haiṃ
karamī 27 13 kurvanti
karoti 27 17 . kṛtyaḥ kvatyaḥ mohanti
muhyanti
7
bhī
p27
sūtam
śuddhi aśuddhi dehināṃ dehinaḥ aghunā adhunā vālī vāle pātayamāsa pātayāmāsa
(paṃḍitā vibhyatu) sannidhāt
sanyadhāt saddarśana tadarśanena
sutam aśāsya śrāśāsya muskyiā mukhiyā haṃti hotī me0 me.
kṛtvā (sahandhuḥmitraḥayaṃ) (sadvandhumitraḥ ayaṃ) ho hote hue kamapi kāpi aiśvaryameṃ aiśvarya jainī kī jina saṃmaṃdhī dagdhaṃ dagdhaṃ abu bhujat
abūbhujata puṇsya
puṇyasya se. (vidyamānāpi)
:::
p28
pṛṣṭha
47
48 18
50
51
51 15
15
56 1
53
56
16 14
19
58
1
18 19
• 5
ww
60
62
66
a wow ?
66
paṃkti
7
70
70
71
71
w 9
16
17.
12
15
13
14
23
( 4 )
aśuddhi
āyuṣyanta
śeṣataḥ
guṇaḥ naśyāṃti)
abhyāghāt
abhyathāt
dastvameva
pārthoke 0
jāgratvaṃ
ajalāśaya
liye 0
taka 0
jāgṛti
jo
"
dahetusvameva
padārthoṃke ( vināśavat )
jāgratvaṃ
jalāśaya
(atra)
( na yāṃti)
jāgrati
vahāṃ jo
yathāśaktaḥ
yathāśakti
padmāsya ke
( padmāsye )
( śrīdatta nāmaka ) ( śrīdatta nāmakaḥ )
śuddhi āyuṣmantam viśeṣataḥ
guṇāḥ naśyati abhyādhāt
ghanaśā
bharyapi
āvarāntaṃ
samudrako 0
( pūyaṃ ) pūrvoka 0
dhanāśā
bhūryapi avārāntaṃ
samudrako ( gatāḥ )
( yūyaṃ ) pūrvoka (abodhapatra )
p29
śuddhi
pṛṣṭha paṃkti 72 19
744
aśuddhi hogā lokoṃke yogīndriāḥ kāraṇa.. lokāyā0 nāmakī
ho gayā donoṃ lokoṃke yogīndrāḥ kāraṇa ( abhāṇīt ) lokāyā khyātā nāmakī prasiddha
77
parādhīna pramāṇaṃ vyadhātū sūtyāyāṃ taddausthaṃ
10
parādhina pramāṇāṃ vyaghāta sūtyāṃ taddoḥsthaṃ dusva astā anya dūre anviṣaṣya yūpaṃ dorya vasaṃta
āstāṃ anyat dūre āviṣya bhavantaḥ daunanya vasanta
(0
ghīmatā paścācaikhyau
dhīmatā paścāccekhyo
p30
śuddhi
pṛṣṭha paṃkti 90 11 93 14
15
aśuddhi abhpaghāt saṃyogavīyogābhaṃ dhāyaka
hapta jāne
abhyadhāta saṃyogaviyogābham dhāya (tāṃ pṛṣṭhato kṛtvā) guṇamālāko pīche kara hata ho jāne (dvandakāle) ( sārvaguṇodayaḥ) saṃtapta (sā) dṛṣṭvā
banda
(sarvaguṇodayaḥ) saṃtapta. dṛṣṭa tadākaṇye
99
1
tadākarṇya
mṛśaṃ
amuṣyāmāṇau
bhṛśaṃ amuṣyāyaṇau
gandhotkaṭhāntikam gandhotkaṭāntikam nahīṃ
nahīṃ (bhavet ) gandhātkaṭa gandhotkaṭa (tavorvākyaṃ (tayorvākyaṃ cekrodhāgniḥ cetkrodhāgniḥ
jāne
jane
smaranto
“smarantau
yathodantaṃ
pathodantaṃ
p31
ṭaṣṭa paṃkti
119 9
of
120
22
123
2
125
126
22
127 9
128 5
190 5
153
11
159
(7)
aśuddhi sthāne
sadāśrayat
jāyete
bhavitatvaṃ
tapadhvaṃ
""
kāṣṭagāpi
bhṛgyate
ātmābhāsādi
bhevet
mata
niśvana se
mabyābāda
(saccārasya
nijāhāryā
ghṛtānta
(nibheṣāt
vidyavitto
asajettarām
sāvyate
dṛṣṭvā
śuddhi
sthāna
sadāśrayāt
jāyate
bhavitavyaṃ
tapyadhvaṃ
"2
kāṣṭhagānapi
mṛgyate
