Pramāṇa · Search · About · API

Yashastilaka 7

Śrutasāragani 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1

athedānīṃ tṛtīyasyāśvāsasya rājyalakṣmīvinodanāmnaḥ prārambhaṃ kurvāṇāḥ śrīsomadevasūrayaḥ ādimaṅgalārthaṃ śrīmadarhatparameśvarasya pañcakalyāṇagarbhitāṃ stutiṃ prāhuḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | śrīlīletyādi | sa jagatprasiddho jinastīrthakaraparamadevaḥ jagattrailokyaṃ apāyāt caturgatirakṣātaḥ pāyāt rakṣatu | sa kaḥ | tadyornityasaṃbandhatvāt yo bhagavān jinaḥ śrīlīlāmbujagarbhasaṃbhavatanuḥ śriyo lakṣmyāḥ līlāmbujaṃ krīḍākamalaṃ tasya garbhe karṇikāyāṃ saṃbhavā utpannā tanuḥ śarīraṃ yasya sa tathoktaḥ | bhagavān kila svargāvataraṇa-kalyāṇe māturgarbhajāṃ śaktimādhāya tatra kamalaṃ kṛtvā tasya karṇikāyāṃ avatarati, tatra kamale vṛddhiṃ yāti, paścānmāturyonimaspṛṣṭvā māturbādhāmadattvā janma gṛhṇāti, tena śrīsomadevācāryaḥ prāha—śrīlīlāmbujagarbhasaṃbhavatanuḥ | yaḥ punaḥ kathaṃbhūtaḥ | svarṇācala-snānabhūḥ svarṇācalo meruparvataḥ sa snānasya janmābhiṣekasya bhūrbhūmiḥ yasya sa svarṇācalasnānabhūḥ | punaḥ kathaṃbhūto yaḥ | lakṣmīprārthitasaṃgamaḥ lakṣmyā sāmrājyaśriyā prārthito saṃgamo melāpako yasya sa tathoktaḥ | apiśabdāt ko'pi kumāradīkṣito'pi tatsūcanārthamapiśabdo vartate | punaḥ kathaṃbhūto bhagavān | parasya utkṛṣṭasya tapaso sthānaṃ nivāso abhūdbhuvaṃ | yo bhagavān punaḥ kiṃ kṛtavān | paraṃ jyotiḥ jñānaṃ prāptavān labdhavān | kathaṃbhūtaṃ paraṃ jyotiḥ | samastaviṣayam samasto lokaśca viṣayo gocaro gamyo yasya paraṃ jyotiṣaḥ tatparaṃ jyotiṣaḥ samastaviṣayam | to bhagavān | dhyānāvandhyavidhiḥ dhyānābhyāṃ dharmaśukladhyānābhyāṃ avandhyaḥ sakalo kartavyaṃ yasya sa dhyānāvandhyavidhiḥ | hariharahiraṇyagarbhādibhirdhyānakṛtaṃ paraṃ phalaṃ dhamiti bhāvaḥ | punaḥ kathaṃbhūto bhagavān | taddhāmadhṛtodayaḥ tasmin jagatprasiddhe sarvakarmakṣayalakṣaṇe mokṣe dhṛta āropita (utkṛṣṭo ayaḥ) udayaḥ śubhāvaho na sa taddhāmadhṛtodayaḥ | cakāra uktasamuccayārthaḥ | tena anantacatuṣṭayādayo labdhyādaya anantaguṇāḥ samuccīyante | rūpakātiśayasamuccayālaṃkāraḥ ||

7.2.1

punastaddhyāsa śrīsarasvatīvilāsakamalākaraṃ rājamandiramaho asamasāhasārambha, tribhuvanabhavanastambha, kadācitsamīpasamastalokalocanonmeṣeṣu lakṣmīpatiprabhṛtibhirityādi | sa jagatprasiddho jinacandradevaḥ jaganti trīṇi bhuvanāni pāyādrakṣatu | anekaviṣamabhavagahanaduḥkhaprāpaṇahetūn karmārātīn jayantīti jināḥ gaṇadharadevādayaḥ | 'iṇikṛśibhyo ṇak' ityādisūtreṇa ṇakpratyayena jinaśabdaḥ siddhaḥ | jinānāṃ gaṇadharadevādīnāṃ candra āhlādako jinacandraḥ cāsau devaḥ paramārādhyaḥ jinacandradevaḥ | kathaṃbhūto jinacandradevaḥ | yathoktaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ lakṣmīpatiprabhṛtibhiḥ kṛtapādasevaḥ lakṣmyāḥ patirlakṣmīpatirnārāyaṇaḥ sa prabhṛtirmukhyo yeṣāṃ rudrabrahmādīnāṃ te lakṣmīpatiprabhṛtayastairlakṣmīpatiprabhṛtibhiḥ kṛtā paramadharmānurāgeṇa racitā pādayoścaraṇakamalayoḥ sevā vandanā bhaktiryasya sa lakṣmīpatiprabhṛtibhiḥ kṛtapādasevaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | jayī jayanaśīlaḥ | sa kaḥ | yasya jinacandradevasya harernārāyaṇasya sāmyaṃ tulyatā na vartate | tadghetugarbhituṃ viśeṣaṇamāha—kathaṃbhūtasya yasya | triviṣṭapadhṛti-sthitavikramasya trayāṇāṃ viṣṭapānāṃ lokānāṃ dhṛtau uddharaṇe sthita u sāmarthyaṃ yasya sa tathā tasya | kathaṃbhūtasya hareḥ | daṃṣṭrādhṛtāvanitalasya daṃṣṭrayā lilitamavanitalaṃ pṛthvīmaṇḍalaṃ yena sa tathā tasya | varāhāvatāreṇa yadā nārā tadā pralayakālabhayāt hastābhyāṃ pṛthvīmuddhartumasamarthatvāt daṃṣṭrayoddhṛtavān vyatirekālaṃkāraḥ || uktaṃ ca vāgbhaṭṭena mahākavinā—'kenacidyatra dharmeṇa siddhasāmyayoḥ | bhavatyekatarādhikyaṃ vyatirekaḥ sa ucyate ||'

7.2.2

punarityādi | aho māradatta, aho asamasāhasārambha asamaṃ asaḥ saṃbhavi yatsāhasaṃ adbhutaṃ karma tasyārambhaḥ prārambho yasya sa tathā tasya saṃbodhanaṃ tathokta | aho tribhuvanabhavanastambha tribhuvanameva bhavanaṃ gṛhaṃ tasyodaraṃ ādhārakāṣṭhaṃ tribhuvanabhavanastambhastasya saṃbodhanaṃ he tathokta | kadācit kaliti tadā tasmin kāle niśīthinīśeṣeṣu rātriśeṣeṣu | kileti lokoktau ahaṃ yaśodharamahārājaḥ palyaṅkatalaṃ śayyotsaṅgamujjhāṃcakāra tatyāja ujjhitavān bhūteṣu niśīthinīśeṣeṣu | samīpasamastalokalocanonmeṣeṣu samīpā idānīmeva samastānāṃ lokānāṃ locanonmeṣāḥ netrāṇāmudghāṭanāni yeṣu te tathā teṣu | paryaṅkatalam | mṛgamadāṅgarāgabahulaparimalam | mṛgamado nāma kastūrikā tenopalakṣito yo'sāvaṅgarāgo vilepanaṃ tena bahulaḥ pracurataraḥ parimalo vimardottho gandho yatra paryaṅkatale tattathoktam | ka iva paryaṅkatalamujjhāṃcakāra | mandākinīpulinaṃ kalahaṃsa iva | yathā kalahaṃso rājahaṃso mandākinyāḥ gaṅgāyāḥ pulinaṃ toyotthitaṃ dvīpaṃ tyajati | kathaṃbhūtaṃ mandākinīpulinam | navollāsamāṃsalasarojakānanam navollāsena pratyagravikasanena māṃsalaṃ manoharasthalaṃ sarojakānanaṃ kamalavanaṃ yatra mandākinīpuline tattathoktam | kiṃ kṛlā pūrvaṃ paryaṅkatalamujjhāṃcakāra | punaḥ rājyapaṭṭābhiṣekādanantaraṃ tatpūrvoktaṃ tribhuvanatilakaṃ nāma rājamandiraṃ rājabhavanamadhyaṃ sthitvā | kathaṃbhūtaṃ rājamandiram | śrīsarasvatīvilāsakamalākaram śrīśca lakṣmīḥ sarasvatī ca bhāratī tayorvilāsakamalākaraṃ krīḍākamalavanam | ahaṃ kiṃ kurvan paryaṅkatalamujjhāṃcakāra |

