Dvisandhana (Dvisandhāna)
द्विसन्धान
The Poem of Double Meaning
Mahākāvya in 18 sargas simultaneously narrating the Rāmāyaṇa and the Mahābhārata through śleṣa.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 750–850 CE
- Author
- Dhanañjaya
- Extent
- 228 passages, 44,429 words
- Text
- complete digital text
- Source
- archiveorg · The Dvisandhana Of Dhananjaya; ed. Śivadatta Śarmā, Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Parab; Kāvyamālā; Nirṇaya Sāgara… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…; jainqq · Dwisandhanam, by Dhananjay, Kashinath Pandurang Sharma,, Nirnanysagar Press 1895 (Jain eLibrary no. 022649) · Jain eLibrary (jainelibrary.org / Jain Quantum, jainqq.org): scanned books and their extracted text are…
Contents
- p1
- p3
- p5
- p6
- p7
- p8
- p9
- p10
- p11
- p12
- p13
- p14
- p15
- p16
- p17
- p18
- p19
- p20
- p21
- p22
- p23
- p24
- p25
- p26
- p27
- p28
- p29
- p30
- p31
- p32
- p33
- p34
- p35
- p36
- p37
- p38
- p39
- p40
- p41
- p42
- p43
- p44
- p45
- p46
- p47
- p48
- p49
- p50
- p51
- p52
- p53
- p54
- p55
- p56
- p57
- p58
- p59
- p60
- p61
- p62
- p63
- p64
- p65
- p66
- p67
- p68
- p69
- p70
- p71
- p72
- p73
- p74
- p75
- p76
- p77
- p78
- p79
- p80
- p81
- p82
- p83
- p84
- p85
- p86
- p87
- p88
- p89
- p90
- p91
- p92
- p93
- p94
- p95
- p96
- p97
- p98
- p99
- p100
- p101
- p102
- p103
- p104
- p105
- p106
- p107
- p108
- p109
- p110
- p111
- p112
- p113
- p114
- p115
- p116
- p117
- p118
- p119
- p120
- p121
- p122
- p123
- p124
- p125
- p126
- p127
- p128
- p129
- p130
- p131
- p132
- p133
- p134
- p135
- p136
- p137
- p138
- p139
- p140
- p141
- p142
- p143
- p144
- p145
- p146
- p147
- p148
- p149
- p150
- p151
- p152
- p153
- p154
- p155
- p156
- p157
- p158
- p159
- p160
- p161
- p162
- p163
- p164
- p165
- p166
- p167
- p168
- p169
- p170
- p171
- p172
- p173
- p174
- p175
- p176
- p177
- p178
- p179
- p180
- p181
- p182
- p183
- p184
- p185
- p186
- p187
- p188
- p189
- p190
- p191
- p192
- p193
- p194
- p195
- p196
- p197
- p198
- p199
- p200
- p201
- p202
- p203
- p204
- p205
- p206
- p207
- p208
- p209
- p210
- p211
- p212
- p213
- p214
- p215
- p216
- p217
- p218
- p219
- p220
- p221
- p222
- p223
- p224
- p225
- p226
- p227
- p228
- p229
- p230
Text
p1
śrīdhanaṃjayaviracitaṃ dvisaṃdhānam|| badarīnāthaviracitayā ṭīkayā sametam |
jayapuramahārājāśritamahāmahopādhyāyapaṇḍitadurgāprasādadārakakedāranāthakṛpāṅgīkṛtaśodhanakarmaṇā śivadattaśarmaṇā, mumbāpuravāsiparabopābapāṇḍuraṅgātmajakāśīnātha
śarmaṇā ca saṃśodhitam |
taca mumbayyāṃ nirṇayasāgarākhyayantrālaye tadadhipatinā mudrākṣarairaṅkayitvā
prākāśyaṃ nītam |
1895
(asya pranthasya punarmudraṇādiviṣaye sarvathā nirṇayasāgaramudrāyatrālayādhipatana
revādhikāraḥ|)
mūlyaṃ sārtho rūpyakaḥ |
p3
dvisaṃdhāna mahākāvyasya bhūmikā |
-
-
ayaṃ dvisaṃdhāna mahākāvyasya rāghavapāṇḍavīyāparanāmakasya kartā dhanaṃjaya mahākaviḥ kadā katamaṃ bhūmimaṇḍalaṃ maṇḍayāmāseti na niścitam .
paraṃtu 884 khristābdaparyantaṃ kaśmīrānpālayituravantivarmaṇaḥ samakālīnayordhvanyālokanirmāyakānandavardhana- haracaritamahākāvyaracayitaratnākarayoḥ stāvakasya, 959 khristābdaracitayaśastilaka campūnirmātṛ jainasomadevena stutasya, bālarāmānāṭakādinirmātṛrājaśekharasya nāmnā jalhaṇādisaṃgṛhītasūktimuktāvalyādiṣu likhiteṣu prācīna kavivarṇanā ślokeṣu (sūktimuktāvali - subhāṣita hārāvalyoḥ ) 'dvisaṃdhāne nipuṇatāṃ sa tāṃ cakre dhanaṃjayaḥ |
yayā jātaṃ phalaṃ tasya satāṃ cakre dhanaṃ jayaḥ || '
ityupalabhyamānatvena 'rājaśekharakaveḥ prācīno dhanaṃjayakavirāsīt' iti, prakṛtakāvye jainasamayamātra prasiddha kathānāṃ nibaddhatvāt 'jainaḥ saḥ' iti ca pratīyate.
iti vijñāpayataḥ
'pramāṇamakalaṅkasya pūjyapādasya lakṣaṇam | dvisaṃdhānakaveḥ kāvyaṃ ratnatrayamakaṇṭakam || kaverdhanaṃjayasyeyaṃ satkavīnāṃ śiromaṇeḥ |
pramāṇaṃ nāmamāleti ślokānāṃ ca śatadvayam ||'
iti dhanaṃjaya nighaṇṭurūpa nāmamālāyā darśanena akalaṅkapramāṇa- pūjyapādalakṣaṇa- nāmamālā apyanena dhanaṃjayena nirmitā iti pratīyate. akalaṅka pūjyapādayorgranthakartṛtve tu dhanaṃjayena dvisaṃdhānakāvyaṃ nāmamālā ceti granthadvayaṃ nirmitamiti jñeyam.
sabhaṅgābhaṅgaśleṣapradhānatayā kathādvayavarṇakasya tasya cāsya mahākāvyasya ṭīkāpi vinayacandrāntevāsinemicandreṇa mahatī kṛtāsīt tasyāśvātīva vistṛtatvāttataḥ sāramuddhṛtya śrībadarīnātheneva sakalasumanobhūṣitena dādhīcajayapura saṃskṛtapāṭhaśālādhyāpakavidvadarabadarīnātheneyaṃ sudhārūpā prakāśitā. ime ca 1895 khristābde idaṃ jagadasāraṃ matvā paralokaṃ prasthitavantaḥ.
tasya cāsya saṭīkasya mahākāvyasya śodhane yadāvayoḥ skhalanaṃ syāttatparamadayārdramanaskaḥ . śodhanīyaṃ kṣantavyaṃ ca yataḥ
gacchataḥ skhalanaṃ kāpi bhavatyeva pramādataḥ | isanti durjanāstatra samādadhati sajjanāḥ ||
paṇḍita śivadatta - kāśīnāthau.
p5
mahākaviśrīdhanaṃjayaviracitaṃ dvisaṃdhānam |
śrībadarīnāthakṛtayā ṭīkayā sametam |
••
prathamaḥ sargaḥ |
kīrtyā nirmalayandiśo daśarathaślāghī samṛddhodbhavaḥ saṃgrāmaprakaṭīkṛtārjunayaśāḥ śatrughnavīrādṛtaḥ | valgajāmbavatā praśaṃsitamahāḥ prauḍhāṅgadodbhāsitaḥ
śrīmānnīlaruciḥ śivaṃ diśatu vo rāmo'tha kṛṣṇo'tha vā ||
āsīdasīmaguṇabhūmirabhūmiraṃhaḥ saṅghasya kṛṣṇacaraṇāmbujacaścarīkaḥ | dādhīcajātigatakautsakule prasūtaḥ sāhebarāma iti nāma dadhaddvijāyaḥ || anantapādārcanalabdhasiddhiranantavāṇīpariniṣṭhabuddhiḥ |
anantavidvatkulaśailasānuranantarāmo'bhavadasya sūnuḥ ||
tasya kṛṣṇaikabhakto'bhūcchoṭīlālābhidhaḥ sutaḥ | sadāsukhamanīrāmakanīyānpuṇyabhājanam || kāvyādhyāpanalabdhaśuddhayaśasā rāmābhidhājjyāyasā kuddāletyupanāmakena badarīnāthena tatsūnunā | prākṭīkāmupalabhya caiva sugamā bodhāya vidyārthināṃ ṭīkeyaṃ kriyate dhanaṃjayakṛte kāvye dvisaṃdhānake ||
tatra śrīmācchreṣokticaturo dhanaṃjayanāmā mahākaviḥ prāripsitasya rāghavapāṇḍavīyakathānakayoḥ kutracijatukāṣṭhanyāyena kutracidekavṛntagataphaladvayanyāyena sabhaṅgābhaṅgaśleṣaprādhānyena pratipādakasya dvisaṃdhānanāmakamahākāvyasya nirvighnaparisamāptipracārādiphalakaṃ śiṣṭācāraprāptaṃ tīrthakṛdāśīrūpaṃ maṅgalamācarati —
śriyaṃ jagadbodhavidhau vihāyasi vyadīpi nakṣatramivaikamudgatam |
sa yasya vastīrtharathasya suvrataḥ pravartako nemiranaśvarīṃ kriyāt || 1 || śriyamiti || yasya bodhavidhau kaivalyajñānānuṣṭhāne, vihāyasi gagane, udgatamekaṃ na - kṣatramiva, jagad vyadīpi bhāti sma | sa tīrthamāgama eva rathaḥ, tasya nemiścakradhārā san;
p6