āptābhāsādi
bhaveta
matta
niśvayase
mabyābādha
sañcārasya
nijāhārya
vṛttānta
nimeṣāt
vidyāvitto
asajattarām
sādhyate
dṛṣṭvā
p32
śuddhi yukta
kṣatrī
(8) aśuddhi yukta nahī kṣatri . (asaṃmatiḥ na (paśya) (samakalpayatū ) prakāra jānanevālī kṛti puruṣoṃke tainanaiva prātikūlpaṃ vīkṣya
asaṃmatiḥ (paśyan ) (samakalpayam) prakāra (ālocya) jānanevālī (sā) kṛtī puruṣoṃkā
tenaiva
tattrāpi bhī0 . tadraham amyadhuḥ nāya • pṛthavīke kardameṃ ḍālena
prātikūlyaṃ prekṣya dṛṣṭvā tatrāpi (api) bhī tadgṛham abhyadhuḥ nāyam (dharaṇyāḥ ) pṛthavīke kardame ḍālane
p33
śuddhi
- pṛṣṭha paṃktiṃ aśuddhi 210 14 prāmṛtam 210 16. tiṣpatteḥ 213 19 katsita 236 1 tyajyā 238 4 t
prābhṛtam niṣpatteḥ kutsita tyājyāḥ
p34
|| śrī jināya namaḥ|| śrīmadvādībhasiṃhasūriviracita
sāndhayārtha kṣatracūr̤āmaṇiḥ|
prathamo lambaḥ | śrīpatirbhagavānpuṣyādbhaktānāṃ vaḥ samīhitam | yadbhaktiḥ śulkatāmeti muktikanyākaragrahe ||1|| __ anvayārthaḥ-(śrī patiḥ) antaṅga bahiraṅga lakṣmīke svāmī (bhagavān ) śrī jinendra deva (vaḥ yuṣmākaṃ) tuma (bhaktānāṃ, maktoṃke (samīhitam) icchita kāryako (puṣyāt ) pūrṇa kareṃ| (yadbhaktiḥ) jipsa ninendra devakī bhakti (muktikanyākaragrahe) mukti rūpī kanyāke vivāhameṃ (śulkatām ) dravya svarūpatāko (eti) prapta karatī hai-||1|| saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi caritaṃ jīvakodbhava | pīyūṣaṃ na hi niḥśeṣaṃ pivanneva sukhāyate ||2|| ___anvayārtha—(ahaṃ) maiṃ vādīmasiṃha sūri ( jīvakodbhavam ) jīvaṃdhara svāmīse utpanna (carita) caritrako (saṃkṣepeṇa ) saṃkṣepatāse
p35
prathamolambaḥ | (pravakṣyāmi) kahūṃgā| atranītiḥ ! hi) niścayase (niḥśeṣaṃ) sarakāsaba ( pīyūṣaṃ ) amṛtako ( pivam ) pītā huā (eva ) hī puruṣa (sukhāyate) sukho hota hai (iti na) aisā nahīṃ kintu (svalpamapi pivana sukhāyate) thor̤ā pītā huā bhī sukhī hotā hai || 2 || śreṇikāna truddiśya sudharmogaṇanāyakaḥ | yathovāca myāpyetaducyate mokṣalipptayā ||3||
anvayārthaḥ-(sudharmaḥ) sudharma nāmake (gaṇanāyakaḥ) magadharane (śreṇikapaśna ) śreṇika rājāke praśnako (uddaśya) nimitta pākara (yathā, jaise (uvāca) kahā hai (tathā mayāpi) vase maiṃ bhī (mokṣa lappayā) mokṣakī vāñcha|se ima ca strako ( ucyate kahatā hū || 3 || ihāsti bhārate khaṇḍe jambadrāpasyamaṇḍane | maṇḍalaṃ hemośābhaṃ hamāṅgada samāhvayam || 4 || ___anvayārthaḥ ---(iha) isa saṃsārameṃ (jambūdvopasya) japyūṭroekā (maṇḍana ) bhūṣaṇasvarūpa ( bhārate ) bhārata ( khaṇḍe) khaṇḍa meṃ hema. kośābhaṃ) svarṇa ke khanāne ke sāmāna hai āmā nipako ainā he mānasamāhvayam ) hema ṅgada nāmakā ( maṇḍalaṃ ) deśa ( amri ) hai ! 4 || tatra rājapurī nāma rājadhānī virājate | rāja rājapurī sṭo baṭuryā mātṛkāyate || 5 ||