7.2.3

iti amunā prakāreṇa vyāvarṇyamānavidhānena prabodhamaṅgalapāṭhakānāṃ prabodhasya jāgaraṇasya ye maṅgalapāṭhakā namrācāryāḥ prabodhamaṅgalapāṭhakāsteṣāṃ sūktīḥ subhāṣitāni ākarṇayan śṛṇvan | kathaṃbhūtānāṃ prabodhamaṅgalapāṭhakānām | vaibhātikamuktapāṭhakaṭhorakaṇṭhakānām vaibhātikāni yāni sūktāni suvacanasubhāṣitāni teṣāṃ caṇṭha kaṭhorāstīvratarā vācālāḥ kaṇṭhakā galanālāni yeṣāṃ te tathā | kathaṃbhūtāḥ yāni avedanasundaroktīḥ avasarasya prastāvasya āvedanaṃ vijñāpanaṃ tena sundarā bhavati uktayo vacanāni yāścu sūktiṣu tā avasarāvedanasundaroktayastāstathoktāḥ | dīkṣāyāḥ [himarucirityādi]—rasatkravākumaṇḍalaṃ śabdāyamānatāmracūḍavṛndaṃ kevalaḥ puruṣadvandveṣu prātaḥ prabhāte kathayatīva sūcayatīva | kṛkavākumaṇḍalaṃ kiṃ kṣāloḥ mithunāni, ayaṃ pratyakṣībhūto himaruciścandramāḥ astameti astamayaṃ kathaṃbhūto himaruciḥ | niśi rātrau nigaditanijaviniyogasaṃgaraḥ nigaditaḥ vidhiḥ svakīyo viniyogasya saṃgaraḥ pratijñā yena sa tathoktaḥ | ayaṃ pratyakṣībhūto na labdhaḥ bhāskaro'pi jagati nayanaviṣayaṃ locanagocaraṃ ā samantāt avati gacchati dhātri rakṣapālane' ityatra avadhātorekonaviṃśatyartheṣu vartamānatvāt | tathā hi— vidhiyeṃ gatikatīprītitṛptyavagamanapraveśaśravaṇasmyarthayācanakriyecchādīptyavāptyāliṅganahiṃnavakeva bhāvanibhāvadhu' iti | raviḥ kimarthaṃ nayanaviṣayamāgacchati | nijāya karmaṇe nijayo-

7.4

nidretyādi | he rājan, āliṅgya āliṅganaṃ dattvā sakhīmukhaṃ tava priyakāntāvadanaṃ cumba vaktreṇa saṃyojaya | eṣā pratyakṣībhūtā raveḥ śrībhāskarasya nanu he rājan, prabhā dīptirdṛśyate śrīsūrya udeṣyati | prabhātaṃ jātamityarthaḥ | kathaṃbhūtaṃ sakhīmukham | nidrāśeṣeṇa alpasvāpena nimīlite mudrite ardhanayane locane yasmin sakhīmukhe tattathoktam | aparaṃ kathaṃbhūtaṃ sakhīmukham | kiṃcidvilambākṣaram kiṃcinmanāk vilambaḥ kālakṣepo yeṣāṃ tāni kiṃcidvilambāni akṣarāṇi varṇā yasmin sakhīmukhe tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | paryastālakajālakam paryastāni yatra tatra gatāni alakānāṃ kuntalānāṃ jālakāni vaktro yatra tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | pravilasaddharmāmbumuktāphalam pravilasanti śobhamānāni dharmāmbūni āsyādajalabindavo muktāphalāni vyākaraṇe yāni yasmin sakhīmukhe tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | bhrūbhaṅgālasam bhrūbhaṅgeṣu bhrūkṣepeṣu netropariromarājyollāsaneṣu alaso manda udyamo yasmin tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtam | alpajṛmbhaṇavaśāt stokakavināmakaraṇāt hāvavidhānāt īṣatprakampādharam īṣat manāk prakampaḥ sphuraṇaṃ adhare dantacchade yasmin tattathoktam | rūpakamanumānālaṃkāraḥ ||
vikiranikara ityādi | eṣa pratyakṣībhūtaḥ vikiranikaraḥ pakṣisamūho vyākuleḥ vistaḥ san pādapānāṃ vṛkṣāṇāṃ śikharāṇi uparitanabhāgāni tirayati jhampati | dvandvaśabdo mithunadhvaniḥ vai prekṣitaścañcalo vartate | prastāvāt pakṣiṇāṃ dvandvamiti gṛhyate | iha ca eṣa ca aṅgaṇeṣu gṛhāgrabhūmiṣu yuvatisārthaḥ strīṇāṃ samūhaḥ saṃcarati gatāgataṃ karoti | kathaṃbhūto yuvatisārthaḥ | sadmakarmaprabandhāt gṛhavyāpārapraghaṭṭakāt taralita- kucakumbhaḥ śithilitastanakalaśaḥ | jātyalaṃkāraḥ ||
galati ityādi | he rājan, ayaṃ pratyakṣībhūtaḥ cakranāmnāṃ cakravākānāṃ viyogo

7.7

vipralambho galati vighaṭate | kimiva | tama iva andhakāraṃ yathā | he rājan, eṣā pratyakṣībhūtā nalinarājiḥ kamalasamūhaḥ sphuṭati vikasati | katham | sārdhaṃ saha | kayā | saṃdhyayā prabhātakālavat | he rājan, kulavadhūnāṃ kulastrīṇāṃ sārthaḥ samūhaḥ vāsagehāni vilāsamandirāṇi tyajati muñcati | kathaṃbhūtaḥ kulavadhūnāṃ sārthaḥ | agaṇitapatinarmā na gaṇitaṃ manyānītaṃ patīnāṃ bhartṝṇāṃ narma parihāsaḥ agaṇitapatinarmā | uktaṃ ca—'dravakeliparīhāsaḥ krīḍā līlā ca narma ca |' punaḥ kathaṃbhūtaḥ kulavadhūnāṃ sārthaḥ | kuṇitabhrūlatāntaḥ kuṇitāḥ kopena kuṭilito bhrūlatānāmantaḥ prānto yena sa tathoktaḥ | upamāsahoktyalaṃkāraḥ ||
aviralapulakālyādi | he rājan, iha asmin sthāne kāminīnāṃ strīṇāṃ yūthaḥ samūho viharati paryaṭati | kathaṃbhūtānāṃ kāminīnām | aviralapulakālīpāṃśulāsyāmbujānām aviralā avicchinnā yā pulakālī pulakaśreṇistayā pāṃśulāni militāni āsyāmbujāni mukhakamalāni yāsāṃ tāstathā tāsām | punaḥ kathaṃbhūtānāṃ kāminīnām | navanavanakharekhālekhalolastanīnām navanavāḥ pratyagrāḥ yāḥ nakharekhāḥ punarbhavarājayaḥ tāsāmālekhairvilekhanairlolāścapalāḥ stanāḥ yāsāṃ tāstathā tāsām | punaḥ kathaṃbhūtānāṃ kāminīnām | prakvaṇannūpurāṇām prakvaṇantaḥ śabdāyamānāḥ nūpurā hiñjīrā yāsāṃ tāstathā tāsām | kathaṃbhūtaḥ kāminīnāṃ yūthaḥ | smaranarapatidūtīvibhramaḥ smaranarapateḥ kāmanarendrasya dūtīnāṃ saṃcārikāṇāṃ vibhramaḥ śobhā yasya yūthasya sa tathoktaḥ | rūpakopamālaṃkāraḥ ||
alakavalayavṛttā ityādi | he rājan, kāminīnāṃ strīṇāṃ kapole gaṇḍasthale sarasakarajarekhāḥ sarasāḥ tatkāladattāḥ karajānāṃ nakhānāṃ rekhāḥ padāni palāśasya