pravartakaḥ suvrato nāma viśastīrthakaraḥ, anaśvarī nityāṃ mokṣopalakṣitāṃ śriyaṃ vo yuṣmākaṃ kriyāt vidheyāt || bhāratapakṣe-nemiḥ śivānandano dvāviṃśastīrthakṛdviśeṣyaḥ | tasya, śobhanāni niraticārāṇi vratāni yasyetyarthakaṃ suvrata iti viśeṣaṇam | bodhavidhau bodhacandra iti viśeṣaḥ | asminkāvye śleṣa eva mukhyo'laṃkāraḥ | tathāpi tanmūlakāni alaṃkārāntarāṇi tatra tatra jñeyāni | tatrātropamārūpakayoḥ saṃkarālaṃkāraḥ | sarge'sminvaṃśasthaṃ nāma cchandaḥ-'jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau' iti lakṣaṇāt ||
satī śrutaskandhavane vihāriṇīmanekaśākhāgahane sarasvatīm | gurupravāheṇa jaḍānukampinā stuve'bhinanye vanadevatāmiva || 2 || satīmiti || satī pūrvāparapramāṇabādhārahitām, anekaśākhābhiḥ prābhṛtikādipra. nthaviśeṣairgahane, jaḍānheyopādeyavivekavikalānanukampatītyevaṃśīlena gurūṇāṃ pravāheṇa, abhi samantānandanīye, śrutaskandho granthaviśeṣaḥ sa eva vanaṃ tasminviharaṇaśīlām, sarasvatī vanadevatāmiva stuve | kīdṛśīṃ vanadevatām | satī sāṅgopāṅgasaṃpūrṇalakṣaṇām, ḍalayorakyājalānukampinā gariṣṭhapravāheṇa, abhinanye'bhivardhanīye, anekābhivṛkṣaśākhābhinibiḍe, śrutāḥ vikhyātāḥ skandhāḥ prakāṇḍā yatra tatra vane viharaṇaśīlām | upamālaṃkāraḥ||
ciraṃtane vastuni gacchati spṛhāṃ vibhāvyamāno'bhinavairnavapriyaḥ | rasāntaścittaharairjano'ndhasi prayogaramyairupadaṃśakairiva || 3 || ciraṃtana iti || navapriyaḥ nūtanābhilāṣukaḥ, abhinavairnavīnaiḥ, cittaharaiścetorañjakaiḥ prayogaramyaiḥ śabdaracanāviśeṣaramaṇīyaiḥ rasāntaraiḥ| śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ | bībhatsādbhutaśāntāśca nava nāṭye rasāḥ smṛtāḥ ||' ityukteṣu raseṣu ekaikasya nivṛttāvuttarottaraṃ samutpanaiḥ | vibhāvyamāna āhādyamāno jano lokaḥ, ciraṃtane purātane vastuni padārthe spṛhāṃ vāñchāṃ gacchati prāpnoti | kaiḥ kasminniva | prayogaramyaiḥ prakāraviśeṣotkarṣamanoharaiḥ, abhinavaitanaiḥ, cittaharaimanohāribhiḥ, rasāntarairmadhurāmalalavaṇakaṭukaṣāyatiktānāṃ sāṃkaryeṇa vilakṣaṇarasatāmāpanairupadaṃśakairvyaanaiḥ, andhasi bhakta iva ||
sa jātimārgo racanā ca sākṛtistadeva sūtraṃ sakalaṃ purātanam | vivartitā kevalamakṣaraiḥ kṛtirna kañcukaśrīriva varṇyamṛcchati || 4 || sa iti || yadyapi sa eva bahutropalabdha eva jātimārgo jagatyādicchandaḥpaddhatiḥ, cakāro'vadhāraṇārthaḥ, saiva racanā padanyāsaḥ, saiva ākṛtirgadyapadyabandhādilakṣaṇa: saṃsthānaviśeṣaḥ, tadeva purātanaṃ pūrvācāryapraṇītaṃ sakalaṃ samastaṃ sūtraṃ sūtryante racyante gumphyante kathārūpatayā arthā yena tatpuruṣāśritacaritram | astīti śeṣaḥ | tathāpi kevalamakṣarairvarṇaiḥ kṛtvā vivartitā parāvṛttā satī kṛtiḥ kāvyaṃ ki varṣe ślādhyatāṃ na ṛcchati gacchati | api tu gacchatyeveti kākuḥ | keva | kañcukaśrīriva | yathā kañcukaśrīḥ, akṣaṃ dravyaṃ rānti
p7
gṛhṇanti te'kṣarāḥ sūcī jīvikā: śimpakāstaiḥ kartṛbhiḥ kevalaṃ paraṃ vivartitā satī kiṃ lādhyatāṃ na yāti | yadyapi sa eva jātimārgo'ṅgavaṅgādideśodbhavajanābhiprāyaḥ saiva racanā hastāvaraṇādyanekavinyāsaḥ, saivākṛtiḥ saṃsthānaṃ, sakalaṃ tadeva sūtraṃ tantujālarūpaṃ ciraṃtanamityarthaḥ ||
"
kaverapārthāmadhurā na bhāratī katheva karṇāntamupaiti bhāratī | tanoti sālaṃkṛtilakṣmaṇānvitā satāṃ mudaṃ dāśaratheryathā tanuḥ || 5 || keriti || apārthārthaśūnyā, amadhurā mādhuryaguṇojjhitā, kaveḥ kathā, apārthārjunaśūnyā, madhuṃ daityaṃ rāti hanti sa madhuro nārāyaṇa: | 'rā dāne' ityatra dānaśabde 'do'vakhaṇḍane ' iti dhātuniṣpannatvāt | tathā coktam — 'vijñaptastvaṃ vadasi bahudhā dīyate dvau dānārthī dvayamapi tathā khaṇḍane pālane ca | dārūpāṇāṃ bhavati niyataṃ rūpamekaṃ caturṇā no jānīmaḥ kathayati bhavānkasya dhātoḥ prayogam ||' iti | tena rahitā bhāratī kathā karṇasya rādheyasyāntaṃ vadhamiva, karṇasya śrotrasyāntaṃ sāmīpyaṃ nopaiti | alaṃkṛtiralaṃkāraḥ, lakṣma vyākaraṇam, tatsamāhāreṇānvitā sā kathā, subhūṣitasaumitriṇānvitā dāśarathe rāmasya tanuḥ śarīramiva, satāṃ satpuruṣāṇāṃ mudaṃ tanoti | śleṣopamā ||
hṛto'pi citte prasabhaṃ subhāṣitairna sādhukāraṃ vacasi prayacchati | kva śiṣyamutsekabhiyāvajānataḥ padaṃ gurordhāvati durjanaḥ kva saḥ || 6 ||
hṛta iti || yaḥ subhāṣitaiḥ sūktaiḥ citte hṛdaye prasabhaṃ balātkāreṇa hṛto gṛhīto'pi kāpi vacasi sādhukāraṃ na prayacchati, sa durjana utsekabhiyā garvabhayena śiṣyaṃ vineyam avajānato 'valayataḥ guroḥ padaṃ padavīṃ kva dhāvati, api tu na | viṣamālaṃkāraḥ ||
tato'dhike tādṛśi vā kṛtaśramaḥ paraiḥ kṛtaṃ nindatu tatra kā vyathā | byalīka vaidagdhya hate'pavādini jvalatyanāśvānapi manyunā tapan || 7 ||
tata iti || tataḥ parakṛtād adhike, tādṛśi vā kṛtaśramo vihitābhyāsaḥ san parairitaraiḥ kṛtaṃ kāvyaṃ nindatu dūṣayatu, tatra nindake kā vyathā pīḍā | api tu na kāpi | yuktametat | paraṃ vyalīkavaidagdhyahate asatyacāturījarjarībhūte apavādini pasdoṣagrāhake tapaṃstapasyan anāśvān tapasvī manyunā kopena jvalati dīpto bhavati | arthāntaranyāsaḥ || kṛtāvatārāyatipuṇyanāyakairajātaśatru pramukhairiyaṃ kṛtiḥ |
navārṇyate kena narāghavāribhirnarottamaiḥ koṭiśileva cālitā || 8 ||
kṛteti || āyatiruttarakālastena puṇyasya nāyakaiḥ, na jātāḥ śatravaḥ pramukhāḥ saṃmukhā yeṣāṃ taiḥ, rāghavāribhī rāmarāvaṇādibhiḥ kṛto vihito'vatāro'vataraṇaṃ yasyāṃ sāyatiṣu vratiṣu puṇyaiḥ pradhānairnāyakaiḥ svāmibhirnarottamaijinasenādibhiścālitā carcitā iyaṃ
,
p8
kṛti: kṛtāvatārāyatipuṇyanāyakai vihitāvatāradīrghadevapradhānairajātaripusaṃmukhairnarottamairnārāyacālitā koṭiśileva kena vā iva na na arcyate, pūjyata eveti bhāvaḥ || bhāratīyapakṣe – ajātaśatrupramukhairyudhiṣṭhirapramukhaiḥ, naro'rjunaḥ aghaṃ vighnaṃ vārayati nirākaro - tītyevaṃśīlo yeṣāṃ taiḥ | ' rājñi dharmiṇi dharmiṣṭhāḥ pāpe pāpāḥ same samāḥ | rājānamanuvartante yathā rājā tathā prajā || ityuktaḥ, narāṇāṃ manuṣyāṇāmaghaṃ vārayatītyevaṃśīlairvā narottamairdhīrodāttādiguṇāspadaiḥ kṛtāvatārā navā nūtanā kṛtiḥ narottamaiḥ samantabhadrādibhicālitā koṭiśileva kena sukhenārcyate | śleṣopamā ||
athāparāgo'pyaparāgatāṃ gataḥ sa paścimo'pi prathamo vipaścitām | anujñayā vīrajinasya gautamo gaṇāgraṇīḥ śraiṇikamityavocata || 9 || atheti || athaśabdo maṅgalavācī | api yasmātkāraṇādapagatarāgatāṃ prītirāhityaṃ rasa vāparāga enomalarahitaḥ, vipaścitāṃ viduṣāṃ prathama ādyo'pi vīrajinasyāpekṣayā pāścātyaḥ, gaṇāgraṇīrgautamo gaṇadharaḥ śreṇikaṃ magadhadeśasvāminam iti vakṣyamāṇaṃ vīra - jinasya vardhamānasya caturviṃśasya tīrthakarturājñayā avādīt | aparāgatāṃ vācyatāṃ gato'pi kathamaparāgo malarajorahito bhavatīti, vipaścitāmādyo'pi san kathaṃ paścima iti ca virodhaḥ | parihārastūktaḥ | virodhālaṃkāraḥ ||
ihaiva jambūtarumālavālavatpayuṣo cairbharate'bdhinā vṛte |
nivastumiṣṭā stimitāryakiṃnarairnagaryayodhyāsamahāstinākhyayā || 10 || iti || he ārya, jambūtarumuccaiḥ parīyuṣā veṣṭitavatāndhinā samudreṇālavālena sthānakenevāvṛte veṣṭite'sminneva bharate bhārate kṣetre stimitā niścalā naraiḥ nivastuṃ sthātumiṣṭā abhilaṣitā samahā sotsavā ākhyayā nāmnā ayodhyā nagarī kiṃ nāsti, api tvastyeva | bhāratīyapakṣe – he asama evaṃbhūte bhārate mitā yojanāyāmaviṣkambhasaṃmitā kiṃnaraiḥ yakṣaiḥ, āryakiṃnaraiḥ pradhānayakṣairvā nivastumiṣṭā ayodhyā parairyoddhumaśakyā ākhyayā hāstinā nagarī asti | śleṣālaṃkāraḥ ||