anvayārtha:-(tatra) usa deśameṃ (rājakurī nāma) rā ra puro nā.. makī (rājadhānī) rājākī pradhāna nagarī ( bi jite ) śuśobhita hai (yā) jo (sraṣṭuḥ) brahmāke (rāja rānapurī sṛṣṭauṃ) kuveraka' nagarī
p36
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | (alakāpurīkī) racanāmeṃ ( mātṛ kāyane) mātāke sadṛśa ācaraṇa karatī hai || 5 || tasyāṃ satyaṃdharo nāma rājā bhūtsatyavāṅmayaḥ| . . . vṛhasevī viśeṣajño nityobāgī nirāgrahaḥ || 6 || ___ anvayārthaḥ- (tasya) usa nagarīmeṃ (satyavāṅmayaḥ) saca bolanevālā (vṛddha sevī) vṛddhoṃkī sevā karanevālā (viśeṣajñaḥ ) viśeṣa kāryokā jānanevālā (nityodyogī) niraṃtara udyoga karanevālā (nirāgrahaḥ) haṭa na karanevālā (satyaṃdharo nāma ) satyaṃdhara nāmakā (rājā) rājā ( abhūta ) thā || 6 || mahitā mahiṣī tasya viśrutā vijayākhyayā| vijayādviśvanārīṇāṃ pātivratyādibhirguṇaiḥ || 7||
__ anvayārtha:--(tasya) uma satyaṃdhara rānākī (mahilā) bar̤ī (mahiṣo) prasiddha paṭṭarānī (viśva nārīṇāṃ) sampūrṇa striyoṃko (pātivratyādibhiḥ ) pātivratādi (guṇaiḥ) guṇoṃ ke dvārā ( vinayāt ) jītase (vijayākhyayā) vinayā nāmase ( viśrutā ) prasiddha (āsīta) thī ||7|| matyapyantaḥ purastroṇāṃ samā je rājavallabhā | saivāsīnnāparākācittaubhāgyaṃ hi su durlabham ||8||
anvayārthaḥ- (ataḥpura strīṇāṃ ) antaḥpurakī striyoṃ ke ( samāje ) samudāya (sati ) rahanepara (api) bhī (sā) vaha (eva) hī (rājavallabhā ) rānākī pyārī ( ānīt ) tho ( aparā ) dūmarī,
p37
prathamolambaḥ| (kācit) koī (na) nahīṃ atra nītiḥ (hi ) niścayase (sāmāgyaṃ ) acchāmāgya (sudurlabham ) bar̤ā durlabha hai || 8 || niṣkaṃṭakādhirājyo'yaṃ rājā rājñī manāratam | ramayanānyadajñāsī tyājñaprāgraharo'pisan || 9||
anvayārthaḥ-(niṣkaṃṭakādhirājyaḥ) niṣkaṃṭaka hai rājya jisakā aisā (ayaṃrājā) yaha rājā (pājñavāgraharaḥ) vidvānoṃmeṃ agrasara bhī (san ) hotā huā ( anāratam ) niraṃtara ( rājñoṃ ) rānīko (ramayan ) ramana karatā huā (anyata) aura kucha (na) nahīṃ (ajñāsīt ) jānatā thā ||9|| viṣayāsaktacittānāṃ guṇaḥ ko vā na naśyati | navaiduṣyaṃ na manuṣyaṃ nābhijātyaṃ na satyavāk ||10|| __anvayārthaḥ--(viṣayāsaktacittānāṃ) viṣayoṃmeṃ hai āsakta citta jinakā aise puruṣoṃkā (ko vā ) kaunasā (guṇaḥ !) guṇa (na) nahīṃ (naśyati) nāśa hotā hai (teṣu, unameṃ (navaiduṣyaṃ) na paṇḍityapanā (na mānuṣyaṃ) na mānuṣyapanā (nāminātyaṃ) na kulīnatā (na satyavākū) na sacāī rahatī hai || 10 || parādhana jādenyātpaiśūnyātaparivādataḥ| parābhavākimanyebhyo na vimeti hi kāmukaḥ||11||