7.9

kiṃśukataroragraśākhāśikhāyāmuparitanaśākhāyāṃ uparitanabhāge avanatamukulānāṃ vakrakalikānāṃ mañjarīṇāṃ abhikhyāṃ śobhāṃ pravidadhati prakurvanti | kathaṃbhūtāḥ sarasakarajarekhāḥ | alakavalayavṛttāḥ alakānāṃ kuntalānāṃ valayeṣu viṇṭikāsu vṛttāḥ pravṛttāḥ saṃjātāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | kiṃcidākuñcitāntāḥ kiṃcinmanāk ākuñcitaḥ varti antaḥ paryanto yāsāṃ karajarekhāṇāṃ tāstathoktāḥ | upamālaṃkāraḥ || dvīpāntareṣvityādi | he nṛpa he rājan, iha asmin loke dvīpāntareṣu pūrvāparavideheṣu yathā yena prakāreṇa nalinīvanavartivṛtte padminīkhaṇḍavartanaśīlācāre bhānau śrīsūrye sati kāpi kriyā kācit ceṣṭā na bhavati na camatkaroti na pravartate evamunā prakāreṇa tvayi bhavati priyatamādharapānalole sati vallabhaśrīsīdhā eṣu danalampaṭe sati karmavatāṃ kriyāvatāṃ puruṣāṇāṃ prayāsa udyamaḥ kutaḥ kasmāt kurvana kuto'pi phalavān bhavati | dṛṣṭāntākṣepālaṃkāraḥ || smarabharetyādi | he suratavilāsahaṃsa suratasya saṃbhogakrīḍāyāḥ vilāsahaṃsaḥ krīḍākaraṇe rājahaṃsaḥ suratavilāsahaṃsastasya saṃbodhanaṃ he tathokta, abalāmukhaṃ vanitā vadanaṃ kartṛbhūtaṃ uṣasi prabhāte tava bhavato nikhilaniśāsu sarvarātriṣu pūrvarāmadhyarātri-apararātriṣu jāgaraṃ jāgaraṇaṃ karmatāpanaṃ kathayati | kathaṃbhūtaṃ abalāmukham | smarabharakalahakelilulitālakavidalitatilakamaṇḍanam smareṇa kandarpātiśayena yo'sau kalaho yuddhaṃ tasya keliḥ krīḍā tayā lulitā luṭhitā ye alakāḥ keśāstairvidalitaṃ cūrṇīkṛtaṃ lopitaṃ tilakamaṇḍanaṃ tilakaṃ ca maṇḍanaṃ ca kuṅkumakajjalādikaṃ padma na mukhasya tattathoktam | punaḥ kathaṃbhūtaṃ abalāmukham | navanakhalikhitalekhagaṇḍasthalam

7.13

niṣpādane parastatparaḥ | tathā he rājan, purohito'pi tava bhavato dvāre ca tiṣṭhati | kathaṃbhūtaḥ purohitaḥ | utsavamatiḥ utsave śāntikarmamahotsave matirbuddhiryasya sa tathā | samuccayālaṃkāraḥ ||
prābhātiketyādi | he deva he rājādhirāja, gṛhavāpiṣu rājamandirasarovare rājahaṃsāḥ cañcucaraṇalocaneṣu lohitāḥ cakāṅgā rājahaṃsā ucyante te rasanti śabdaṃ kunti | katham | dīrghe tārataraṃ yathā bhavastathaivam | kasmāt | prābhātikānakaravaśravaṇaprabodhāt prabhāte bhavāḥ prābhātikāste ca te ānakāḥ paṭahāsteṣāṃ ravaḥ śabdastasya śravaṇenākarṇanena yo'sau prabodho jāgaraḥ prābhātikānakaravaśravaṇaprabodhastasmāt | rājahaṃsāḥ kiṃ kurvāṇāḥ rasanti | iti asunā prakāreṇa bruvāṇāḥ sūcayantaḥ | itīti kim | he deva rājan, tvaṃ uttiṣṭha uttho bhava | saṃprati idānīṃ rājalakṣmīsaṃpāditaṃ enaṃ pratyakṣībhūtaṃ vibhavaṃ aiśvaryaṃ bhaja tvaṃ āśraya | utprekṣālaṃkāraḥ ||
supteṣityādi | he budhāvaloka, vidvajjanalocana, yeṣu supteṣu aiśvarye bhaja tvaṃ āśraya | eṣa pratyakṣībhūto raviḥ yāvanmātraṃ tamo'ndhakāraṃ dalati vidhvaṃsayati tattāmaḥ kila niścayena teṣu puruṣeṣu dhatte dharati | ye puruṣāḥ vitandrāḥ nidrārahitā nirālasyāḥ asya raveḥ puraḥ pūrvameva punarbodhaṃ dadhati jāgaraṇaṃ kurvanti jāgrati | he nātha, teṣu puruṣeṣu nijāni tejāṃsi dyotān vitanoti vistārayati | jātyalaṃkāraḥ ||
itītyādi | he rājan, kadācitkasmiṃścidavasare pratyūṣānehasi prabhāta

7.16

maṇḍapamāsthāya sabhāyāmupaviśya dharmasthairnyāyādhikāribhiḥ puruṣaiḥ saha sarveṣāṃ āśramiṇāṃ brahmacārigṛhivānaprasthabhikṣūṇāṃ itaravyavahāraviśrāmiṇāṃ ca brāhmaṇakṣatriyavaṇikśūdrāṇāṃ varṇānāṃ ca kāryāṇi apaśyaṃ ahaṃ vicārayāmāsa iti kriyākārakasaṃbandhaḥ | kathaṃbhūte pratyūṣānehasi | āsannodayadyumaṇimahasi āsannaṃ samīpavarti udayācalasya dyumaṇeḥ śrīsūryasya mahastejo yatra pratyūṣānehasi sa āsannodayadyumaṇimahāstasmin tathokte | kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | budhaprakāṇḍamaṇḍalīvidhīyamānadharmāgamālāpam budhānāṃ vidvajjanānāṃ madhye prakāṇḍaṃ praśastaṃ budhaprakāṇḍaṃ tasya maṇḍalī melāpakastayā vidhīyamānāḥ kriyamāṇāḥ dharmāgamālāpāḥ smṛtiśāstrapravacanāni yasminnāsthānamaṇḍape sa tathā tam | ahaṃ kiṃ kurvan kāryāṇi apaśyam | iti amunā prakāreṇa saukhaśāyanikānāṃ sukhaśāyanaṃ pṛcchantīti ye te saukhaśāyanikāsteṣāṃ sūktagītāmṛtarasaṃ suvacanakathitāmṛtadravaṃ karṇapūratāṃ nayan | ākarṇayannityarthaḥ | itīti kim— vyomāmbudhāvityādi | he rājan, prabhāte vibhātasamaye prathamaṃ pūrvaṃ rāgaḥ śrīsūryasya tejaḥ ābhāti śobhate | kathaṃbhūto rāgaḥ | vyomāmbudhau ākāśasamudre vidrumakānanaśrīḥ vidrumāṇāṃ pravālānāṃ kānanasya śrīḥ śobhā yasya rāgasya sa tathā | punaḥ kathaṃbhūto rāgaḥ | viyadvane ākāśakānane kiṃśukapuṣpakāntiḥ kiṃśukānāṃ palāśavṛkṣāṇāṃ puṣpāṇi kusumāni kiṃśukapuṣpāṇi teṣāṃ kāntiḥ śobhā yasya sa tathā | punaḥ yathaṃbhūto rāgaḥ | surebhasindūritakumbhaśobhaḥ surebhasya airāvaṇagajasya sindūritaḥ sindūreṇāruṇīkṛto'sau kumbhaḥ śiraḥpiṇḍastasya śobhā upamā yasya rāgasya sa tathā | rūpakopamālaṃkāraḥ || niśo ityādi | he niśe he rātre, niśīthinīśaṃ candraṃ vihāyāpi parityajyāpi iha asmin saṃsāre tava atyanta ratiḥ prasiddhā vikhyātā vartate | iyaṃ ahaśrīrdinaśrīḥ dineśaṃ vinā śrībhāskaramantareṇa sūryodate nimeṣārdhamapi svatantrā svacchandacāriṇī nāste na tiṣṭhati | jātyalaṃkāraḥ || ata ityādi | ataḥ etasmāt kāraṇāt nisargotsvabhāvena niśi rātrau pāṃśulatvaṃ andhakāreṇa saha vyabhicāriṇī nāste na taṃ divasaśriyaśca dinalakṣmyāḥ śuddhasthititvaṃ