purī payodhī kulaparvatānapi prasādhayantī karaśuddha maṇḍalā |
vibharti sāketaka gotrasūcitā sarassu lakṣmīṃ pratimā raveriva || 11 || purīti || kareṇa siddhāpena śuddhaṃ viṭamattajanādirahitaṃ maṇḍalaṃ deśo yasyāḥ sā taṃ - thoktā, sāketaṃ kāyati tena kathayatā sāketakena gotreṇa nāmnā sūcitā sāketaparyāyeṇa prasiddhāyodhyā purī, payodhīnsamudrān kulaparvatāṃśca, prasādhayantī ātmagānkurvatī satī, karaiḥ kiraṇaiḥ śuddhaṃ maṇḍalaṃ yasyāḥ sā, ketakānāṃ gotrasya saṃtānasya sūcitā prādurbhāvo yasyāḥ sakāśāt sā, raveḥ pratimā bimbaṃ payodhīn samudrān kulaparvatāṃśca prasādhayantī ātmagānkurvatī satīva, sarassu sarovareṣu lakṣmīṃ śobhāṃ bibharti | bhāratīyapakṣe - purī hāstinā, sāketakānāṃ rājaputraviśeṣāṇāṃ gotrāya anvayāya suṣṭracitā yogyeti viśeṣaḥ | śleṣopamā ||
p9
visāribhiḥ snānakaṣāyabhūṣitairvibhīṣiteva priyagātramaṅganā |
śucau samāliṅgati yatra sārakhe hade tarantī kalahaṃsasaṃkule || 12 || visārīti || yatra nagaryo śucau grīṣme, kalahaṃsasaṃkule, sārave sarayūbhave, hṛde, tarantī aṅganā, snānakaṣāyabhūṣitaiḥ snānārtha kaṣāyaiḥ kuṅkumādibhirbhūṣitaiḥ, visāribhirmatsyairbibhīṣitā bhayaṃ nīteva satī priyagātraṃ samāliṅgati || bhāratīyapakṣe – sārakhe sasvane | utprekṣā || arānghaṭīyantragatāngataśramaḥ payaḥ kaṇairagrapadena pīḍayan |
dvisaṃdhānam |
sa yatra kacchī satanuḥ surālayaṃ prayujya niḥśreṇimivārurukṣati || 13|| arāniti || yatra nagaryo payaḥ kaṇairudabindubhiḥ gataśramo vigatakhedaḥ sa kacchī mālākāraḥ agrapadena agracaraṇena ghaṭīyantragatāñjalapātrāśritān, arānkāṣṭhakīlakān, pīḍayan kadarthayan san niḥśreṇi, prayujya saṃbadhya, satanuḥ saśarīraḥ surālayaṃ svargam, ārurukṣatīva āroḍhumicchatīva | utprekṣā ||
udarkasaṃkleśabharaṃ svayaṃ vahatparasya saṃtāpaharaṃ phalapradam |
yutaṃ vijātyāpi vilaṅghaya sajjanaṃ vibhāti yatropavanaṃ samantataḥ || 14 || udarketi || yatra, samantataḥ sāmastyena, udarkādūrdhvasthitārkātsaṃkleśabharaṃ saṃtāpabhāram, svayaṃ vahat parasya janasya saṃtāpaharaṃ phalapradam, sajjanaṃ vilaṅghaya atikramya vīnāṃ jātyāyutam upavanaṃ vibhāti | arthavaśādvibhaktivipariṇāmena — udarke uttaraphale saṃkkeśabharaṃ svayaṃ vahan parasya saṃtāpahārakaḥ phalapradaḥ, 'mātṛpakṣo bhavejjāti: pitṛpakṣaḥ kulaṃ bhavet' ityukterviśiṣṭayā lāñchanarahitayā jātyā mātṛpakṣeṇa yuta upavanamatikramya sajjano'pi vibhāti | sajjanātikrāmī viśiṣṭajātiyutaḥ kathamiti virodhaḥ | parihārastūktaḥ | virodhālaṃkāraḥ ||
daśāṃ dadhānāḥ khalu gandhadhāriṇīṃ mahādrumaskandhanibaddha kaṃdharāḥ | svabandhavairoddhayeva sindhurāḥ śirāṃsi yasyāṃ dhunate'ruṇekṣaṇāḥ || 19 || daśāmiti || yasyāṃ khalu niścayena gandhadhāriṇīsaṃjñitāṃ daśāmavasthāṃ dadhānāḥ, mahādrumāṇāṃ skandheṣu nibaddhā yantritā kaṃdharā grīvā yeṣāṃ te, aruṇekṣaṇā lohitalocanā:, sindhurā hastinaḥ svabandhena vairamudghāṭayitukāmā iva śirāṃsi dhunate | uktaṃ ca—— - 'saṃjātatilakā pūrvā dvitīyārdhakapolikā | tṛtīyārdhanibaddhā tu caturthī gandhadhāriṇī || pañcamī kodhinī jñeyā ṣaṣṭhī caiva pravartikā | saṃprabhinnakapolātha saptamī sārvakālikā || iti | utprekṣā ||
kuśāsanodīritacetasaścalā manojavā meghapathe'tivartinaḥ |
prasahya nītā gurubhirmahāpathaṃ naro'tidāmyantyapi yatra vājinaḥ || 16 || kuśeti || yatra kuśāsanaiḥ kuśikṣādāyibhirudīritamudīrṇamuddhalitaṃ ceto hṛdayaṃ yeṣāṃ
p10
te, 'tamaḥ khalu calaṃ nīlam' iti vacanācalāstamasvinaḥ, manojavāme kaṃdarpānukūle aghapathe pāpamārge atiśayena vartamānāḥ, gurubhirupādhyāyaiḥ, prasahya haṭhāt , mahāpathaṃ sanmārga, nītāḥ prāpitāḥ, naro manuṣyāḥ| kuśayāvalgayāsane sthānakaviśeṣe udīritaṃ dattaṃ ceto yaiste, calāścañcalāḥ,manojavā manoveginaḥ, meghapathe nabhaḥsthale, ativartinaḥ utlavanaśīlāḥ, vājino'śvā api gurubhiraśvavāraiḥ prasahya mahāpathaṃ vāhyālī nītāḥ | atidāmyanti suśikṣitā jāyante | śleṣaḥ || prabhāvirāmasya sapatnasaṃtateḥ śarāsanābhyāsapadaṃ kirīṭinaḥ | bahiryato'dyāpi nicāyya dūragaṃ madaṃ vimuñcanti śaraṃ na dhanvinaḥ || 17|| prabheti || yataḥ bahirbāhyapradeśe'dyāpi sāṃpratamapi kirīṭino mukuṭavato rāmasya śarāṇāmasane prakṣepe'bhyāsapadaṃ dūragaṃ viprakṛṣṭaṃ sapatnānāmarīṇāṃ saṃtateḥ prabhavanaśīlaṃ nicāyya ālokya dhanvinaścāpadharāḥ śarāsanasyābhyāse padaṃ niṣṭhā yasya, śatrūṇāṃ prabhavanaśīlaṃ dūragaṃ śaraṃ bāṇaṃ na muñcanti, api tu madam || bhāratīyapakṣe-śatrusaṃtateḥ prabhāyāḥ virāmo'nto yasmāttasya kirīṭino'rjunasyeti viśeṣaḥ | śleṣālaṃkāraḥ ||
prapāsabhāsārthanaṭāśramatrajairjanākulairbhānti bhṛśaṃ bahirbhuvaḥ | prajāḥ kutaścitparadeśabhaṅgato vilolitā yāṃ śaraṇaṃ gatā iva || 18|| prapeti || bahirbhuvo bahirdeśāḥ bhṛśamatyartham, janākulaiḥ | prapā jalasthānam, sabhā niyogināṃ dharmavicārasthānam, sārthā vaṇigjanānāṃ samūhāḥ, bahurūpiṇaḥ, āśramāstapasvināṃ maṭhāḥ, vrajā gokulāni, taiḥ kutaścitparadeśabhaṅgataḥ kasmāccicchatrumaṇḍalād vilolitāḥ kadarthitāḥ prajāḥ kārukādayo janā yāṃ nagarīṃ śaraṇaṃ gatā iva bhānti bhāsante | utprekṣā ||
asūyayāgamya niśāmya yāṃ puro vilajjayāmbhaḥpariṇāminī daśām | gatā ivābhānti kulādripeśalāścaraṇyulolāḥ parikhāmbuvīcayaḥ || 19|| asūyeti || kulācalasadṛśāḥ, caraṇyulolā anilacañcalāḥ parikhāmbuvīcayaḥ asū. yayā paraguṇāsahanena, āgamya āgatya, yāṃ nagarī, niśāmya vilokya, puro'nyā nagaryaḥ, vilajjayā ambhaḥpariṇāminī ambhasaḥ pariṇāmaḥ paryāyo'styasyāḥ tāṃ jalarūpapariṇamanaśīlāṃ daśāmavasthāṃ gatā iva ābhānti | utprekṣā || itastato'bhraṃlihaśṛṅgakoṭayo vibhānti yasyāṃ puri vaprabhūmayaḥ | gajendradantāhatigāḍhagahvarairgavākṣajālairiva harmyapatayaḥ || 20 || 1. anena tamasi kriyāvattvasyaiva pūrvapakṣitatvena calaśabdasya tamaḥparyāyatāyāṃ mānā. bhāvāccintyamidam.
p11
ita iti || svām itastataḥ pradeśeṣu vaprabhūmayo giritaṭāvanayaḥ abhraṃliha śṛṅgakoṭayo gaganatalasparśiśikharāḥ gajendradantāhatigāḍhagahvarairdantīndradantaprahāra gāḍhacchidaiḥ, harmya - paṅkayaḥ gavākṣajālairvātāyanakadambakairiva, vibhānti | śleṣopamā ||
samucchrite yatparidhau hiraṇmaye prahāvivāgādhatame tamoripuḥ |
bhavatyanūcāna ivogracaryayā sa dṛṣṭanaṣṭo'hani madhyame caran || 21 || samucchriteti || samucchrite samunnate hiraṇmaye kāñcanamaye yasyāḥ paridhau prākāre, ugracaryayā tīvragatyā caran tamoripuḥ sūryaḥ madhyāhne pūrva dṛṣṭaḥ paścānnaṣṭa: vilokitatirohitaḥ, agādhatame prau kūpe ugracaryāyā tīvravratācaraṇena caran anūcānaḥ tapasvīva, bhavati | upamā ||
sapuṣpaśayyājagatīlatāgṛhāḥ sahemasopānapathāḥ sanirjharāḥ |
sphuṭaṃ tathā yatra suropasevyatāṃ vrajanti meroriva kṛtrimādrayaḥ || 22 ||