__ anvayārthaḥ- ( kāmukaḥ ) kāmī puruṣa ( parārādhana jāt ) dūsarekī sevāse utpanna ( dainyāta ) dīnatāse (paiśunyāt ) cugalī panase ( parivādataḥ ) niṃdāse aura (parābhavāt ) tiraskārase (na)
p38
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | nahīṃ (vibheti ) ḍaratā hai ( anyebhyo ) aura kāmoṃse (f) kyā (bheṣyati) ḍaregā || 11 || pāka tyāgaṃ vivekaṃ ca vaibhavaṃ mānatāmapi | kāmārtāḥkhalumuścanti kimanyaiḥsvañca jīvitam||12||
_. anvayārthaḥ-(kāmārtāḥ) kāmase pīr̤ita puruṣa (pākaṃ) bhojana (tyāga) dāna (viveka) viveka (vaibhavaṃ sampatti (ca) aura (mānatāṃ) pūjyatā (api ) bhī ( khalu ) niścayase (muścanti ) chor̤a dete haiṃ (anyaḥ kiṃ) aura to kyā (svañca jīvitam) apane jīvanako (api) bhī (muñcanti) chor̤a dete haiṃ ||12|| punaraiccha dayaṃ dātuṃ kāṣṭāṅgārāya kāśyapīm | avicāritaramyaṃ hi rāgāndhānāṃ viceṣṭitam ||13||
anvayārthaḥ-(punaḥ) paścāt (ayaṃ) isa rājāne (kāṣṭāṅgārāya) kāṣṭhāṅgārako (kāśyapīm) pṛthavī (dātuṃ) denekī (aicchat ) icchākī atra nītiḥ (hi) niścayase rāgāndhānāṃ) strī premase andhe puruṣoṃkī ( viceṣṭitam ) ceṣṭāeṃ ( abicāritaramya ) vinā vicārake sundara (bhavaṃti) hotī haiṃ ||13|| tāvatātaṃ samabhdhetya mantrimuruṣā abū budhan | devadevairapi jñātaṃ vijñāpyaṃ śrūyatāmidam || 14 || ____ anvayārthaḥ-(tāvatā) usī samaya (mantrimukhyāḥ) pradhāna mantrī (taṃ ) upta rājāke (samabhyetya) samīpa ākāra (abūbuvan) samajhāte bhaye (he deva) he rājan ( devaiḥ ) āpase (jñātamapi) nānī huī bhī (idaṃ) yaha prārthanā ( śruyatāṃ) sunane yogya hai || 14||
p39
prathamolambaḥ | hṛdayaṃ ca na viśvāsyaṃ rājabhiḥ kiṃ paro naraḥ| kintu viśvastavaddaśyo naṭāyante hi bhūbhujaḥ ||15||
anvayārthaḥ-(rājabhiḥ) rāgāloga (hṛdayaṃ) hṛdayakā (ca) bhī (na viśvāsya) viśvāsa nahīṃ karate haiṃ (paronaraḥ kiṃ viśvāsyaḥ) dūsare manuṣyakā to kyā viśvāsa kareṃge kintu (paro naraḥ) dūsare manuṣyako (viśvastavat ) viśvāsīke sadṛśa ( dṛśyaḥ ) dekhanā cāhiye atra nītiḥ ( hi) niścayase ( bhūbhunaḥ ) rājā loga (naṭāyante) naṭake samāna ācaraṇa karate haiṃ !! 15 || parasparāvirodhana trivoṃ yāda mevyate | anargalamataḥ saukhyaṃ apavargopyanukramāt || 16 ||
anvayārtha:--(yadi) agara parasparā virodhena) eka dūsareke virodhake vinā (trivargaḥ) dharma, artha, kāma yaha tīna varga (sevyate) sevana kiye jāte haiṃ (ataḥ) to (anargala) vinā rukāvaṭake (saukhyaṃ sukha (bhavati) hotā hai aura ( anukramāt ) anukramase (apavargaḥ) mokṣa (api) bhī (bhavati) hotā hai ||16|| tatastyājyau na dharmārthī rājabhiḥ sukhakāmyayā| adaḥ kāmyati deva vedamūlasya kutaḥ sukham || 17 ||