7.18

avyabhicāriṇītvaṃ malaiva vijñāyaiva tayorniśādinaśriyoḥ sīmni madhye vidhirvidhātā saṃdhyāṃ puraiva sasarja cakre | kasmāt | saṃsargabhayādiva vyabhicāriṇyā avyabhicāriṇyāśca saṃparkaśaṅkanādiva | utprekṣālaṃkāraḥ ||
pūrvamityādi | ayaṃ pratyakṣībhūto raviḥ udayati udgacchati | kathaṃbhūto raviḥ | pūrvaṃ prathamataḥ sarasakarajarekhākṛtiḥ sarasā tatkāladattā yā karajarekhā tasyā ākṛtiryasya sa tathoktaḥ | punaḥ kathaṃbhūto raviḥ | tatastadanantaraṃ adhararuciḥ trīṇāṃ dantacchadākāraḥ | tadanu tadanantaraṃ ghusṛṇapiṇḍakhaṇḍadyutiḥ kuṅkumapiṇḍakhaṇḍadyutiḥ ardhapiṇḍasadṛśaḥ | tatastadanantaraṃ añjacayacchaviḥ raktakamalasadṛśaḥ | punastadanantaraṃ aruṇaratnamukuraśrīḥ padmarāgamaṇidarpaṇasamānaśobhaḥ | raviḥ kiṃ kurvan | rāganirbharaiḥ raktimabahulairaṃśubhiḥ kṛtvā kakubhi kakubhi diśi diśi bandhūkamayīṃ sṛṣṭiṃ kurvanniva vidadhadiva | upamālaṃkāraḥ | drutavilambitacchandaḥ ||
śatamakhadhāmetyādi | raviḥ śrīsūrya udayatyudgacchati udeti | kathaṃbhūtaḥ sannudeti | śatamakhadhāmahemakumbhākṛtiḥ pūrvadikpālaprāsādasuvarṇakumbhasadṛśaḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | indrasamudravidrumastambastimitakāntiḥ pūrvasamudrapravālasamūhavanniścaladīptiḥ | punaḥ kathaṃbhūtaḥ | aharutsavasamayasuvarṇadarpaṇaḥ aho divasasya utsavasamayo mahotsavakālastasya saṃbandhī suvarṇadarpaṇaḥ kāñcanādarśaḥ | raviḥ kiṃ kurvan | kaiḥ kiraṇaiḥ kṛtvā digdayitāmukhāni digvadhūvadanāni piñjarayan raktapītāni kurvan | kathaṃbhūtaiḥ karaiḥ | udāraharirohaṇarucirucirotkaraiḥ udāramatimanoharaṃ yaddharirohaṇaṃ haricandanaṃ tasya rucirdīptistadvat rucirā manoharā utkarāḥ samūhā yeṣāṃ karāṇāṃ te tathoktāstaiḥ | kathaṃbhūto raviḥ | aruṇitajaladhimaṇḍalaḥ śvetaraktīkṛtasamudrābhogaḥ | rūpakālaṃkāraḥ || drutavilambitacchandaḥ ||

7.21

ardhakāvyakaviḥ samasyākārakaḥ kaścidbrūte | kiṃ brūte—aruṇakiraṇetyādi | he kṣitipa he rājan, aruṇakiraṇamadhye aruṇānāmavyaktarāgāṇāṃ kiraṇānāṃ mayūkhānāṃ madhye madhyavartī vidrumastambabimbaḥ pravālasadṛśamaṇḍalo bhānuḥ śrīsūryaṃ udat udbahnacchati | kimiva kīdṛśīṃ śobhāṃ bibharti dhatte | rājā brūte—he budha he vidvan, yudhi saṃgrāme śoṇitāpūritāyāṃ rucirābhṛtāyāṃ upari pratarat unmajjat mama śatrorāsyaṃ mukhaṃ kopāt pāṭalaṃ śvetaraktaṃ yadvadāsyaṃ bhavati tadvat bhānuḥ śobhāṃ bibharti | praśnottaropamālaṃkāraḥ || niśītyādi | he deva he rājan, tapanaḥ śrīsūryaḥ te tava sāmānyavṛttiḥ sāddaśyapravṛttirudayati | kathaṃbhūtastvam | gāḍhamatiśayena udriktanidraḥ gatanidraḥ | kasmāt | niśi rātrau madanavinodāt kāmakrīḍanāt vāsare ca divase prajānāṃ lokānāṃ udayanayaniyogāt vṛddhikaraṇādhikārāt | udriktanidra ityevaṃ tvaṃ kiṃ kurvan | iti amunā prakāreṇa vapuṣi śarīre nitāntamatiśayena ambhojalakṣmīṃ raktakamalaśobhāṃ bibhrat dharan tena kāraṇena tapanaḥ śrīsūryaḥ sāmānyatayā udayati | tvatsakāśādahīnatayā udayaṃ karoti ityarthaḥ | vyatirekatulyayogitālaṃkāraḥ || alaketyādi | ete pratyakṣībhūtāḥ ravimayūkhāḥ sūryakiraṇāḥ prātaḥ prabhātasamaye alakavalayamadhye cūrṇakuntalamaṇḍalāntare padmarāgaprasūtiṃ raktamaṇīnāmutpattiṃ dadhati

7.22.1

dharanti | abalāsu karṇapālīpradeśe karṇoparitanabhāge navakisalayaśobhāṃ pratyagrapallavaprabhāṃ dadhati | abalā kucakalaśataṭānāṃ stanakumbhapradeśānāṃ kuṅkumasya kāśmīrajanmakesararāgaśobhāmiva dadhati dharanti | upamālaṃkāraḥ || kāśmīrakesaruca ityādi | he deva, bhānoḥ karāḥ tava bhavataścittaṃ vividhacāṭutayā nānāprakārapremastutitayā āśrayante praviśanti | bhavataścittāya rocanta ityarthaḥ | kathaṃbhūtāḥ bhānoḥ karāḥ | kāśmīrakesararucaḥ jātyakuṅkumakiṃjalkasadṛśāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | karajakṣatābhāḥ abalāsu nakhopaśobhitāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | kāntādharadyutidhṛtaḥ kāntānāṃ strīṇāṃ adharadyutiṃ śobhāṃ dharantīti kāntādharadyutidhṛtāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | śukavakrakalpāḥ tava krīḍākīratuṇḍasadṛśāḥ | punaḥ kathaṃbhūtāḥ | sindūritāṅgaṇatalāḥ sindūritaṃ raktīkṛtamaṅgaṇatalaṃ gṛhāprabhūmiyeṃste sindūritāṅgaṇatalāḥ | upamālaṃkāraḥ || ahaṃ kathaṃbhūtaḥ san kāryāṇi apaśyam | samācaritagurudevatopāsanavidhiḥ samācaritaḥ samyagvihito gurorupādhyāyasya mātrādeśca devatāyāśca upāsanavidhiḥ sevāvidhānaṃ yena | śrīsarasvatīratirahasyopadeśaditsayā karṇalambhyāmuśanobṛhaspatibhyāmiva candrakāntakuṇḍalābhyāmalaṃkṛtaśravaṇaḥ śrīśca lakṣmīḥ sarasvatī ca vāgvādinī śrīsarasvatyau tayoḥ ratyoḥ saṃbhogakrīḍayoḥ saṃbandhi yat rahasyaṃ gopyatattvaṃ tasyopadeśaḥ śikṣaṇaṃ tasya ditsā dātumicchā śrīsarasvatīratirahasyopadeśaditsā atra uśanāḥ śukro lakṣmībhogaśikṣāṃ dātuṃ ekasmin karṇe lagnaḥ, sarasvatyā ratirahasyopadeśaditsayā bṛhaspatirdvitīyee karṇe lagnaḥ |

7.22.2

yathāsaṃkhyālaṃkāragarbhita utprekṣālaṃkāraḥ sūcito bhavati | punaḥ kathaṃbhūtaḥ san kāryāṇyaprayam | pareṇa cābhijātajanocitenākalpenādhyāsitasvaśarīraḥ na kevalaṃ etairevābharaṇairmaṇḍitaśarīro'haṃ varte kiṃ tu pareṇa ca kaṇṭhābharaṇayajñopavītakaṭisūtrādinā ca ākalpena veṣeṇa adhyāsitasvaśarīraḥ maṇḍitanijāṅgaḥ | kathaṃbhūtena ākalpena | abhijātajanocitena abhijātāḥ kulīnāḥ yai janāḥ lokāsteṣāmucitena yogyena | samantādālānitānāmaparotsarge diggajasargamiva darśayatāṃ daśanakośāruṇamaṇimayūkhonmukharekhālekhapunarucyamānakumbhasthalīsindūraśobhānāmanekapānāmanavaratakaṭakaṃdaradravaddānasaurabhākṛṣyamāṇendindirasundarīkulakuvalayitagaganāpagābhāgam anekapānāṃ gajendrāṇāṃ saṃbandhitvena anavarataṃ nirantaraṃ kaṭakaṃdarebhyo gaṇḍasthalebhyo dravat srayotat yaddānaṃ madastya saurabhaṃ saugandhyaṃ tena ākṛṣyamāṇā ātanyamānā yā indindirānāṃ sundaryo bhramaryastāsāṃ kulāni samūhāstaiḥ kuvalayito nīlotpalito gaganāpagāyāḥ ākāśagaṅgāyāḥ bhāgaḥ pradeśo yena maṇḍapena sa tathā tam | kathaṃbhūtānāṃ anekapānām | samantāt sarvatra ālānitānāṃ baddhānām | punaḥ kathaṃbhūtānāṃ anekapānām | daśanānāṃ dantamusalānāṃ ye kośāḥ veṣṭanakholakāsteṣāṃ saṃbandhino ye aruṇamaṇayo jaṭitapadmarāgaratnāni teṣāṃ mayūkhāḥ kiraṇāsteṣāṃ unmukhā ūrdhvaṃ gatā yā rekhā rājayastāsāmālekhairvinyāsaiḥ punarucyamānā dviguṇīkriyamāṇā kumbhasthalīnāṃ mastakapiṇḍataṭīnāṃ sindūraśobhā garbhanāgābhikhyā yeṣāṃ te tathoktāsteṣām | kiṃ kurvatāṃ anekapānām |