puṣpeti || yatra puṣpaśayyāḥ kusumaśayanāni jagatyo vedikāḥ, latāgṛhā vallīmandirāṇi taiḥ saha vartamānāḥ, sahemasopānapathāḥ kanakapādasthānīyamārgaiḥ sahitāḥ, nirjaraiḥ sahitāḥ, kṛtrimādrayaḥ krīḍācalāḥ, madirānuśīlatvam, evaṃ viśeṣaṇaviśiṣṭā meroḥ taṭāḥ sānavaḥ devāśrayaṇīyatām iva sphuṭaṃ vrajanti | upamā || anekamantarvaṇavāritātapaṃ tape'pi yantroddhṛtavāripūritam |
śikhāvalānyatra vaha praṇālikaṃ karoti dhārāgṛhamandaśaṅkinaḥ || 23 || aneketi || yatra vividhaprakāram, vanamadhyanirākṛtoṣṇam yantroddhṛtavāripūritaṃ vaha - tpraṇālikaṃ dhārāgṛhaṃ tape grīṣme'pi abdaśaṅkinaḥ jaladharavitarkiṇaḥ śikhāvalān mayūrān karoti | bhrāntimānalaṃkāraḥ ||
viśālakūṭāḥ sukhavāsahetavaḥ samunnatā yatra sudhālayālayaḥ |
jvalanti jālodgatadhūmayaṣṭayaḥ purasya dhūpodgamakuṇḍikā iva || 24 || viśāleti || yatra viśālakūṭā vistīrṇaśikharāḥ, sukhāvāsahetavaḥ sukhasthitikāraṇāni, jālodgatadhūmayaṣṭayo vātāyana nirgatadhūmamañjaryaḥ, samunnatā uccāḥ, sudhālayālaya śrūśubhramandira śreṇayaḥ, viśālakūṭāḥ vistīrṇakaṇṭhāḥ, sukhavāsahetavaḥ sukhaparimalanimittāni, jālodgatadhūmayaṣṭayo gavākṣarandhrodgīrṇadhūmayaṣṭayaḥ uccāḥ purasya nagarasya dhūpārthamudgamaḥ prādurbhāva yāsāṃ tāḥ kuṇḍikā iva, jvalanti bhānti | utprekṣā ||
suvarṇamayyaḥ śuciratnapīṭhikā harinmaṇīnāṃ phalakaiḥ kṛtasthalāḥ |
kalāpināṃ yatra nivāsayaṣṭayaḥ sphuranti māyūrapatākikā iva || 29 ||
suvarṇeti || yatra, kanakavikārāḥ, śuciratnapīṭhikā: sphāṭikamaṇipīṭhikāḥ, harinmaṇīnāṃ marakatamaṇīnāṃ, phalakaiḥ paṭṭikābhiḥ kṛtasthalā vihitāspadāḥ, kalāpināṃ ma
p12
yūrāṇāṃ kaṃ sukhaṃ lapantītyevaṃśīlānāṃ satpuruṣāṇāṃ vā nivāsayaṣṭayaḥ gṛhavaraṇḍikā harmyapaṅkayo vā, māyūrapatākikā māyūravaijayantya iva, sphuranti | upamā ||
sitāsitāmbhoruhasāritāntarāḥ pravṛttapāṭhīnavivartanakriyāḥ |
samāyatā yatra vibhānti dīrghikāḥ kaṭākṣalīlā iva vārayoṣitām || 26|| siteti || yatra sitāsitāmbhoruhasāritāntarāḥ śvetanīlakamalapūritamadhyāḥ, pravṛttāḥ saṃjātāḥ pāṭhīnānāṃ mīnānāṃ vivartanakriyā yāsu tāḥ samāḥ samakoṇā āyatā dīrghā dīrghikāḥ krīḍāvāpyaḥ, śuklaśyāmāmbujairiva saṃvalitamadhyāḥ pravṛttāḥ pāṭhīnānāmiva vivartanakriyā yāsāṃ tāḥ paṇyāṅganānāṃ kaṭākṣalīlā apāṅgapātaśobhā iva vibhānti |
upamā ||
adṛśyapārāpatanābhihetuṣu sthirāndhakāreṣu jalāvagāhiṣu |
adhogatiṃ saṃpratipannavatsu yā na kūpadeśeṣvapi satsu dūṣitā || 27 || adṛśyeti || adṛśyāpārā anirīkṣyaparyantā, yā nagarī, patanābhihetuṣu gṛhītavratapracyavanābhikāraṇeṣu, sthirāndhakāreṣu sthirapāpeṣu, jaḍāvagāhiṣu, adhogatiṃ nindyācaraṇaṃ saṃprāptavatsu, kutsitopadeśeṣu satsvapi na dūṣiteti virodhaḥ | adṛśyāḥ pārāpatāḥ pakṣiṇo yatra tasyā nābhermadhyasya hetuṣu vṛddhiṃprāpakeṣu, sthirāndhakāreṣu stimitatamaḥ stomeṣu, jalamavagāhiṣu, adhogatimadhastādvivaramārge saṃpratipannavatsu, kūpadeśeṣu prahipradeśeṣu satsvapi yā na dūṣiteti parihāraḥ | virodhālaṃkāraḥ ||
'aśoka saptacchadanāgakesaraiḥ sumādhikairātatapuṣpavāsanaiḥ |
prayāntyabhijñātapathāḥ kathaṃcana kṣapāsu yasyāṃ priyavāsa̭maṅganāḥ || 28 ||
aśoketi || yasyāṃ, kṣapāsu, aṅganā: kamanīyakāminyaḥ, sumādhikaiḥ, puṣpādhikaiḥ, ātatapuṣpavāsanaiḥ prasṛtakusumāmodaiḥ, aśokaiḥ piṇḍīdrumaiḥ saptacchadaiḥ saptaparṇaiḥ nāgakeśaraivṛkṣaviśeṣaiḥ, kathaṃcana mahatā kaṣṭena abhijñātapathā ātmapratītinītamārgāḥ satyaḥ priyāvāsaṃ vallabhasuratamandiraṃ prayānti ||
viśīrṇahārā hatakīrṇaśekharāyutorujālā galitāvataṃsakāḥ | ratotsave vismṛtasīdhuśuktayo yadīyasaṃketabhuvaścakāsati || 29 ||
viśīrṇeti || yadīyasaṃketabhuvaḥ, truṭitamauktikāvalyaḥ, pūrva hatāḥ paścātkīrṇāḥ śikhāsthasumamālā yāsu tāḥ, patitamekhalāḥ, cyutakarṇabhūṣaṇāḥ, vismṛtamadyacaṣakāḥ satyo dīpyate ||
tanuṃ naṭantyāḥ kila kācakuṭṭime bhuvastale yatra vilokya bimbitām | iyaṃ praviṣṭā kimasūcitā vadhūriti bhrakuṃsairbhrakuṭirviracyate || 30 ||
p13
citā
tanumiti || yatra kila kācabaddhe bhūtale bimbitāṃ nartakyāstanuṃ vilokya 'asū'vadhūḥ kimiyaṃ praviṣṭā' iti hetorbhakuṃsairbhrakuṭirviracyate | bhrāntimān || priyeṣu gotraskhalitena pādayornateṣu yasyāṃ śamamāgatāḥ striyaḥ | svabimbamālokya vipakṣaśaṅkayā punarvikupyanti ca ratnabhittiṣu || 31 || priyeṣviti || yasyāṃ gotraskhalitena dvitīyāyāḥ saṃpatnyā nāmagrahaṇāparādhena pādayornateṣu priyeṣu satsu śamaṃ prāptā api striyaḥ punā ratnabhittiṣu svabimbamālokya vipakṣaśaṅkayā viśeṣeṇa kupyanti | bhrāntimān ||
pravālamuktāphalaśaṅkaśuktibhirvinīla karketa navajragāruḍaiḥ |
yadāpaṇā bhānti catuḥ payodhayaḥ kuto'pi śuṣkā iva ratnaśeṣataḥ|| 32 || pravāleti || yasyāmāpaṇāḥ pravālairvidrumaiḥ, muktāphalaimauktikaiḥ śaṅkhaḥ kambubhiḥ, śuktibhirmuktāsphoṭaiḥ, viśiṣṭainale cakaiḥ, karketane ratnaviśeṣaiḥ, vajraharakaiḥ, gāruḍairgārutmataibhaḥ kuto'pi kāraṇācchuṣkāścatuḥ payodhayo ratnaśeṣata iva bhānti | utprekṣā || paṭya: pakṣaumadukūlakambalaṃ madhūni varmāṇi ca ratnakāñcanam | ṛyāya karpūramayāṃsi cakriṇo yadāpaṇānantaritaṃ samastyapi || 33 ||
paṭya iti || sīvitavastradvayalakṣaṇā: paṭyaḥ, paṭāḥ paridhānavastrāṇi kṣaumāṇi vastra - viśeṣāḥ dukūlāni patrorṇāni kambalā ūrṇāyavaḥ eṣāṃ samāhāraḥ, madhūni kṣaudrāṇi, varmāṇi tanutrāṇi, ratnāni padmarāgādīni kāścanāni hiraṇyāni karpūraṃ ghanasāram | jātyaikatvam | ayāṃsi lohāni, cakriṇo rathāḥ, ityevaṃ sakalavastujātaṃ yadāpaṇānantaritaṃ yasyāṃ haṭṭānavacchinnaṃ krayāya dravyavinimayāya samasti ||
raseṣu heme kusumeṣu kuṅkume ghaneṣu vatre jalajeṣu mauktike |
samastapaṇye sulabhe sudurlabhaṃ yadīyaveśyājanapaṇyamujjvalam || 34 || raseṣviti || raseṣu dhātuṣu suvarṇe, puṣpeṣu ghusṛṇe, kaṭhoreṣu hīrake, vārijeṣu mauktike, evaṃ samastapaṇye sulabhe'pi yadīyaveśyājanaṃ jātyojjvalaṃ sudurlabhamityarthaḥ | sulabheṣu hi - hīrakādiṣu vyayīkriyamāṇeṣvapi yannagarī nivāsināṃ yūnāṃ pracuratayā ujjvalaṃ lāvaṇyayauvanamaneāharaṇīyatādiguṇayuktaṃ vaiśyājanarūpapaṇyaṃ durlabhaṃ tāsāmalpatvāditi bhāvaḥ | samuccayaḥ ||
kṛtārthasārānvyavahāraghoṣiṇo na satpadavyākaraṇena mānitān | gurūnyadīyānvipaṇīṃśca saṃśritāstṛṣānyadīyājihate'nyavastunaḥ || 39 || kṛteti || kṛtārthasārānvihitārtha nirṇayānū, vyavahāraṃ laukikācāraṃ ghuṣyanti vadantītyevaṃśīlān, pramāṇabādhādūrīkṛtapadānāṃ tarkakāvya siddhāntaśāstrāṇāṃ vyākaraṇena ca mā
p14
nitān yasyāṃ bhavān gurūn, kṛtadravyasārakān krayavikrayabhāṣiṇaḥ satpadavyā samīcīnamārgeṇa karaṇena narendrādhyakṣadharmādharmavicārasthānena ca mānitānadhiṣṭhitān yasyāṃ bhavān vipaṇīṃśca, saṃśritāḥ santaḥ śiṣyā grāhakāśca anyanagarīsaṃbandhino'nyavastuno vāchayā na jihate yānti | śleṣālaṃkāraḥ ||
paraṃ vacitvā puri devadāru tanna dāru yasyāmupayāti vikrayam | gṛhāṇi tārṇāni bhavanti pakṣiṇāṃ kuraṅgajātirna naṭeṣu sadmasu || 36 ||