anvayārthaḥ--(tataḥ isa liye (rājabhiḥ) rājāoṃko (sukhakāmyayā) sukha prāpta karanekī vāñchāse (dharmārthī) dharma aura arthako (na) nahīṃ (tyājyau chor̤anā cāhiye (cedevaḥ) yadi āpa (adaḥ) kāma sukha (kāmyati) icchā karate haiṃ to atra nītiḥ (amūlasya kutaḥ sukham ) vinā kāraṇake sukha kaise ho sakatā hai ||17||
p40
nāśinaṃ bhāvinaṃ prāpyaṃ prāpta ca phalasaṃtatim | vicāyyaiva vidhātavyamanutāpo'nyathā bhavet || 18||
anvayārthaḥ--(nāśinaṃ ) jo vastu nāśa honevālī hai aura jo (bhāvinaṃ) āge honevālī hai use ( prāpyaṃ) prāpta karanā cāhiye (ca) aura ( prāpte) prāpta honepara ( phalasaṃtatim ) phaloṃ kī paraṃparā (vicārya) vicāra karake (eva) hī (vidhātavyaṃ, koī kāma karanā cāhiye (anyathā ) isake viparīta karanese (anutāpaḥ ) paścāttāpa ( bhavet ) karanā par̤atā hai || 18 ||
anvayārthaḥ
itiprabodhitopyeṣa dhurirājñāṃ nyaveśayat | kāṣṭāṅgāra mahomohāduḍaḥ karmānusāriṇī || 19 || iti isa prakāra (prabodhitaḥ) mamajhāyā huā (api) bhī (eṣaḥ yaha rājā (aho ) kheda hai ki (mohāt ) mohase (rājñāṃ rājāoṃ ke agār̤ī (kāṣṭāṅgāraṃ ) kāṣṭāṅgārako nya veśayat ) ciṭhalātā bhayā atra nītiḥ (buddhiḥ) buddhi (karmānusāriṇa) karmake anusāra (bhavatī) hotī hai || 19 || viṣavāndhyavicāreṇa viraktānāṃ nṛpasya tu | prakṛṣyamāṇarāgeṇa kālo vilayamāyavān || 20 ||
i
anvayārthaḥ - (tadā) usa samaya (viraktānāṃ ) viṣayoṃ meṃ virakta puruṣoṃkā ( kālaḥ) samaya (viṣagaṃdhavicāreṇa) viṣayoṃ meṃ aba vicāra se arthāta viṣayoṃ meṃ vinā vāñchā ke ( vilayaṃ vināśatāko (īyavān ) prāpta hotā thā (tu) aura (nṛpamya) rājākā ( kālaḥ) samaya (praṃṭapyamāṇarāgeṇa viṣayoṃ meṃ atyaṃta rāgase (vilayaṃ īyavān) vītatā thā | 20
'
p41
prathamolambaḥ| sātu nidrāvatī svapnamadrākṣīkṣaṇadākṣaye| asvapnapūrva hi jīvānāṃ na hi jātu śubhāśubham ||21|| . anvayārthaḥ-(tu) isake anaṃtara (nidrāvatī sā) nīṃdameṃ soī huī vaha vinayā rānī (kṣaṇadākṣaye) rātrike anta bhāgameṃ (svapnaṃ| svapnako (adrākṣīt ) dekhatī bhaī, atra nītiḥ (ha)) niścayase (jīvānām ) manuṣyoṃke (asvapna pūrva) vinā svapnake (jātu) kabhī bhī (śubhāśubham) śubha aura aśubhakā prādurbhāva (na) nahīṃ (bhavati) hotā hai ||21|| vaibhātika vidherante vibhorānnakamīyuṣī| ardhāsananiviṣṭeyamabhāṣiṣṭa ca bhūbhujaḥ || 22 || _ anvayārthaḥ- vaimātika vidheḥ ) prātaḥkāla saṃbaṃdhī śaucādi kāryake ( ante ) anantara (iyaṃ ) yaha rānī (vibhoḥ ) apane patike ( antikam ) samīpa ( īyuṣo ) āī huī ( ardhāsana niviṣṭā ) ādhe āsana para baiṭhakara (bhumunaḥ ) rānāse ( abhāṣiṣṭa ) kahatī bhaī || 22 || śrutvā svapna trayaṃ rājā jñātvā ca phalamakramāt | prati vaktumupādatta kiṃcinyancanmanābhavan ||23||