7.22.3

diggajasarge digmaṇḍalasṛṣṭiṃ aparotsarge aparadiggajasarjanaṃ darśayatāmiva lokānāṃ vilokanaṃ kārayatāmiva | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | vājināmanimeṣaheṣāghoṣamukharitasavidhasaudhotsaṅgam vājināṃ aśvānāṃ animeṣamanavarataṃ yo'sau he- ṣāghoṣo heṣādhvanistena mukharitaḥ vācālitaḥ savidhānāṃ nikaṭavartināṃ saudhānāmutsaṅgaḥ aṅgo yena sa tathā tam | kathaṃbhūtānāṃ vājinām | itastato yatra tatra kṛtā racitrā asaralā aparyantā calasthā paṅktiryeṣāṃ te itastataḥkṛtāsaralacalasthāsteṣām | punaḥ kathaṃbhūtānāṃ vājinām | netracīnacitrapaṭīpaṭolarallikādyāvṛtadehānām netrāṇāṃ sūkṣmapaṭṭakūlavāralānāṃ cīnānāṃ cīnadeśotpannavastrāṇāṃ | citrā nānāprakārā yāḥ paṭyaḥ sūkṣmavastrāṇi tāśca paṭolāni ca paṭṭakūlavastrāṇi rallikāśca raktādikarmabalaviśeṣāstā ādiryeṣāṃ tairevādiprāṇāntairāvṛtā veṣṭitā dehāḥ śarīrāṇi yeṣāṃ te tathā teṣām | punaḥ kathaṃbhūtānāṃ vājinām | pratiyavasaghāsacalaccāmaracumbyamānalocanāntānām yavasasya tṛṇasya yo'sau ghāsaḥ kavalaścarvaṇaḥ yavasaghāsaḥ yavasaghāsaṃ prati pratiyavasaghāsaṃ calanti kampamānāni cāmarāṇi mastakaprakīrṇakāni taiścumbyamānāni āspṛśyamānāni locanānāṃ antāḥ prāntā yeṣāṃ vājināṃ te tathā teṣām | vājināṃ kiṃ kurvetām | dakṣiṇacaraṇena apasavyāgrapādena mahītalaṃ bhūmitalaṃ ullikhatāṃ utkhanatām | kathaṃbhūtena dakṣiṇacaraṇena | utprekṣyate—muhurmuhurvāraṃvāraṃ vijayaparamparāṇāṃ śatruparājayaniśreṇīnāṃ pratipādanapareṇeva sūcanatatpareṇeva | aparaṃ kathaṃbhūtānāṃ vājinām |

7.22.4

uttālajaladhikallolalīlānām uttālā uttukitā ye jaladhikallolāḥ samudramahātaraṅgāsteṣāṃ līlā śobhā yeṣāṃ te tathoktāsteṣām | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | aviratadahyamānakālāgurudhūpadhūmodgamārabhyamāṇadigvilāsinīkuntalajālam aviratamanavarataṃ dahyamānaṃ bhasmīkriyamāṇaṃ yatkālāguru kṛṣṇakākatuṇḍaṃ tasya dhūpasya yo'sau dhūmaḥ tatparyāyāntare tasyodgamaḥ prādurbhāvaḥ tena ārabhyamāṇāni racyamānāni digvilāsinīnāṃ digvadhūnāṃ kuntalajālāni yatra maṇḍape sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | uttaralatarapatākāpratānātanyamānāmbarasarohaṃsamālam uttaralatarāścapalatarāḥ yāḥ patākāḥ dhvajāstāsāṃ pratānaḥ samūhastena ātanyamānā vistāryamāṇā ambarasarasi ākāśasarovare haṃsamālā haṃsasamūho yatra yena vā sa tathoktam | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | uttuṅgatamaṅkaśrṛṅgasaṃgatānekamā- ṇikyotkīrṇakalaśaruciracyamānakhecarīkucavicitrapatrabhaṅgam uttuṅgaḥ unnato yo'sau tamaṅgaprāsādasya śṛṅgāṇi śikharāṇi teṣu saṃgatā āropitā aneke bahavo ye māṇikyotkīrṇakalaśā ratnaghaṭitaghaṭāsteṣāṃ rucibhirdīptibhī racyamānaḥ kriyamāṇaḥ khecarīṇāṃ devavidyādharīṇāṃ kuceṣu vicitro manoharaḥ patrabhaṅgaḥ patrāvalī yasmin āsthānamaṇḍape sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam|

7.22.5

abhinavotphullaphalitapallavāntarālavilasatkīrakāminyaḥ punaruktavandanalakprasaṅgam abhinavāḥ pratyagrā utphullāḥ puṣpasahitāḥ phalasahitā ye pallavāḥ vṛkṣaśākhāgrāṇi teṣāmantarāleṣu madhyeṣu vilasantyaḥ krīḍantyo yāḥ kīrakāminyaḥ śukabhāryāstābhiḥ punarukto dviguṇīkṛtaḥ vandanalakprasaṅgaḥ vandanamālāsaṃtatiryatra sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| antarāntarāvalambitottaralatārahāramarīcivīcicayapracārācaryamāṇasurasaritsalilasekam antarāntarā madhye madhye avalambitā āropitā uttaralāścapalā mahāmadhyamaṇisahitā vā tārahārā atyujjvalā ye hārā muktāphalamālāsteṣāṃ marīcivīcicayāḥ kiraṇalaharīsamūhāsteṣāṃ pracāraiḥ prasarairācaryamāṇaḥ kriyamāṇaḥ surasaritsalilasya gaṅgājalasya sekaḥ secanaṃ yatra sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| atibahalakāleyakardamonmṛṣṭasphaṭikakuṭṭimatalapravekam atibahalaḥ atiśayena pracuro yo'sau kāleyakardamaḥ kāśmīrajanmakesaradravastena unmṛṣṭaṃ saṃmārjitaṃ chaṭakitaṃ yat sphaṭikakuṭṭimatalaṃ kāśmīropalabaddhabhūmitalaṃ tena pravekaḥ pravibhāgo yasya sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| analpakarpūraparāgaparikalpitaraṅgāvalividhānam analpena pracureṇa karpūraparāgeṇa ghanasāracūrṇena parikalpitaṃ samantādracitaṃ raṅgāvalividhānaṃ catuṣkapūraṇaṃ yatra sa tathoktam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| īṣadīṣadunnimaṣatkamalamālatībakulatilakamallikāśokādikusumopahārāmodamandamadhulihāpādyamānāparamarakatamayavitardikāpratānam||

7.22.6

kamalāni ca paṅkeruhāṇi, mālatyaśca jātīpuṣpāṇi, bakulāni ca madagandhitarupuṣpāṇi, tilakāni ca puruṣatarupuṣpāṇi, mallikāśca muktabandhanapuṣpāṇi, aśokāni caṃ śrīvṛkṣapuṣpāṇi, ādiryeṣāṃ campakādīnāṃ tāni kamalamālatībakulatilakamallikāśokādīni tāni ca tāni kusumāni teṣāmupahāraḥ pūjanaṃ tasyāmodena parimalena mandāsvādīnā ye madhuliho bhramarāstairāpādyamā- no'paro dvitīyo marakatamayaḥ kīrapakṣanibharatnabhūmayo vitardikāpratāno vedikāvistāro yatra sa tathā tam| uktaṃ ca—'gāhatmataṃ marakatamaśmagarbho harinmaṇiḥ| kālaṃ ca nīlaṃ ca mecakam' iti vacanāt| puṣparāgoddhūlitā bhamarāstāddaśāḥ saṃjātāḥ| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| avalaganāgacchadgaṇyapaṇyāṅganāstanatuṅgimotsāryamāṇamārgeparijanabalam avalagane sevāyāṃ āgacchantyaḥ upaḍhaukamānāḥ yāḥ agaṇyapaṇyāṅganāḥ gaṇanātītā veśyāstāsāṃ stanatuṅgimnā kucoccatvenotsāryamāṇaḥ preryamāṇaḥ............................ .......................utpadyamānā ye jayajīvitayaśaḥprakāśanāśīrvādāḥ jayaśca aparājayaḥ, jīvitaṃ ca dīrghāyuṣkatā, yaśaśca puṇyaguṇānukīrtanaṃ teṣāṃ prakāśanāḥ prakaṭanaparāḥ āśīrvādā āśīrvacanāni teṣu vidagdhāścaturā bandinaḥ stutipāṭhakāḥ abrāhmaṇabhaṭṭāsteṣāṃ vṛndāni samūhāsteṣāṃ vadanāni mukhāni teṣu ucchalantaḥ kalā: madhurāḥ karṇāmṛtaprāyāḥ kolāhalāḥ kalakalaśabdā yatra sa tathoktaḥ| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam|