paramiti || yasyāṃ puri paraṃ kevalaṃ devadāru saraladrumakāṣṭhaṃ vacitvā vihāya tatprasiddhaṃ dāru khādirādi vikrayaṃ nopayāti | tathā tārṇāni gṛhāṇi pakṣiṇāṃ caṭakādīnām, na janānām | kutsitanṛtyasthānajātirnaṭeṣu na, api tu kuraṅgajātiḥ krīḍāmṛgaviśeṣaḥ sadmasu gṛvevāsti | parisaṃkhyā ||
bhaṭā juhūrāṇarathadvipaṃ nṛpāḥ śrayanti ghātaṃ caturaṅgapaddhatau | parāṃśukākṣepaṇamaṅganā ratau vidhau kalaṅko'pyahiṣu dvijihvatā || 37 || bhaṭā iti || yasyāṃ caturaṅgapaddhatau dyūtaviśeṣe kevalaṃ bhaṭā vīrāḥ, juhūrāṇāsturaṃgamāḥ, rathā lohabaddhaśakaṭāḥ, dvipā dantinaḥ nṛpā narendrā ghātaṃ śrayanti | aṅganā ratau parebhyo ramaṇebhyoṃ'śukasyāpakṣepaṇamākarṣaṇam, na taskarādibhyaḥ | vidhau candre kalaṅkaḥ, nānyatra | sarpeṣu sarpatā, na janeṣu sūcakatā | parisaṃkhyā ||
jaḍeṣu bāhyeṣu ca jīvalokato dṛśāmapathyeṣu padānateṣvapi |
hatāvakurvatsu janasya vedanāṃ nakhāśchidāṃ yatra nayanti jantavaḥ || 38 ||
jaḍeṣviti || yatra jīvalokato jīvāvaṣṭabdhaśarīrādvahirbhūteṣu, dṛśāṃ locanānām apathyeṣu āndhyakāriṣu, caraṇanateṣu, hatāvapi tāḍanāyāmapi satyāṃ janasya lokasya vedanāṃ kadarthanām avidadhatsu jaḍeṣu acetaneṣu nakhāścaraṇaruhā eva chidāṃ khaṇḍanāṃ na yanti prāpnuvanti | samyagdarśanādīnāṃ virodhiṣu, tāḍanāyāṃ satyāmapi padānateṣu padalagneṣu, janasya pīḍāmakurvatsu, jaḍeṣu ajñeṣu, jīvalokato brāhmaṇakṣatriyavaiśyādibhyo bahiḥ kṛteṣu cāṇḍālādiṣu jantavaḥ prāṇinaḥ na yanti prāpnuvanti | parisaṃkhyā ||
ananyasādhāraṇarūpakāntiṣu smaro'ndhakārātivighātahetuṣu |
dhanuḥ samāropya gṛhītaropaṇa ḥ puri bhramanyatra karotyupaplavam || 39 || ananyeti || yatra puri gṛhīta ropaṇo'ṅgīkṛtabāṇaḥ smaro māraḥ na anyasādhāraṇā rūpakāntiryeṣāṃ teṣu andhakārasyātyantavighātakāraṇeṣu candrādiṣu satsu dhanuḥ samāropya bhraman san upaplavaṃ karoti | candrādīnāmuddīpakatvāt | uktaṃ ca- ' āstāṃ pareṣāṃ narakīṭakānāṃ tapasthitānāmapi cai munīnām | candrāsavābhyāṃ ramaṇījanebhyaḥ proddīpanaṃ keśavana -
p15
ndanasya ||' athavā andhakasyārātervighātasya tapaścaryātaścayavanasya hetuṣu ananyasādhāraṇarūpakāntiṣu kāminīṣu dhanuḥ samāropyetyādi | śleṣaḥ ||
11
dhanurguṇagrāhiṣu namravṛttiṣu praśuddhavaṃśeṣu parasya pīḍakam |
ṛjuprakāreṣu kṛtāyatiṣvasau bhinatti yasyāṃ hṛdayāni mārgaṇaḥ || 40 ||
dhanuriti || guṇo jyā śāstracāturīlakṣaṇaśca | namrā namanaśīlā mārdavī ca | vaṃśo veṇuranvayaśca | ṛjuḥ saralaḥ kṛtāñjaliśca | āyatirdīrghatottarakālaśca | parisaṃkhyā ||
vilolanetreṣu kuśāgrabuddhiṣu pragītarateṣu mṛgeṣu cāpalam |
na yatra tīkṣṇāḥ paradāravṛttayaḥ pare kṛpāṇātkalahapraveśinaḥ || 41 || viloleti || kuśāgre buddhiryeṣām | kuśāgra iva tīkṣṇā buddhiryeṣām | tīkṣṇāstītrā hiṃsrāśca | pareṣāṃ dāre vidāraṇe vṛttiryeṣām pareṣāṃ dāreṣu patnīṣu vṛttiryeṣām iti ca || kalahaḥ kośaḥ kaliśca | kṛpāṇātkhaṅgāt | parisaṃkhyā ||
prakopanirmīlitaraktalocanaṃ talaprahārāhatakīrṇaśekharam |
rateṣu daṣṭādharamāhṛtāṃśukaṃ paraṃ na yasyāṃ kadanaṃ kacākaci || 42 ||
prakopeti || yasyāṃ prakopena visphuritāni raktanetrāṇi yatra, talaprahāreṇa pūrvamāhatāḥ paścātkīrṇāḥ śekharāḥ keśabandhanāni yatra, kaceṣu kaceṣu gṛhītvā pravṛttaṃ kadanaṃ yuddhaṃ surateṣu paraṃ vartate nānyatra | parisaṃkhyā ||
jaghanyavṛtti puri yatra kāñcayaḥ śrayanti karṇejapatāṃ ca karṇikāḥ | parasya vā kaṇṭhakacagrahotsavaṃ vrajanti muktāvalayo na yoṣitaḥ || 43|| jaghanyeti || jaghanyā jaghanabhavā adhamā ca | kāñścayaḥ kaṭisūtrāṇi | karṇejapatā karṇasāmīpyaṃ sūcakatā ca | karṇikāstāṭaṅkabhūṣaṇāni | parisaṃkhyā ||
madacyutā nīradanādabṛṃhitā bhavanti yasyāmavadānavṛttayaḥ |
anutkaṭā nityavihastasaṃśrayā mahārathā na dviradāḥ kadācana || 44 || madeti || yasyāṃ madebhyo jātikulaiśvaryarūpābhimānajñānatapaḥ siddhiśilpilakṣaṇebhyaścayutāḥ, meghanādavardhitāḥ, avadāne tyāgaśauryaprasiddhau vṛttiryeṣām, atītrāḥ, nityaṃ vihastānāṃ nirāśrayāṇāṃ saṃśrayā mahārathāṃ bhavanti || dviradā gajā na gaṇḍakṣaraṇalakṣaṇena madena cyutāḥ, radairdantairnādairdhvanibhirbṛhitaiścītkṛtairvarjitāḥ, avagatakaṭodbhedānāntarīyavṛttayaḥ, nodbhinnāḥ kaṭāḥ kapolā yeṣām, anavarataviśiṣṭakarasamāśrayāḥ, kadāpi bhavanti | śleṣaparisaṃkhye ||
jale jane nakramahāniyojanaṃ dhanurbhūtāṃ jyānihatirna saṃpadām |
raṇe yatau cāpaguṇena saṃgraho viśālatā yatra na sā viśālatā || 45 ||
p16
jala iti || yatra jale natrāṇāṃ mahāvyāpāraḥ | na jane vṛddhaparipāṭīhānisaṃyogaḥ | dhanurdharāṇāṃ pratyañcāvisphāraḥ | na saṃpadāṃ jyānenito vighātaḥ | raṇe śarāsanajīvayā svīkāraḥ | nirguṇe yatau nāṅgīkāraḥ | viśālatāvistīrṇatā | viśālatā vigataprākāratāna | śleṣaparisaṃkhye ||
aniṣṭayogaḥ priyaviprayogitā prajāvilopaḥ purarodhanaṃ paraiḥ |
.
· vilāpitānyāyaravaḥ parābhavaḥ kathāgameṣveva na yatra jātucit || 46 || aniṣṭeti || yatra puri | aniṣṭayogaḥ aniṣṭayorduḥkhatatkāyoryogaḥ saṃbandhaḥ | priyavi - - prayogitā priyayoḥ sukhatatkāraṇayorviprayogitā vipralambhaḥ | prajānāmaṣṭādaśaprakṛtīnāṃ vilopa ucchedaḥ | paraiḥ śatrubhiḥ purarodhanam | vilāpitā guṇagrahaṇamiśraṃ rodanam | anyāyaravo'nītiśabdaḥ | abhibhavaḥ parābhavaḥ | ete prakārāḥ kathāgameṣveva purāṇetihāseṣveva śrūyante | nāprajāsu jātucit kadāpi ||
cyutādhikārā iva cintayākulā vinodabindoḥ śramagā mṛgā iva | bhuvaṃ likhantaḥ kanakāturā iva śrayanti yasyāṃ kavayaḥ parāṃ vyathām 47 cyuteti || yasyāṃ kavaya eva parāṃ vyathāṃ śrayanti nānya iti parisaṃkhyā | vinoda - vidoḥ kutūhalalavāya | śleṣāya | caturthyarthe ṣaṣṭhī | mṛgāstu jalabindorvinā śramaprāptāḥ | upamālaṃkāraḥ ||
rathāṅganāmā virahī kṣapākaraḥ sa pakṣahīno mukharaśca kokilaḥ |
kṛtordhvanāśaḥ karabho nakhakṣataṃ kṣataṃ na yasyāmaparaṃ kutaścana || 48 || rathāṅgeti || yasyāṃ rathāṅganāmā cakravāko virahī, nānyaḥ | kṣapākaraścandraḥ pakṣahīnaḥ saṃtativarjitaḥ (kṛṣṇapakṣe hīnatāgāmī) nānyaḥ sapakṣavidhuraḥ | kokilo vācālo nānyaḥ | uṣṭraḥ kṛtordhvaprāṇaḥ; nānyaḥ | śūlāropaṇamṛtyuḥ | nakhakṣataṃ kṣatamāsīt, aparaṃ kutaścana na | parisaṃkhyā ||
kukāvyabandhe yativṛttabhaṅgayoḥ sthitiḥ samāsādiṣu lopavigraham | saraḥsu rodhaḥ puri yatra patriṣu prayujyate pakṣatirakṣare layaḥ || 49 || kuketi || yatra puri yatervicchedasaṃjñikāyā vṛttasya chandaso bhaṅgayoḥ sthitiravasthānaṃ kutsitakāvyabandhe eva | yaterliṅgino vṛttasya brahmacaryarūpasya bhaṅgayostu na | samāsādiṣu vyākaraṇaprasiddheṣu, lopo vibhaktyādeḥ, vigraho vṛttyarthāvabodhakavākyam, nānyatra lopo devadāyādyapaharaṇam, vigrahaḥ parasparaṃ virodhaḥ | saraḥsu taḍāgeṣu rodhastaṭam, nānyatrāvaraṇam | pattriṣu vihageṣu pakṣatiḥ pakṣamūlam, nānyatrāpagatā kṣatiḥ | akṣare varṇe layaḥ śleṣaḥ, nānyatra | śleṣaḥ || asatyasaṃdhāḥ paralokavañcakāḥ kṛtopacārāḥ kṛtakena karmaṇā | muhūrtaraktāstaralā bahucchalāḥ pare na yasyāṃ puri paṇyadārataḥ || 50 || 1. ‘yamakaśleṣacitreṣu saśayorvabayorna bhit' ityuktimāśrityedam.