anvayārthaḥ-(rājā) rānā ( svapnatrayaṃ) tīnoṃ svapnoṃko ( śrutvā) sunakara (ca) aura (phalaṃ) phalako ( jñātvā ) jānakara ( akramāt ) akramase (kiṃcinnyancanmanā bhavan ) duḥkhita manavālā hotā huā (prativaktuṃ ) uttara denekī (upādatta) svīkāratā karatā bhayā || 23 ||
p42
putramitra kalatrādau satyāmapicasaṃpadi | ātmīyā pāya śaṃkā hi śuṅgaḥ prāṇabhṛnāṃhṛdi ||24||
anvayārtha : – (hi) niścayase ( putramitrakalatrādau ) putra, mitra, strī, ādika (ca) aura (saṃpadi) dhanādika sampattike (satyāṃ ) rahanepara (api) bhī (ātmīyāpāya śaṅkā) apane vināśakī śaṅkā ( prāṇabhṛtāṃ ) prāṇa dhāriyoṃke (hṛdī) hṛdayameṃ (śakuḥ) kīlakī taraha duḥkha detī hai || 24 ||
devi dṛṣṭastvayā svapne bālaḥ śokaḥ samaulikaḥ | ācaṣṭe sodaryasūnu maṣṭamālāstu tadvadhūḥ || 25 ||
anvayārthaḥ - (deva) he devī ( tvayā ) tumhāre se ( svapne) svapna (dṛṣṭaḥ) dekhā huā (samaulikaḥ) mukaṭa sahita (bālaḥ śokaḥ ) bāla aśoka vṛkṣa (sodayaṃ ) udaya sahita (sūnuṃ ) putrako (ācaṣṭe ) kahatā hai (tu) aura (aṣṭamālāḥ) spapna meṃ dekhī huī āṭha mālāaiṃ (tadvadhūḥ) putrakī āṭha striyeṃ hoṃgīṃ aisā kathana karatī haiṃ || āryaputra tataḥ pūrva dṛṣṭa naṣṭasya kiṃ phalaṃ | kaṅkareriti ceddevi kathayatyeṣa kiṃcana || 26 ||
25 ||
anvayārthaḥ — he ārya putra) he ārya putra (vrataḥ pūrva) usase pahale ( dṛṣṭa naṣṭasya ) dekhā aura phira naṣṭa hogayā aise ( kaṅkele : ) aśoka vṛkṣakā (kiṃ) kyā (phalaṃ) phala hai (devi) he devī ! (iticet ) yadi aisā kahatī ho to (eṣaḥ) yaha bhī (kiṃcana) kucha (kathayati) kahatā hai || 26||
p43
prathamolambaḥ |
itīśavākyaṃ śuśrūṣī mahiṣī bhuvi petuṣī | mūcchitātanmukhaglāneva vakti hi mānasam || 27||
anvayārtha : - ( iti ) isa prakāra ( īśa vākyaṃ ) svamīke vākyoṃko (śuśrūṣā) sunahara (mahiṣī) paṭṭarānī (tanmukhara chāneḥ) usake mukhakī malinatā dekhane se (bhuvi ) pṛthvī para (petuṣī) girakara ( mūcchitā) mūcchita (āmit) hotī bhaī | atra notiḥ (hi) niścaya se ( vaktra) mukha ( mānasam ) manake bhāvakā ( vakti ) kaha detā hai || 27 || tanmohānmohino rājā tāmevāyamadhū budhat | satyāmapyabhiṣaṅgāttau jāgayaivahi pauruṣam ||28||
anvayārthaḥ -- ( tanmoddāt ) isake moha se (mohitaḥ ) mohita (a) yaha (rājā) rājā (tāṃ eva) usa rānīko hī ( abūbudhat ) saceta karatā bhayā atranīti: (hi) niścayase (abhipaṅgāta) aka smāddevādijanya pīr̤ā (satyāṃ api) honepara bhī ( pauruṣam ) puraṣatva ( jāgardeva) jāgṛta hī rahatā hai ||