7.22.7

udīrṇamaṇistambhikāmadhyaprasādhitasiṃhāsanam udīrṇā unnatā yā maṇistambhikā ratnānāmalpastambhāsteṣāṃ madhye antarbhāge prasādhitaṃ śṛṅgāritaṃ siṃhāsanaṃ haryakṣaviṣṭaraṃ yasmin sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| amarataruparikaraṃ meruśikharamiva kalpavṛkṣapariveṣṭitaṃ ratnasānumastakamiva| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| lakṣmīkaṭākṣavalakṣobhayapakṣavikṣipyamāṇacāmaraparamparam lakṣmīkaṭākṣavat lakṣmyapāṅgāvalokanavadvalakṣā ujjvalā ubhayapakṣayoḥ savyāsavyapārśvayorvikṣipyamāṇā vividhavījyamānā cāmaraparamparā prakīrṇakaśreṇiryatra maṇḍape sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| kulaśailamiva kulaparvatamiva| kathaṃbhūtaṃ kulaśailam| amṛtodadhidevatāpāṅgadviguṇataraṅgaprasarākulam amṛtodadhiḥ kṣīrodasāgarastasya saṃbandhinyo yāḥ devatāstāsāmapāṅgairlocanaprāntairdviguṇā dviruktā ye taraṅgāḥ kallolāsteṣāṃ prasarā vistārāstairākulo vyāpstam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| uparivitatasitadukūlavitānam upari rājamastakoparitanabhāge vitataṃ vistāritaṃ sitadukūlavitānaṃ śuklapaṭṭakūlacandropakaṃ yatra sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| uditendumaṇḍalam uditaṃ udayaṃ prāptamindumaṇḍalaṃ candrabimbaṃ yasmin udayācale sa uditendumaṇḍalastaṃ ihatgividhaṃ udayācalamiva udayācalasadaśamāsthānamaṇḍapam | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam |

7.22.8

adha ūrdhvaṃ adhastanabhāge ūrdhvabhāge ca bhittīnāṃ kuḍyānāṃ ratnaphalakabhāgeṣu māṇikyapaṭṭakadeśeṣu pratibimbitopāsanāgatasamastasāmantasamājam pratibimbitaḥ praticchāyāmāgata upāsanāgatānāṃ sevāsamāgatānāṃ samastānāṃ samagrāṇāṃ sāmantānāṃ deśapatīnāṃ rājñāṃ samājaḥ samūho yatra āsthānamaṇḍape sa tathā tam | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | amurāmaradikpāladattayātrābhājamiva ye adhaḥ pratibimbitāste dikpālasthānīyā ye devāstairdattā kṛtā yātrā gamanaṃ tāṃ bhajate śrayatīti amurāmaradikpāladattayātrābhāk tam | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | vividhamaṇivinyāsavihitabahurūpākṛte raṅgasyāvalokanādvītabhūpālabālakākulitasauvidallam raṅgasyāvalokanāt agrabhūmeravalokanādarśanāt bhītā bhayaṃ prāptā ye bhūpālānāṃ bālakāḥ sāmantānāṃ śiśavastairākulitāḥ khedaṃ prāpitāḥ sauvidallāḥ sthāpalā yasmin maṇḍape tathā tam | bhūpālabālakāḥ kasmādbhītāḥ taddhetugarbhitaṃ viśeṣaṇamāha—kathaṃbhūtasya raṅgasya | vividhamaṇivinyāsairnānāratnanirmitairvihitāni kṛtāni bahūni rūpāṇi siṃhavyāghrādīnāṃ rūpāṇi teṣāmākṛtirākāro yasmin raṅge sa tathā tasya | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | ākhaṇḍalasabhāpratimallam | sudharmapariṣatsamānamityarthaḥ | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam | iti amunā prakāreṇa itastato yatra tatra ṭīkamānaiḥ saṃcaradbhiḥ yāṣṭīkaiḥ pratīhārairvinīyamānānukasevakam vinīyamānāḥ śikṣyamāṇā anukasevakāḥ pratyāsannasevakā yatra sa vinīyamānānukasevakastam | itīti kim | mā bhajata mā gṛhṇīta vaikṛtaṃ savikāramākalpaṃ veṣam |

7.22.9

ṭiriṭillitāni ātmanaḥ anucitavyavahārān vijahīta viśeṣeṇa muñcata yūyam | kathaṃbhūtāni ṭiriṭillitāni | dhanayauvanamadollāsitāni dhanaṃ ca svāpateyam, yauvanaṃ ca tāruṇyam, tayormadaścittollāso garvastena ullāsitāni prādurbhāvitāni dhanayauvanamadollāsitāni | anadhikṛtamanīṣāḥ aniyogabuddhayaḥ puruṣāḥ janāḥ, mā praviśata praveśaṃ mā kuruta yūyam | asaṃbādhaṃ sāvakāśaṃ yathā bhavatyevaṃ ātmabhūmikāyāṃ nijasthāneṣu samādhvaṃ tiṣṭhato yūyaṃ viśata yūyam | 'yasya ghe' iti pāṇinisūtreṇa sakāralopaḥ, yadi kātantravyākaraṇābhiprāyeṇa lupyate 'na dadhaṭāṃ tṛtīya-' iti sūtreṇa sasya do bhavati tena samādhva(ddhva)miti saṃyogākṣaraṃ niṣpadyate | kathā vārtā mā kathayata yūyam | kathaṃbhūtāḥ kathāḥ | mithaḥprajalpo- tpathāḥ sithaḥ parasparaṃ jalpaḥ prabhāṣaṇaṃ utpatha unmārgo yāsu tāstathoktāḥ | manomarkaṭasya cittaśākhāmṛgasya cāpalaṃ capalatvaṃ pramuñcata prakarṣeṇa dūrīkuruta yūyam| imān pratyakṣībhūtān indriyahayān sparśanādituragān vākpāṇipādādīn vā pārisphutān cañcalatvotphālān mā kuruta mā vidadhīdhvaṃ yūyam| sevakā bravanti yathaivaṃ na kurmastārhi kiṃ kurma iti cet iti amunā prakāreṇa kevalaṃ devasya yaśodharamahārājasya vadanaṃ mukhaṃ ekāyanamanasaḥ ekāgracittāḥ santo nirīkṣadhvaṃ avalokayata | kathaṃbhūtāḥ kathāḥ nirīkṣadhvam| devaḥ kiṃ viniyogajātamadhikārasamūhaṃ prakṣyati kimanuyokṣyati praśnaṃ kariṣyati| devaḥ kiṃ pravakṣyati | devaḥ kimādikṣyati kimādeśaṃ dāsyati| vā athavā kiṃ svakṣyati kāṃ sṛṣṭiṃ kariṣyati | punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam|

7.22.10

atividhīyamānāḥ anviṣyamāṇāḥ avalokyamānā āgantukāḥ navatarapuruṣāḥ yasmin maṇḍape sa tathā tam| punaḥ kathaṃbhūtamāsthānamaṇḍapam| akhilalokalocanendīvarānandacandramasam| akhilānāṃ lokānāṃ locanāni tānyeva indīvarāṇi nīlotpalāni teṣāmānande harṣotpādane vikāsane candramāḥ śaśāṅkastam| kathaṃbhūtaḥ san kāryāṇi apaśyam| niḥsaṃjñīkṛtadvāradeśaḥ aniṣiddhajanapraveśaḥ| ahaṃ kāryāṇi kathaṃ apaśyam| yathādeśarūpaṃ yathānyāyaṃ bhavatyevam| kathaṃbhūto'ham| anutpiñjalamanāḥ anākulitacittaḥ | kathaṃbhūtairdharmasthaiḥ| sakalavidyāvyavahāravedibhiḥ sakalāḥ samastā yā vidyāścaturdaśavidyāstāsāṃ vyavahāraḥ pravartanaṃ vidanti jānantītyevaṃśīlāste tathā taiḥ | kāstāḥ caturdaśavidyā iti kecit—'ṣaḍaṅgāni caturvedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ | dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyāścaitāścaturdaśa ||' śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ jyotiṣaṃ chando niruktaṃ ceti vedānāṃ aṅgāni ṣaṭ| catvāro vedāḥ prasiddhāḥ| punaḥ kathaṃbhūtairdharmasthaiḥ| vigatasarvapathīnanyāyadvāparaiḥ sarvapathīnāḥ sarvamārgānusārāsteṣāṃ nyāyo nītirvyavahāro vigato vinaṣṭaḥ sarvapathīnanyāyasya dvāparaḥ saṃdeho yeṣāṃ te tathā taiḥ| uktaṃ ca—'vivikitsā tusaṃśayaḥ | saṃdehadvāparau ca'| punaḥ kathaṃbhūtairdharmasthaiḥ| dṛṣṭaśrutānekācāravicārilokaiḥ dṛṣṭvā locanābhyāṃ pratyakṣīkṛtāḥ śrutāḥ karṇairākarṇitāḥ anekeṣāmācārāṇāṃ vicāriṇo lokāḥ|