p17
dvisaṃdhānam | asatyeti || yasyāṃ puri paṇyadārato veśyājanataḥ pare anye anṛtapratijñāḥ, anya. janapratārakā; kṛtakena karmaṇā vihitopacaryāḥ, kṣaṇānurāgiṇaḥ, cañcalāḥ, pracuracchamāno na | parisaṃkhyā ||
gatāriputrāsaguṇāyaśodhikāsamānavāpīvaranimnanābhikā| kathaṃ kulastrīva satī sadānavā purī kila syāditi yatra vismayaḥ||51|| gateti || yatra iti vismayo vartate | kim | gatā naṣṭāpalāpitā ā samantādripavastrāsaguṇena yasyāḥ sā, yaśodhikā, samānāsu caturasrāsu vāpīṣu varaṃ nirmalaṃ nimnaṃ gabhīraṃ nābhibhūtaṃ madhyabhūtaṃ kaṃ jalaṃ yatra, satī samīcīnā sadā sarvadā navā nūtanā | dānavairdai tyaiḥ sahitāpi samīcīnetivirodhaḥ| parihārastūktaḥ | purī 'gatā naṣṭā kulastrīva' kathaṃ syāt | yato naṣṭakulastrī, aripūṇāṃ bandhūnāṃ trāso bhayameva guṇo yasyāḥ sakāśāt, ayaśodhikā nindābahulā, asamānavā na samāno jātikulābhyāṃ vo vallabho yasyāḥ, pīvarā ghanā nimnā gambhīrā nābhistundīryasyāḥ, sarvadā navā prāptayauvanabharā bhavati || athavā iyaṃ purī kulastrīva kathaṃ na, api tu bhavatyeva | yataḥ kulastrī, gatāriputrā gatā vinaṣṭa aribhūtaputrā yasyāḥ, putrā vairiṇo neti bhāvaḥ | saguṇā guṇairaudāryādibhiḥ sahitā, yaśodhikā yaśaḥpra. curā, samā pitāmātṛkulena tulyā mayā lakṣmyā sahitā vā, samānavallabhā vā, anavā | parasaṃnidhau vṛddhava, api samantād yā lakṣmyā śobhayā varā manojñā nimnā nābhiryasyāḥ, satī pativratā bhavati | śleṣopamāvirodhāḥ || ko vā kaviḥ puramimāṃ paramārthavṛttyā śaknoti varṇayitumatra vinirṇayena | nityaṃ vidhiḥ satatasaṃnihito vibhūtimanyādṛśaṃ sṛjati yatra dhanaṃjayāya||52|| iti śrīdhanaṃjayaviracite dhanaṃjayāṅke rāghavapāṇḍavīyāparanāmni dvisaṃdhānakāvye
ayodhyāhāstināpuravyāvarṇano nāma prathamaḥ sargaḥ|| ko veti || yatra anavaratanikaṭavartī vidhiścaturmukho vibhūtiṃ saṃpadaṃ anyādṛśamapūrva dhanaṃ jayāya rāmāya sṛjati, tāmimāṃ puraṃ vinirṇayena paramārthavṛttyā varṇayitumatra loke kaḥ kaviḥ śaknoti | bhāratīyapakṣe-dhanaṃjayāya arjunāya | [yatra kāvye satatasanihito vi. dhiriṣṭadevaḥ anyādṛśaṃ ananyasādhāraṇāṃ vibhūti padaracanāpratibhāṃ dhanaṃjayāya kavaye sṛjati dadāti |] vasantatilakāvṛttam | ākṣepālaṃkāraḥ || iti śrīdādhīcajātikuddālopanāmakaśrīcchoṭīlālātmajaśrībadarīnāthaviracitāyāṃ dvisaṃdhānakāvyaṭīkāyāṃ puravarṇano nāma prathamaḥ sargaḥ |
dvitīyaḥ sargaḥ | athābhavatsadaśarathogravikramaḥ smarandivāniśamṛṣidharmasaṃyamān | puraḥ śriyaḥ śaśirucipāṇḍurānanaṃ vikāsayannadhipatiriddhaśāsanaḥ || 1||
p18
atheti || sa lokaprasiddhaḥ | agravikramaḥ pradhānavikramaḥ, daśarathaḥ, divāniśamahorātram ṛṣibhiḥ praṇīte dharme nirūpitān saṃyamān smaran san , iddhaṃ dīptamutkarṣa prāptaṃ śāsanaṃ yasya tādṛśaḥ san puro nagarīsaṃbandhinyāḥ śriyo'dhiṣṭhānadevatāyāḥ śaśirucivatpāṇḍuramānanaṃ vikāsayannadhipatirabhavat || bhāratīyapakṣe-pāṇḍuḥ kartā śaśirucītyānanaviśeṣaṇam | pāṇḍorviśeṣaṇaṃ sadaśarathogravikramaḥ daśayā saṃpūrṇayauvanaikayā sahitaścāsau rathenoprastīto vikramaḥ pratāpo yasya sa cetyarthakam | anyatsamānam || śleṣaḥ | sarge'sminvaiśvadevīvṛttam || uraḥ śriyaḥ sthalakamalaṃ bhujadvayaṃ samastarakṣaṇakaraṇārgalāyugam | jayaśriyaḥ kṛtakavihāraparvatau samunnate bhujaśirasī babhāra yaḥ || 2 || ___ ura iti || yaḥ śriyo lakṣmyāḥ sthitikamalamuro vakṣaḥ, sakalarakṣāvidhānaparighādvitayaṃ bhujadvayaṃ bāhudvandvam , jayaśriyo vīralakṣmyāḥ kṛtrimakrīḍācalau samunnate ucce bhujaśirasī skandhau babhāra || rūpakālaṃkāraḥ | samuccaya iti kecit || paritrayā bahubharaṇena ca prajāmavīvṛdhadvidhivihitāṃ yato'khilām | tataḥ prajāpatiriti yo mataḥ satāṃ dhruvaṃ prajāpatirapi yūthitāṃ gataḥ || 3 ||
parīti || yato vidhivihitāmakhilāṃ prajā paritrayā samantādrakṣaṇena bahubharaṇena ca a. vīvṛdhat vṛddhimanaiṣīt || tataḥ kāraṇāt yo rājā prajāpatiriti satāṃ mataḥ, dhruvaṃ niścayena prajāpatiḥ sraṣṭāpi yūthitāṃ gataḥ prajāpatisamūhamadhyaṃ patitaḥ || utprekṣā || na saṃmame diśi diśi nirmalaṃ yaśo na pauruṣaṃ ripuṣu vadānyatārthiṣu | jagatsu dhīrbhuvi na camūrjanāśiṣi śriyā saha sthitirapi yasya nāyuṣaḥ|| 4||
neti || yasya rājño'vadātaṃ yaśo diśi diśi, pauruṣaṃ vikramo ripuṣu, vadānyatā bahupradatā yācakeṣu, dhīḥ bhuvaneṣu, camū: senā pṛthivyām, lakṣmyā saha āyuṣaḥ sthitirapi janāśiṣi na saṃmame || samuccayālaṃkāraḥ || guṇo'khilaṃ vasu ca pareṇa tavayaṃ gṛhītamapyabhajata yatra na vyayam | asatyasaṃvyavahṛtilobhavismayaṃ parāttamanvagamadaśeṣataḥ kṣayam || 5 ||
guṇa iti || yatra rājñi pareṇa gṛhītamapi ātmasātkṛtamapi guṇaḥ svaparahitāhitavicāraṇā vasu hiraṇyādi dravyaṃ ca akhilaṃ tadvayam , kathaṃ nāśaṃ nābhajata | alīkalaukikācāraḥ mamedaṃbhāvaḥ āścarye (pūrva) parairāttamaśeṣataḥ nirmūlataḥ kṣayaṃ vināśamanvagamat || vakroktiḥ || abhūdgururbahurupadeśyabhūmataḥ sa yasya yo'jani jagadekasadguruḥ | hite jaḍe paramahite ca paṇḍite rahasyamantrayata na pañcakaṃ nayam || 6||
abhūditi || yasya upadeśyānāṃ bahutvādvahurgururabhūt , sa jagatāṃ lokānāmeko'sādhā
p19
raṇaḥ sañchreṣṭho gururajani || yo hite heyopādeyavivekavikale jar̤e manovṛtterakuṭilasvabhāvatvāddhṛdayagranthivinirmuktatvānmūrkhatvādvā, paraṃ kevalamahite viruddha parairarātibhirmahite maṇihiraṇyādinā saṃtoṣya bhedite vā paṇḍite apakṛtatvādapakāraṃ smāraṃ smāraṃ bhedakatvāt paramilitatvādvā, rahasyekānte pañcakaṃ nayaṃ nāmantrayata | etena narapaterākārādinā janānāmantarmanaḥparīkṣālakṣaṇakauśalyamupadarśitam | uktaṃ ca-'ākārairiṅgitargatyā ceṣṭayā bhāṣaṇena ca | netravaṛvikāreṇa gṛhyate'ntargataṃ manaḥ ||' nayapaścakaṃ ca-karmaṇāmārambho. pāyaḥ, puruṣadravyasaṃpat, deśakālavibhāgaḥ, vinipātapratīkāraḥ, kāryasiddhiśceti | uktaṃ ca-sahāyaḥ sādhanopāyau deśakālabalābalam | vipatteśca pratīkāraḥ pañcāṅgo mantra idhyate ||' samuccayālaṃkāraḥ || khamarpayangurumadhidevatāmiva svabāndhavaṃ gurumiva bahvamanyata | sadāpi yaḥ svamiva sahāyamāstikaḥ kulocitaṃ suhṛdamivānujīvinam || 7 ||
svameti || ya āstikaḥ svaṃ dravyamarpayan guruṃ sveṣṭadevatāmiva, svabhrātaraṃ gurumiva, sahāyaṃ svamiva, kulocitamanujīvinaṃ mitramiva, sadāpi bahvamanyata | upamā || yathāyathaṃ vidhiṣu caturvidhānayā vyayujyata kṣaṇamapi rājavidyayā | niyuktayā na ca yadupāyacintayā vimucyate kvacidapi yo na senayā ||8||
yatheti || 'ānvīkṣakyātmavijñānaṃ dharmādharmoṃ trayīsthitau | arthānaum̐ tu vārtāyāṃ da. ṇḍanītau nayānayau ||' ityevaṃ yathāyogyaṃ vidhiṣu samutpannakāryeṣu niyuktayā catuḥprakārayā ānvīkṣikītrayīvārtādaṇḍanītilakṣaṇayā rājavidyayā upāyacintayā sāmādisvabhāvayā ca yasmātkāraṇātkṣaṇamapi yo na vyayujyata | tasmātkāraṇātvacidapi senayā mātaṅgaturagarathapadātirūpayā yo na vimucyate | samuccayaḥ || upādade parasukhaduḥkhacintayā na bhūtiṣu kvacidudasicyata svayam | pramādyati sma na viṣasāda yogivaddivāniśaṃ vidhiṣu vibhajya yaḥ sthitaḥ||9||
upādada iti || pareṣāmāśritānāmanāthānāṃ ca hitāhitayościntayā 'kenopāyenāyaṃ jano duḥkhenāpākriyate sukhenāpākriyate' iti parāmarśena yaḥ svayaṃ paropadeśānapekṣamupādade jagṛhe | tathā bhūtiṣu saṃpatsu kvacidapi sthāne nodāsacyata garveṇānubhūyate sma | yogivadaudāsīnyāvalambimunīndravat pramatto na babhūva viṣaṇṇo na babhūva | vidhiṣu dharmārthakāmalakṣaṇeṣu ahorātraṃ vibhajya yo rājā sthitaḥ | samuccayaḥ || dviṣo jagadvilayabhayānyapātayanyasevata smaramapi saṃtatīcchayā | gṛhītavānkaramapamitya yācituṃ svajanma yaḥ samagamayatparārthatām || 10 || dviṣa iti || yo lokavināśabhītyārīnvyāpādayāmāsa | saṃtatyabhilāṣeṇa kāmamapi se.