svapnadṛṣṭa kṛte so naṣṭāsuṃ kiṃ tanoṣinām | nahi rakṣitumicchato nirdahanti phalamam ||29||
(F
anvayārtha :- he devī (svapnadṛṣṭa kṛte) svapna dekhane hī se (kiṃ) kyoṃ (mām) mujhako (madyaḥ) tatkāla (naṣṭāsuṃ) marā huā ( tanoṣi) samajhatī hai atra nītiḥ (hi) niścayase phaladunam ) phalavāle
"
vṛkṣako ( rakṣituṃ icchantaḥ) rakṣā karane kī icchāvāle puruṣa (taṃ) usako ( na nirdahanti) nahīṃ jalā dete haiṃ || 29 ||
p44
vipadaḥ parihārāya śokaḥ kiṃ kalpate nṛṇām | pāveka nahi pātaḥ syādātapaleśaśāntaye ||30||
anvayārtha : -- (vipadaḥ) vipattike (parihārāya ) dūra karaneke liye (nṛṇām ) manuṣyoṃ ke (kiṃ) kyā (śokaḥ) śoka ( kalpate) kiyā jātā hai (hi) niścaya se ( ātapakleśa śāntaye) garmī ke kleśakī śāntike liye (kiṃ) kyā (pāvake) agni meṃ (pāta: sya t ) patana hotā hai (api tu na syāt) kintu nahīṃ hotā hai || 30 || tato vyāpatpratīkāraṃ dharmamevaviniścinuḥ | pradīpa deśe nāsti tamaso gatiḥ || 31 ||
anvayārtha : --- ( tataḥ isaliye tū niśrayase ( vyāpatpratīkāraṃ ) āpattikā upāya ( dharmaṃ eva) dharma hī (viniścinu ) niśraya kara kyoṃki ( dīpaiḥ dīpate) dīpakoṃ se prakāśita (deśe ) deśa meṃ ( tamasaḥ) andhakārakā ( gatiḥ) gamana (nāsti) nahīṃ hotā || 31 || ityādi svāmivākyena labdhāśvāsā yathā puram | patyā sākamasaurema duḥkhacintā hi tatkṣaṇe ||32||
---
anvayārthaḥ - ( ityādi svāmi vākyena ) isa prakāra svāmīke vacanoṃ se (labdhāśvāsā) prāpta huā hai viśvāsa jisako ainī (asau) yaha rānī ( patyā sākam ) pati ke sātha ( yathā puram ) pahale kī taraha ( reme ramana karane lagī atra naṃtiḥ (hi) niścaya se (tatkṣaṇe ) duḥkha ke samaya meṃ hī (duḥkha cintā ) duḥkhakī cintā (bhavati) hotī hai || 32 ||
p45
prathamolambaḥ| atha prabodhitaṃ svamādamabuddha mamuṃ punaḥ|| bodhayantīva panī yamantarvanī dhurāṃ dadhau ||33|| ___ anvayārthaḥ----(atha) isake paścāt (svapnāt ) svapnase (prabo. dhita) saceta kiyā huā (punaḥ aprabuddha) aura phira aceta (anum ) isa rānāko (bodhayantī) jñāna karāneke liye hī (iva) māno (iya) patnī) yaha rānī (antarvatnī dhugaṃ) garbhavatīke bhārako (dadhau dhāraṇa karatī bhaī || 33 || sadohalāmimāṃ vīkṣā duḥsvapna phalaniśvayāt | anuśaṃte sma rājā yamātmarakṣā parāyaṇaḥ || 34||