7.24

vṛddhavidvāṃso yaiste tathā taiḥ| punaḥ kathaṃbhūtairdharmasthaiḥ| satyavādibhiḥ yathoktakathaiḥ| punaḥ kathaṃbhūtairdharmasthaiḥ| tamopahālokairiva tamopahasya sūryasya ālokā udyotāḥ tamopahalokāḥ taiḥ śrībhāskaradyotasadṛśaiḥ| kāryāṇi svayaṃ kasmādapaśyaṃ tatkāraṇamāha—hi yasmāt kāraṇāt rājā pṛthivīpatirdurdarśaḥ duḥkhena mahatā kaṣṭena draṣṭumaśakyo durdarśaḥ| 'īṣaduḥsu' iti kṛcchrārthe khal| āsannaiḥ puruṣaiḥ kāryākāryaviparyāsaṃ kṛtyaṃ vaiparītyaṃ kāryate nirdhāryate dviṣadbhiḥ śatrubhiśca rājā atisaṃdhīyate parābhūyate| hi yasmāt kāraṇāt niyogināṃ mantriṇāṃ bharturnarendrasya vyasanāt duḥkhāt aparaḥ ko'pi jīvanopāyaḥ jīvanahetuḥ prāyeṇa bāhulyena na nāsti| kiṃtu svāmino vyasanameva niyogināṃ jīvanopāyaḥ| keṣāmiva jīvanopāyo nāsti| asatījanānāmiva puṃścalīlokavat| yathā puṃścalīlokānāṃ kāntasya vyasane sati svecchayā paryaṭanaṃ bhavati| svāmino vā rājñaḥ niyuktānāṃ niyogināṃ atiprasaraṇanivāraṇāt ativyāptiniṣedhanādanyo aparaḥ ko'pi prāyeṇa jīvanopāyo nāsti| kāsāmiva| strīṇāmiva yathā strīṇāṃ atiprasaraṇanivāraṇāt aparaḥ svāmino jīvanopāyo nāsti| bhavanti cātra ślokāḥ vṛttāni bhavanti ||
niyuktetyādi| ye kṣitīndrāḥ ye rājāno niyuktahastārpitarājyabhārāḥ niyogināṃ mantriṇāṃ haste arpito datto rājyabhāro yaiste tathoktāḥ tiṣṭhanti āsate| karthaṃbhūtāḥ santastiṣṭhanti| svairavihārasārāḥ svairavihāraḥ svecchāpravartanaṃ sāro manonurañjano yeṣāṃ te tathoktāḥ| te kṣitīndrāḥ mūḍhadhiyo nirvivekāḥ svapanti nidrāṃ kurvanti| karthaṃbhūtāḥ santaḥ svapanti| biḍālavṛndāhitadugdhamudrāḥ biḍālānāṃ mārjārāṇāṃ vṛndeṣu āhitā āropitā dugdharakṣaṇe mudrā sākṣaramudralibhūṣaṇaṃ yaiste tathoktāḥ| biḍālavṛndeṣu dugdharakṣādhikāraṃ dattvā svapanti niścintāḥ santo nidrāṃ kurvanti| dṛṣṭāntālaṃkāraḥ| ākṣepo vā ||
jñāyetetyādi| timīnāṃ matsyānāṃ mārgaḥ salile jñāyeta vidyeta| patatriṇāṃ pa-

7.26

kṣiṇāmeṣa mārgo vyomyākāśe kadācit kasmiṃścitkāle jñāyeta budhyeta| paraṃ amātyajanasya vṛttiḥ mantrilokasya vṛttirācāro na jñāyate nāvabudhyate| kathaṃbhūtā amātyajanasya vṛttiḥ| adhyakṣasiddhe'pi pratyakṣaniṣpanne'pi| kartavye ityadhyāhāraḥ| kṛtāvalopā kṛto racitaḥ avalopaḥ samantādarśanaṃ yayā sā tathoktā| svabhāvoktijātyalaṃkāraḥ|| vyādhivṛddhāvityādi| yathā yena prakāreṇa vaidyo bhiṣak śrīmatāṃ lakṣmīvatpuruṣāṇāṃ vyādhivṛddhau rogavardhane āhitodyamaḥ racitopāyo bhavati, tathā tena prakāreṇa niyogino mantriṇo rājño nṛpasya vyasaneṣu duḥkhopanipāteṣu kṛtayatnā bhavanti racitopāyā bhavanti| dṛṣṭāntālaṃkāraḥ| upamā vā|| niyogibhirityādi| niyogibhirvinā sacivairantareṇa kevale bhūpe bhūpāle rājyaṃ nāsti na vidyate| katham| hi sphuṭaṃ niścayena| tasmāt kāraṇāt amī niyogino vidhātavyāḥ kartavyāḥ yannataḥ sāvadhānatayā rakṣitavyāśca rakṣaṇīyā bhavanti| jātyalaṃkāraḥ|| kadācitkasmiṃścidavasare mantrakāleṣu pañcavidhamantrāvasareṣu yathākālaṃ avasarasyānatikramaṇena ṣaḍapi ṣaṭsaṃnyopetānapi guṇān sandhivigrahayānāsanasaṃśrayadvaidhībhāvasaṃjñān anvatiṣṭhaṃ anuṣṭhitavānahaṃ cakāra| kathaṃbhūteṣu mantrakāleṣu| sacivasevāvasarānukūleṣu sacivānāṃ mantriṇāṃ sevā ārādhanaṃ tasyā avasaraḥ kālastasya anukūlitā ye mantrakālāste tathoktāsteṣu| kiṃ kṛtvā pūrvaṃ ṣaḍguṇānanvatiṣṭham| iti amunā prakāreṇa daivavādinaḥ puṇyakarmasthāpakasya vidyāmahodadheḥ vidyāmahodadhināmakāt sacivāt mantriṇaḥ sakāśāt itikartavyatākriyāṃ kāryanirdhārakaraṇaṃ hastekṛtya gṛhītvā| kathaṃbhūtāṃ itikartavyatākriyām| gāṅgeyormikāṃ lakṣmīmudrāṅkāṃ| lakṣmīmudrāyā aṅkaścihnaṃ yasyāṃ sā lakṣmīmudrāṅkā tām| kathaṃbhūtaḥ san ṣaḍguṇānanvatiṣṭham| pratipannadharmavijayaikabhāvaḥ| vijigīṣavastāvatrayo vartante—dharmavijayī lobhavijayī ······ceti| tatra dharmavijayī śatroḥ pādapatanamātreṇa tuṣyati, lobhavijayī śatroḥ sarvaṃ saṃgṛhītvā tuṣyati,······················| teṣu trividheṣvapi vijayiṣvahaṃ kathaṃbhūtaḥ| pratipannadharmavijayaikabhāvaḥ pratipanno'ṅgīkṛto dharmavijayino narendrasya eko niṣkevalo bhāvaḥ pariṇāmo yena sa tathoktaḥ| ka iva| satyavāgiva yatiriva| yathā yatiḥ dharme vijayamekamadvitīyaṃ bhāvaṃ pratipadyate iti kriyākārakasaṃbandhaḥ| itīti kim| vidyāmahodadhirevaṃ kathayati| evaṃ kathamiti cet—