p20
vitavān , yācitvā dātuṃ siddhā yaṃ jagṛhe, ityanayā yuktyātmotpattiṃ sāphalyatāmanaiṣīt | samuccayaḥ|| jigāya ṣaḍdidhamarimaṃntarāśrayaṃ tataḥ svayaṃ tyajati na ṣaḍḍidhaṃ balam | na yasya yadvyasanamadīpi saptakaṃ sthirābhavatprakṛtiṣu saptasu sthitiḥ || 11 ||
jigāyeti || yato'yaṃ antarāśrayaṃ ṣaḍidham ‘kāmaḥ krodhaśca mānaśca lobhī harṣastathā madaḥ | antaraṅgo'riṣar̤argaḥ kṣitīśānāṃ bhavatyayam ||' ityuktabhedaṃ ripuṃ jitavān | tataḥ svayaṃ nṛpatiḥ ghaḍidham ‘śreṇaṃ daurga ca sauhārda maulaṃ bhṛtakamāṭavam | ṣaḍḍidhaṃ ca balaṃ prāhurbudhā nītivicakṣaṇāḥ ||' ityuktabhedaṃ balaṃ na tyajati sma | yadyasmāt yasya saptakaṃ 'daṇḍapārudhyakaṃdarpavākpāruṣyārthadūṣaṇam | madyastrīdyūtapāpaddhiteti vyasanasaptakam ||' ityuktabhedaṃ vyasanaṃ nādīpi | tasmāttasya saptasu 'svāmyamātyo suhṛtkośau rāṣṭra durga tathā balam | prākṛtaṃ saptakaṃ proktaṃ nītiśāstraviśāradaiḥ ||' ityukteṣu prakṛtiṣu sthitiḥ sthirābhavat || viruddhalavālaṃkāraḥ|| vivayaṃ yaḥ priyamahiṣīṃ yuvādhipaṃ svamapyataḥ paramupanīya lakṣyatām | sadopadhāvidhibhiramātyamekaśo yathocitaṃ padamanayadviśodhitam || 12 ||
vivajyeti || yo nṛpatiḥ paṭṭarājñī mukhyakumāramātmānamapi varjayitvā ata evaibhyo'nyaṃ sarvadā 'chalena paracittānāṃ dharmārthakāmabhītiṣu |parīkṣaṇaṃ vidhīyeta sopadhā kathyate budhaiḥ ||" ityuktalakṣaṇāyā upadhāyā vidhānairlakṣyatāṃ viśodhyabhāvamamātyaṃ nītvā viśodhitaṃ nirbādhaṃ yathāyogyaṃ padaṃ amātya-saciva-mahattara-purohita-daṇḍanāyakādipadavīmekamekaṃ nītavān | samuccayaḥ || vaṇikpathe khaniṣu vaneṣu setuṣu vrajeṣu yo'hani niśi durgarāṣṭrayoḥ | guṇādhikaṃ dhanamavavardhaduddhataṃ yaśodhanaṃ dhruvamupacetumujjvalam || 13 || __ vaṇigiti || ya ujjvalaṃ śubhram | uddhatamulbaṇam | yaśodhanaṃ netum | guṇairaudāryādibhiḥ pracuram, kanakādikaṃ vaṇijāṃ mārge ratnotpattisthāneṣu kāntāreṣu samudrāditaṭeṣu gokuleṣu yasya niyogātpare duḥkhaṃ gacchanti tasmindurge paśudhānyahiraṇyasaṃpadā rājate śobhate tatra rāṣṭra vṛddhi prāpayāmāsa | utprekṣā || anārataṃ tisṛṣu satīṣu śaktiṣu trivargyapi vyabhicarati sma na svayam | padātayaḥ kimu kimarātayaḥ sutāḥ sahāyatā kimu kila yasya bandhutā || 14 || ___ anāreti || yasya satataṃ 'tisro hi śaktayaḥ svāmimantrotsāhopalakṣitāḥ | svaparajñāvidhāyinyo rājñāṃ rājyasya hetavaḥ ||' ityukteḥ prabhumantrotsāharūpāsu tisṛṣu śaktighu, satīṣu, trivargī dharmārthakāmalakṣaṇānāṃ trayāṇāṃ vargāṇāṃ samāhāro'pi, svayamātmanā, na vyabhicarati parasparaṃ paritatyāja | dharmamabhibhūya nahi tādṛśamarthopārjanam, tanmūlatvāda
p21
dvisaṃdhānam| . rthasya | yathoktamarthopārjanamantareṇa na yathoktakāmānuṣṭhānam, kāmānuṣṭhānamantarā na saṃtānotpattiḥ, saṃtānādṛte nārthopayogaḥ, arthopayogena vinā no dharmalābha iti bhāvaḥ | aparārdhe sādhyāhāryatra | ataeva u saṃbodhane, kila āścarye, kimākṣepe | kiṃ padātayo vyabhicaranti, api tu na|evaṃ kiṃ śatravaḥ, kiṃ putrāḥ, kiṃ mitrasamūhaḥ, kiṃ bāndhavasaṃghaḥ || ākṣepālaṃkāraḥ || bhuvastalaṃ pratapati saṃbhramanraviḥ śaśī caranvayamabhinandayatyayam | caraiḥ sthitaḥ puri sacarācaraṃ jagatparīkṣya yaḥ sma tapati saṃdhinoti ca ||15||
bhuveti || raviśaśinau svayaṃ carantau jagatpratāpānandahetū | ayaṃ tu puri sthita eva cārairjaṅgamasthāvaraṃ jagatparīkṣya saṃtāpaprīṇane cakāreti sūryacandrāvatiśeta ityatiśayālaṃkāraḥ|| kṛṣīvalaṃ kṛṣibhuvi ballavaṃ bahirvanecaraṃ caramaṭavīṣvayukta yaḥ| vaṇigjanaṃ puri purasīmni yoginaṃ niyoginaṃ nṛpasutabandhumantriṣu || 16 ||
kṛṣīti || yaḥ kṣetrako karṣakaṃ, bahirgopālaṃ, vaneṣu bhillaṃ, puri kirāṭakaveṣavantaṃ, nagarasīmni kaulikādiveṣavantaṃ, rājasutabāndhavasaciveṣu vyāpāriṇaṃ gūḍhadūtaṃ nyayuta || samuccayaḥ || vadhūgṛhe badhirakirātavāmanaṃ svarakṣayā parabalasaṃgraheṇa ca | prayuktavānpraṇidhimanākulaṃ parānabodhi yaḥ pratibubudhe ca nāparaiḥ || 17||
vadhviti || rāmāgṛhe badhiraṃ, kirātaṃ vikalāṅgam, kubjakam , ātmarakṣayā ripusainyaparikalanena ca anākulaṃ caraṃ prayuktavān yaḥ parānabodhi, aparaiśca na pratibubudhe || samuccayaḥ || avāhayatturagamavāhitaṃ gajaṃ na cāviśadvanamavigāhitaṃ hitaiḥ | dadarśa yaḥ sapadi na siddhatāpasaṃ samāyayau na tamavarodhamekakaḥ || 18 ||
avāheti || yaḥ, hitaiḥ parīkṣitāntaḥkaraṇainaraiḥ, avāhitamanadhirūḍham , turagaṃ gajaṃ ca, nāvāhayatna cālayāmāsa | avigāhitamavyāloḍitam, vanaṃ na praviveśa | sapadi sahasā, siddhatāpasaṃ tapasviveṣaṃ na dadarśa | taṃ lokaprasiddham antaḥpuram, ekaka ekākī san , na gatavān | antaḥpurarakṣiṇībhivṛddhābhiḥ sahāvarodhamagamat || samuccayaḥ || idaṃ mayā nayamapadiśya varṇitaṃ śaraṃ tu yaḥ kṣipati na yāvadāhave | śarāsanaṃ śaramiṣudhiṃ paro'kṣipatparaṃ viduryamanapavartakaṃ mahaḥ || 19 || __ idamiti || idaṃ pūrvoktaṃ mayā kavinā nayamāśritya varṇitam | adhunā vikramo varṇyateyo rājā yāvat saṅgrāme śaraṃ na kṣipati, tāvat paraḥ śatruḥ śarāsanaṃ dhanuḥ śaraṃ bāṇam iṣudhiṃ bhavām akṣipanmuktavān | paraṃ kevalaṃ yaṃ rājānam anapavartakaṃ nityaṃ mahastejo viduḥ | nītimanta iti śeṣaḥ || virodhaḥ ||
p22
na vikramaḥ śarabhanipātasaṃnibhaḥ śṛgālavadbhayabahulo nayo na yaḥ | na nindyate svayamanukampyate parairna yena vā caritamadhatta tādṛśam || 20 || na vīti || yenaṃ caritena vikramaḥ śarabhanipātasaṃnibhaḥ śarabho vivekavikalo līlayā kila vicitrollavanavidhānopapanno nakharāṅkurairmṛtamātaṅgagaṇḍasthalaṃ vidārya caraṇacatuṣṭayamadhye taṃ ca nikṣipya puṣṭo'bhavat | kramato mṛtakuthitagajendra pūyasaṃbhavairjantubhirvidāryamāṇo mṛtaḥ tadvadavicāritavihito nābhavat, nayaḥ śṛgālavat | śṛgālasya hi 'samarthajantujātamālokamālokamantarmukhākaratayā paryālocaṃ cakitacakitatvena prapalāyam' iti nayaḥ | tadvat bhabahula nābhūt, svayaṃ parairna nindyate, nāpyanukampyate, tādṛśaṃ caritaṃ yo rājā adhatta dhṛtavān || samuccayaḥ ||
yadā vyaritsadarimaditsatāthavā dhanaṃ tadāruṣadatuṣacca yaḥ param | prakopasaṃmadaviṣayo guṇaḥ phalaṃ vinodgamādvaṭa iva yasya saṃdade || 21 ||
yadeti || yadā śatruṃ vyaritsaddhantumaicchat, athavā dhanam, aditsata dātumaicchat, paraṃ kevalam, tadā yo rājā aruṣat, atuṣacca | udgamādvinā kusumamantareṇa nyagrodha iva yasyāvanīśasya roṣatoṣagocaro guṇaḥ phalaṃ samayacchat || samuccayaḥ || praropayannayabhuvi mūlasaṃtatiṃ prasārayandiśi bahuśākhamanvayam | phalaṃ diśanvipulamapuṣpayāpanaṃ janasya yaḥ samajani kalpabhūruhaḥ || 22 ||
praropeti || yo nṛpo nītibhūmau mūlasya 'bhāṇḍāgārī camūbharttā durgādhyakṣaḥ purohitaḥ | karmādhyakṣo'tha daivajño mantrī mūlaṃ hi bhūbhṛtām ||' ityuktasya saṃtānaṃ praropayan diśi bahvayaḥ śākhāḥ putrapautrādayo yasmiṃstathābhūtam anvayamānnāyaṃ prasārayan, apuṣpayāpanamanāyāsalabhyaṃ vipulaṃ pracuraṃ phalaṃ prayacchan, sañjanasya kalpavṛkṣaḥ samajani | kīdṛśaḥ surabhūruhaḥ | nyāyyabhūmau mūlasaṃtatiṃ netrasamūhaṃ praropayannadho'dho nayan pracuraviṭapasthānam anvayaṃ budhaṃ vistārayan, na puṣpavaidyāpanā kālagamanikā yatra tathābhūtaṃ phalaṃ vipulaṃ dadat || rūpakam ||
,
jalāśayaṃ diśi diśi paṅkajīvinaṃ navotthitaṃ niyatiṣu deśakālayoḥ | vimardya ṣaṣṭikamiva vidviṣaṃ bhuvi praropayannatulamalabdha yaḥ phalam || 23 ||
jaleti || yo nṛpaḥ jar̤acittaṃ pāpajīvinaṃ deśakālayorniyatiṣu bhuvi diśi diśi navotthitaṃ nūnamutthitaṃ vidviṣaṃ śatruṃ vimardya svasthānātpracālya praropayan | bhuvi diśi diśi jalāśrayaṃ kardamajīvinaṃ nūtanamutpannaṃ ṣaṣṭikaṃ vrīhiviśeṣaṃ vimartha malitveva | atulaṃ phalamalabdha || etena nītikauśalyaṃ darśitam || śleṣopamā || suhṛjjanaṃ kraśayati yaḥ sma karkaśaṃ padānataṃ dviṣamapi taṃ vyagāhata | nijaṃ malaṃ kṣipati hi vārdhiruddhataṃ nadīnadaṃ samupanataṃ vigāhate || 24 ||
p23
suhṛneti || yo nṛpaḥ karkaśaṃ nirdayaṃ suhṛjjanaṃ mitralokaṃ kraśayati sma tanūcakāra | padānataṃ caraṇanyastamastakaṃ taṃ dviṣamapi vyagāhata svīcakāra | hi yathā vārdhiḥ samudra uddhatamutkarṭa nijamātmīyamapi malaṃ kṣipati samupanataṃ samyakprahvībhūtaṃ nadīnāṃ nadānāṃ samāhāraṃ svīkaroti || arthāntaranyāsaḥ ||
vivardhitānati kaṭhinānnakhāniva priyānapi skhalitagatīnsamacchinat | pupoṣa yastamiha na yena vikriyā bhavatyapi svapaṭhitamantrato bhayam || 29||
viveti || yo nṛpaḥ vṛddhiṃ prāpitān atiniṣṭhura hṛdayān skhalite pāte gatiḥ pravṛttiryeṣāṃ tathābhūtān priyānapi vivardhitān atikaṭhinān skhalitā pratiṣiddhā gatirgamanaṃ yaistathābhūtān priyān karacaraṇaśobhāvidhāyitvena manoharānapi nakhāniva samacchinat uccapadādapātayat | yena poṣitena vikriyā na bhavati taṃ naramiha pupoṣa | yuktamapyetat | yato gurūpadeśamantareṇātmanādhītānmantrādbhayaṃ syāt, tathā svavardhitebhyaḥ pāpibhyo'pi || arthānta
ranyāsaḥ ||
anuddhatānyuvajarataḥ śrutāgamāñjitaśramānnayavinayānvitānsutān | ayojayansamamavirodhayanparaiścakāra yaḥ prakaṭamakarkaṭasthitīn || 26 ||
anuddheti || anuddhatānanutkaṭān śruta ākarṇita āgamo vyākaraṇatarkaṣaḍdarśanābhiprāyasiddhāntasvabhāvo yaistathoktān, jitaśramān vihitaśastraśāstrābhyāsān, nītipraśrayayuktān yuvavṛddhān putrān paraiḥ saha aghaṭayan avirodhayan yo rājā prakaṭaṃ yathā syātathā na vidyate karkaṭasyeva kulīrasyeva sthitiryeṣāṃ tathāvidhān akarot | karkaṭaputrā hi pitaraṃ bhakṣayanti ||
ṛtaṃ vaco'visamuditaṃ kriyāphalaṃ kṛtajñatāṃ svavibhavasaṃmitāṃ matām | jigīṣutāṃ digavadhṛtāṃ kuṭumbitāmaśeṣabhūbharaṇabharāṃ babhāra yaḥ || 27 ||
ṛtamiti || yo nṛpaḥ vaca ṛtaṃ satyam, kriyāphalamavisaṃvādi, svavibhūtisaṃmitāṃ kṛtajñatām, iṣṭāṃ dikṣvavadhṛtāṃ vijetṛtām, samastabhūmipoṣaṇādhārāṃ kuṭumbitāṃ babhāra || samuccayaḥ ||
praseduṣi sthitimati yatra rājani dhvajāṃśukānyapi na jahāra mārutaḥ | sa cātakaḥ satatatṛṣāturo'śruvāḥ patiṃvarāvalayaparigrahe param || 28 ||
preti || yasmin prasanne sthairyavati rājani sati, vāyurapi patākikāvastrāṇi na jahāra | sa prasiddhaścātaka (eva) anavaratatṛṣāvyagraḥ paraṃ kevalaṃ kanyākaṃkaṇāṅgīkāre bāṣpajalam āsīt || parisaṃkhyā ||
,
balena yaḥ svayamanilo'pi nānilaḥ sanītirapyabhavadanītigocaraḥ | aśītakaḥ śaśiśiśiraḥ samekhalaḥ samekhalastviti na janena dūṣitaḥ ||29||
p24
- baleneti || balena sāmarthyena svayaṃ yo rājā 'anilo vāyurapi sa kathaṃ nānilaḥ' iti virodhaḥ | na vidyate ilā bhūmiryasya tādṛśo bhūmiparityakto netyarthaḥ || 'sanītiḥ nītyā saha vartamāno'pyanītigocaraḥ' iti virodhaḥ | na ītayaḥ ‘ativṛṣṭiranāvṛṣṭirmūṣakāḥ śalabhāḥ śukāḥ | svacakraṃ paracakraṃ ca saptaitā ītayaḥ smṛtāḥ||' ityuktā gocarā locanaviṣayā yasya tādṛśa ityarthaḥ || 'śaśīva candra iva śiśiraḥ kṣamayā śītalaḥ, na śītakaḥ' iti virodhaḥ | na śītako mandaḥ kāryeṣvamanda ityarthaḥ || same audāsīnyāvalambini puruṣe khalo durjanaḥ, tu punaḥ same khalo durjano'bhavaditi kṛtvāpi janena na dūṣitaḥ iti virodhaḥ | saha mekhalayā kaṭisūtreṇa vartamānaḥ, same sādhāvakhala: pratipālakaḥ iti hetoḥ 'duṣṭānāṃ nigraho nītyā śiṣṭānāṃ pratipālanam | rājñāṃ dharmo'yamevāsau nānyaḥ kaścicca vidyate||' ityukterjanairna dūṣita ityarthaḥ || śleṣavirodhau ||
nyāyyaṃ sukhāvahamaho bhuvi dharmarājya- .