anvayārtha:--(ātmarakṣāparāyaṇaḥ) anī ātmākī rakṣāmeṃ tatpara (ayaṃrānā) yaha rājā (sadohalāṃ) garbhavatīke lakṣaṇoṃ sahita (imāṃ) isako (vīkṣya) dekha kara (duḥsvapna phalaniścayāt ) khoṭe mvapnoṃke phalake niścayase ( anuśatesma ) pāścātāpa karane lagā || 34 || mantriṇāṃ laḍitaṃ vākyaṃ abhāgyena mayā mudhā | vipāke hi satāṃ vākyaṃ viśva santya vivekinaḥ||32|| ___anvayārthaḥ- (abhāgyena) abhāgī (mayā) maiṃne (maṃtriyām ) maṃtriyoṃke (vākyaṃ, vacanoṃko mudhā) vṛthā laṃdhitaṃ) ullaṃghana kiyā atra nītiḥ (hī) niścayase (avivekinaḥ) viveka rahita puruṣa (vipāke) aṃta samaya meṃ (arthāt duḥkha milane para (sanāṃ) sajanoṃke (vākya) vākyoṃko (viśvaprati viśvāsa karate haiṃ || 35 ||
p46
kṣatracūr̤āmaṇiḥ | nākālakṛtā vāñchā saṃpuṣṇāti samīhitam || kiṃ puṣpāvacayaḥ śakyaḥ phalakāle samāgate || 36 || _anvayārthaḥ-(hi) niścayase ( akāla kṛtā) asamayameṃ kī huī (vāñchā) icchā (samīhitam) īcchita kāryako (na saṃpuṣṇāti) pūrṇa nahīṃ karatī hai jaise (phala kāle samāgate) phala laganekā samaya ājāne para (kiṃ) kyā (puṣpāvacayaḥ śakyaḥ) phūloṃkā ḍhera ikaṭṭhā kiyājā sakatā hai (api tu na śakyaḥ) kintu nahīṃ kiyā jā sakatā hai ||36|| ityātoṃ vaṃśarakṣārtha kejhiyantrama cīkarat | āsthā satāṃ yaśaḥ kāye na ghasthāyi śarīrake ||37||
__ anvayārthaḥ-iti) isa prakāra (ārtaḥ) duḥkhase pīr̤ita usa rājāne (vaṃśarakṣārtha) vaṃśakī rakṣāke liye (kekiyantram) mayūrākṛti . yantra ( acīkarat ) banāyā atra nītiḥ (hi) niścayase (sattāṃ āsthā) sajanoṃkī āsthā arthāt buddhi ( yaśaḥ kāye ) yaśa rūpī śarīrameṃ hī (bhavati) hotī hai (asthāyi śarīrake) anitya puruṣākati śarīrameṃ (na bhavati) nahīṃ hotī hai ||37|| ākrīḍe dauhṛda krīḍāmanubhoktuṃ viśāṃpatiḥ| vyajīharaccayantrasthāṃ panī vartmani vārmucām ||38||
anvayārthaḥ—(punaḥ) phira (viśāṃpatiḥ) rājā (dauhṛda krīr̤āṃ) dohada kīr̤āoṃkā (anubhoktuṃ) anubhava karaneke liye (ākrīr̤e) krīr̤ā karane lagā (ca) aura ( yantrasthā) mayūrayantrameṃ baiṭhī huī
First 46 of 295 passages. Read on
Recensions and editions (2)
- Kṣatracūḍāmaṇi (Niddhamal Maittal, Niddhamal Maittal, 1921) — Sanskrit
- Kṣatracūḍāmaṇi (Vidibhsimha, T S Kuppuswami Sastriyar, Krishna Vilasa Press, 1903) — Sanskrit, not yet digitised
Commentaries (1)
- Padapañjikā — Sanskrit, not yet digitised
Parallel to
See also: more in Court epics
- Dvisandhana (Dvisandhāna) — Sanskrit; 800 CE
- Varangacarita (Varāṅgacarita) — Sanskrit; 725 CE; partly digitised
- Hirasaubhagyakavya (Devavimala) (Hīrasaubhāgyakāvya (Devavimala)) — Sanskrit; 450–1550 CE; partly digitised
- Gautamiyamahakavya (Gautamīyamahākāvya) — Sanskrit; 1750 CE; partly digitised
- Nalayana (Nalāyana) — Sanskrit; 450–1550 CE; partly digitised
- Shantinathamahakavya (Śāntināthamahākāvya) — Sanskrit; 1353 CE; partly digitised
Discussed in 10 studies in Pramāṇa (listed on the page).