mityātmanaḥ prathayataḥ prajayānubhāvam | tasyābhavatpriyatamā guṇapakṣapātā
lakṣmyāḥ svayaṃvarakṛtā prathamā sapatnī || 30 || .nyāyyamiti || aho āścarye bhuvi sukhamāvahati tathoktam, dharmātprāptam, dharmeṇopalakṣitaṃ prāptaṃ vā, rājyam, nyāyādanapetam yathoktaprajāpālanalakṣaṇam iti ātmanaḥ svasya, anubhāvaṃ māhātmyam, prajayāṣṭādaśaprakṛtyā, prathayataḥ . khyāpayataḥ tasya prathamā svayaṃvarakṛtā priyatamā bhāryā guṇānāmaudāryādīnāṃ pakṣapātādaṅgīkārāt lakṣmyāḥ sapatnī babhūva || bhāratīyapakṣe-tasya pāṇḍoḥ, dharmasya pāṇḍo rājyamiti viśeṣaḥ || śleṣaḥ || vasantatilakāvṛttam ||
kalāgamānāmadhidevateva veleva lāvaṇyarasāmburāśeḥ| antanidhi riva vīrabhūmiryā vandyate'dyāpi satī satībhiḥ || 31 || kaleti || adyāpi sāṃpratamapi vīrāṇāṃ śūrāṇāmutpattyartha bhamiḥ śarotpattisthānaṃ yā satī pativratā, kalānāṃ likhitapaṭhitagaṇitaveṇuvīṇādīnāṃ catuḥṣaṣṭeḥ āgamānāṃ tarkavyākaraṇasiddhāntādīnāṃ ca iṣṭadevateva, śarīrasamudāyaśobhāvārivārinidheḥ velā bharitamiva, antargato nidhiryasyā tādṛśī bhūmiriva, satībhiḥ pativratābhirvandyate namaskriyate stūyate, vā || utprekṣā || upajātivṛttam ||
yā kauśalyā rūpaśīlena cārvī dīnāṅkākuntyāgasāṃnidhyayogāt | dīneṣvarthiṣvādadelobhavādānnāsau rājñaḥ svāntamanta hāra || 32 ||
yā kauśeti || asau kauśalo janapadasamānaśabdaḥ kṣatriyaḥ, tasyāpatyaṃ strī kauśalyā| 'vṛddhakośalā-' iti vyaṅ | rājño daśarathasya svāntaṃ mānasam anta āntaraṃ hṛtavatī |
p25
yā rūpaśīlena cārvī manojñā satī dīneṣva kiṃcitkareṣu, arthiṣu, dīnāṃ mlānāṃ kākuṃ manobhiprāyaṃ vakroktiṃ vā na lobhasya vāda. uktiryatra tasmāt tyāgasāṃnidhyayogāt tyāganaikaṭyasaṃbandhāt nādade || bhāratīyapakṣe - asau kuntī rājñaḥ pāṇḍoḥ svāntamantarjahāra | kau kṣitau śalyā śalyamiva śalyā ātmīyarūpaśīlenānyāsāṃ kamanīyakāminīnāṃ śalyotpādakatvāt | yato rūpaśīlena cārvī | athavā kuśalabhāvaḥ kauśalī tayā | etena veṇuvīṇādīnāṃ catuḥṣaṣṭikalānāṃ parijñānalakṣaṇaṃ dakṣatvaṃ pradarśitam | rūpaśīlena ca cārvī manoharā yā dīno'gaviṣṭho'ṅko lakṣaṇaṃ yasyāstādṛśī satī āgasāmaparādhānām nidhyayogāt samūhāsaṃbandhād dīneṣvarthaṣu lobhavādān na ādade || śleṣaḥ || śālinīvṛttam ||
saundaryavarye'pyavaroghavarge sthite viśeṣeṇa sa tāmiyeṣa |
vihāya cūtasya samastamaṅgaṃ puṣpodgamaṃ cumbati hi dvirephaḥ || 33 || saundaryeti || sa rājā saundaryavarye lāvaṇyapradhāne avarodhavarge sthite'pi sati viśeṣeṇa rūpaśīlādivyavacchediguṇena tāṃ rājñīmiyeṣa | yuktametat | dvirepho bhramaraḥ cūtasyāmrasya samastamaṅga śākhābudhnādi vihāya puṣpodgamaṃ mañjarīmakarandaṃ cumbati āsvādayati || arthā'ntaranyāsaḥ || upajātivṛtam ||
iti ratimanayānurudhyamāno hṛdi śaraṇottamamaṅgalaṃ namasyan | vyasanarahitarājarājyabhāraḥ svamupacikāya yaśodhanaṃjayena || 34 || iti śrīdhanaṃjayaviracite dhanaṃjayāṅke rāghavapāṇḍavīyāparanāmni dvisaṃdhāne kāvye daśarathapāṇḍurājavarṇanaṃ dvitīyaḥ sargaḥ samāptaḥ ||
itīti || ityamunā prakāreṇa anayā paharāiyā ratiṃ suratotsavam anurudhyamānaḥ kāmayamānaḥ śaraṇayogyatvāccharaṇam uttamaiḥ sarvajñaiḥ praṇītatvāduttamam malaṃ pāpaṃ gālayatīti maṅgalaṃ dharmam hṛdi namasyan vyasanai rahito rājā yatra tathokto rājyabhāro yasya sa rājā jayena aritiraskaraṇena svamātmīyam yaśa eva dhanaṃ upacikāya | vṛddhiṃ nītavān || athavā dhanaṃjayena kavinā svaṃ yaśa upacikāya vṛddhiṃ prāpitavān || puṣpitāgrāvṛttam ||
iti śrīdādhīca jātikuddālopanāmaka śrī cchoṭīlālātmajaśrībadarīnāthaviracitāyāṃ dvisaṃdhāna kāvyaṭīkāyāṃ rājavarṇano nāma dvitīyaḥ sargaḥ |
tṛtīyaḥ sargaḥ |
athāsya rājñaḥ priyadharmapatnī dharmo'sti vandhyaḥ kimitīva matvā | rajaḥkaṇaṃ tatra phalāya kāle vabandha cūtāgrimamañjarīva || 1 || atheti || atha asya rājñaḥ priyā dharmārthe patnī 'kiṃ dharmo bandhyo'sti' iti iva
First 23 of 228 passages. Read on
Recensions and editions (3)
- Dvisandhāna (Dhananjay, Kashinath Pandurang Sharma,, Nirnanysagar Press, 1895) — Sanskrit
- Dvisandhāna (Khushalchand Gorawala, Bharatiya Gyanpith, 1970) — Sanskrit, not yet digitised
- Dvisandhāna (Dhananjay Mahakavi, Khushalchand Gorawala, Jin Gun Aradhak Trust, 2016) — Sanskrit, not yet digitised
Commentaries (15)
- Commentary of Muddirāju Rāmanna — Muddirāju Rāmanna, Telugu, not yet digitised
- Dvisaṃdhānakāvyaṭīkā — Puṣpasenaśiṣya, Sanskrit, not yet digitised
- Dvisaṃdhānakāvyaṭīkā — Devara, Sanskrit, not yet digitised
- Padakaumudī — Devendragaṇi, Sanskrit, not yet digitised
- Rāghavapāṇḍavīyakāvya — Arala Śreṣṭhin, Sanskrit, not yet digitised
- Rāghavapāṇḍavīyasthūlatātparyārtha — Sanskrit, not yet digitised
- Rāghavapāṇḍavīyaṭīkā — Padmanandin, Sanskrit, not yet digitised
- Rāghavapāṇḍavīyaṭīkā — Puṣpadanta, Sanskrit, not yet digitised
- Rāghavapāṇḍavīyaṭīkā — Lakṣmaṇa Paṇḍita, Sanskrit
- Rāghavapāṇḍavīyaṭīkā — Rāmacandra Nyāyālaṃkāra, Sanskrit, not yet digitised
- Sāramañjarī — Sanskrit, not yet digitised
- Śleṣavirodhinī — Rāmabhadra, Sanskrit, not yet digitised
- Arālabhedin — Sanskrit, not yet digitised
- Prakāśa of Śaśidhara — Śaśīdhara, Sanskrit, not yet digitised
- Sāmudrikaśāstra — Gaṅgāsahāya Śarman, Sanskrit, not yet digitised
Based on
See also: more in Court epics
- Kshatracudamani (Kṣatracūḍāmaṇi) — Sanskrit; 1050 CE
- Hirasaubhagyakavya (Devavimala) (Hīrasaubhāgyakāvya (Devavimala)) — Sanskrit; 450–1550 CE; partly digitised
- Gautamiyamahakavya (Gautamīyamahākāvya) — Sanskrit; 1750 CE; partly digitised
- Nalayana (Nalāyana) — Sanskrit; 450–1550 CE; partly digitised
- Shantinathamahakavya (Śāntināthamahākāvya) — Sanskrit; 1353 CE; partly digitised
- Dharmabhyudaya (Dharmābhyudaya) — Sanskrit; 1243 CE; partly digitised
Discussed in 3 studies in Pramāṇa (listed on the page).