7.30

viśodhayetyādi | he mahīpāla pṛthvīpate, mantraśālāṃ mantragṛham aśeṣataḥ sarvapra-kāreṇa viśodhaya mantraśālāyāmanadhikāriṇaṃ puruṣaṃ niṣkāśaya | asyāṃ mantraśālāyāmayuktaḥ pumān mantrabhedako jīvaḥ sthātuṃ sthitiṃ kartuṃ nārhati na yogyo bhavati | kiṃvat | ratiraha-syavat | yathā ratirahase saṃbhogakrīḍāyāṃ ayukto na sthātumarheti | upamaiva || yato yasmāt kāraṇāt | ekamityādi | viṣaraso hālāhaladravaḥ ekaṃ puruṣaṃ hanti mārayati | śastreṇa ca āyudhena ca ekaḥ pumān hanyate māryate | mantraviplavo mantrabheda eko'dvitīyo rājānaṃ nṛpaṃ hanti mārayati | kathaṃbhūtaṃ rājānam | sabandhurāṣṭram bandhavaśca kuṭumbavargaḥ rāṣṭraṃ ca deśaḥ bandhurāṣṭraiḥ saha vartate iti sabandhurāṣṭrastam | vyatirekālaṃkāraḥ || tavetyādi | vidyāmahodadhiḥ sacivaḥ prāha—he deva rājan, nāmeti saṃbhāvanāyām | kaḥ pumān tava mantraṃ darśayet jñāpayet | api tu na kaścidarśayedityarthaḥ | kathaṃbhūtasya tava tejonidheḥ jñānanidhānasya | punaḥ kathaṃbhūtasya tava | sarvalokaikacakṣuṣaḥ sarveṣāṃ lokānāmekam-dvitīyaṃ cakṣurlocanaṃ sarvalokaikacakṣustasya | kasya kamiva | dyumaṇeḥ śrīsūryasya pradīpamiva jyotiriva | yathā dyumaṇeḥ sarvalokalocanaprāyasya pradīpaṃ kaḥ pumān darśayati | api tu na kaścit | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ || candrādityādi | he nātha he rājan, tvatto bhavatsakāśāt māhaśi mallakṣaṇe jane matibuddhiḥ jāyate utpadyate | kathaṃbhūtāstvattaḥ | guṇanidherjñānanidhānāt | kasmāt kimiva | candrāt tatkānte candrakāntamaṇau ambu dravamiva jalamiva | yathā candrakānte maṇau candrādambu jāyate tathā tvatto'smāsu matirutpadyate | punaḥ kasmāt kimiva | sūryāt tadaśmani sūryakāntamaṇau teja iva uddyota iva | yathā sūryakāntaratne sūryāt teja utpadyate | upamālaṃkāraḥ dṛṣṭānto vā ||

7.34

svasyetyādi | he rājan, svayamātmanā kiṃtu kiṃcit manāk nigadyate vijñāpyate | kimartham | svasyaiva ātmana eva buddhiśudhyarthaṃ buddhivijñāpanārtham | yukto'yamarthaḥ | suvarṇaparīkṣaṇaṃ kanakakarṣaṇaṃ nikaṣāśmopakārāya kaṣapaṭṭikāpāṣāṇasya upakārāya na bhavati | arthāntaranyāsālaṃkāraḥ || svayamityādi | he rājan, svayamātmanā nayānabhijñasya nayo hitāhitalābhaparihāropāyeḥ taṃ na abhijānāti iti nayānabhijñastasya nītiśāstrāvijñāpakasya nisargāt svabhāvena sajjanadviṣaḥ sajjanān dveṣṭīti sajjanadviṭ tasya sajjanadviṣaḥ evaṃ viśeṣaṇadvayaviśiṣṭasya kṣitipaternarendrasya puro'grataḥ | nāmeti saṃbhāvanāyāṃ saṃbodhane vā | mānyairguṇavadbhiḥ mano jñānaṃ tatra niyuktā mānyāstairmānyaiḥ maunaṃ mūkatvaṃ vidhīyate | jātyalaṃkāraḥ || samastetyādi | he rājan, tvayi bhavati vācaṃyamakriyaḥ maunavānpumān ko bhavati | api tu na kaścit bhavati | katham | hi sphuṭam | kathaṃbhūte tvayi | samastaśāstrasaṃdarbhapragalbhapratibhe samastānāṃ samagrāṇāṃ śāstrāṇāṃ dharmārthakāmamokṣagranthānāṃ saṃdarbhaḥ samūhastasmin pragalbhā prauḍhā kuśāgrīyā antarbhedinī pratibhā buddhiryasya sa tathoktasmin | punaḥ kathaṃbhūte tvayi | santo vidvāṃsaste lokāḥ sallokāḥ | vidvajjanā ityarthaḥ | teṣāṃ locanāni teṣāmānandaḥ sallokalocanānandastasmin | ākṣepālaṃkāraḥ || kiṃ ca—ukte ityādi | yaḥ svāmī yo rājā yukte'pyukte hite durāgrahāt duṣṭābhiprāyāt kāraṇāt viparyasyet viparītaṃ manyate | tatra tasmin rājani kaḥ pumān saṃbodhayituṃ samarthaḥ | yaḥ saṃbodhayati sa eva mriyata ityarthaḥ | kathaṃbhūte tatra svāmini | pratyarthivedivetaṇḍasame pratyarthinaṃ śatruṃ vettyevaṃśīlaḥ pratyarthivedī sa cāsau vetaṇḍo gajastena samaḥ sadṛśaḥ pratyarthivedivetaṇḍasamastasmin | yathā pratyarthivedī gajo yaḥ kaścit hitaṃ śikṣayati tameva śatruṃ jñātvā mārayati | upamākṣepālaṃkāraḥ ||

7.39

daivamityādi | nṛpo rājā utsāhatāṃ karotu | kiṃ kṛtvā | pūrvaṃ ādau prathamataḥ daivaṃ pūrvabhavapuṇyaṃ vicintya paryālocya | tatastadanantaraṃ amīṣāṃ pratyakṣībhūtānāṃ grahāṇāmādityādīnāṃ anukūlatāṃ uccāditvaṃ vicintya ca | anyat | svamātmānaṃ dhanaṃ vā vicintya | anyat dharmānubandhaṃ dharmasya anubandhaṃ avirodhakatvaṃ vicintya samyag vicārya | samuccayālaṃkāraḥ ||
āgarbhādityādi | āgarbhāt (sva)garbhamādiṃ kṛtvā iyaṃ pratyakṣībhūtā yāvat śrīḥ rājyalakṣmīḥ yena purā daivena pūrvapuṇyena cintā lakṣmīrūpadaukitā tadvaivaṃ pūrvopārjitaṃ puṇyaṃ dehināṃ jīvānāṃ uttaratrāpi āgāmini kāle jāgariṣyati sāvadhānaṃ bhaviṣyati | anumānālaṃkāraḥ ||
evamevetyādi | he rājan, loko janaḥ evameva vṛthaiva paraṃ kevalaṃ ātmānaṃ nijajīvaṃ kliśnāti duḥkhayati | atra asmin saṃsāre yadbhāle lalāṭe likhitaṃ tat sthitasyāpi udyamarahitasyāpi jāyate utpadyate | anumānālaṃkāraḥ ||
maghona ityādi | he rājan, maghonaḥ maghavataḥ śakrasya tridivaiśvaryeṃ svargarājye śeṣasya dharaṇendrasya bhuvaḥ pṛthivyāḥ uddharaṇe uccalane | nāmeti saṃbhāvanāyām | kaḥ pauruṣārambhaḥ | tattasmāt kāraṇāt atra asmin saṃsāre vidhirdaivameva śaraṇaṃ ārtimathanasamarthaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ ||
tasmādityādi | he rājan, tasmāt devo rājā imāṃ pratyakṣībhūtāṃ śriyaṃ rājyalakṣmīmānayatāṃ bhuṅktām | katham | yathāsukhaṃ sukhasthānatikramaṇena sukhaiḥ riktaḥ kālaḥ saukhyaiḥ rahitaḥ kālo yadi gatastarhi jantuṣu jīveṣu punarbhūyo'pi nāyāti nāgacchati | anumānālaṃkāraḥ ||

7.43

vārtayetyādi | he rājan, śatrūṇāṃ anabhimatānāṃ vārtayāpi na kevalaṃ yuddhena manombudhiścittasāgaraḥ prakṣubhyati calati tān śatrūn ko naraḥ puruṣo dṛṣṭipathe locanagocare kuryādiddhyāt | api tu na kaścana kuryādityarthaḥ | kathaṃbhūtān tān śatrūn | kumbhīnasāniva sarpasadṛśān | ākṣepopamālaṃkāraḥ || durgamityādi | he nṛpa he rājan, ayaṃ pratyakṣībhūto devapatirdevendraḥ prāyo bāhulyena tathāpi tadapi daivāt karmayogāt pareṣāṃ śatrūṇāṃ vaśaṃ parādhīnatvaṃ agājjagāma | tathāpi katham | yadyapi asya devapateḥ mandarakandarāṇi meruvivarāṇi durge vartante | te jagatprasiddhā gotradhātrīdharāḥ kulaparvatāḥ paridhiḥ prākāro vartante | saptapayodhayaḥ saptasamudrāḥ kheyaṃ khātikā vartate | svaviṣayo nijo deśaḥ svargaloko vartate | sainikāḥ kiṃkarāḥ surāḥ devāḥ vartante | gururbṛhaspatiḥ mantrāya dhīsacivo vartate | tattasmāt kāraṇāt atra asmin saṃsāre tantreṇa sainyena mantreṇa vā paścādmantreṇa kim | na kimapi | daivamevātra pradhānamityarthaḥ | samuccayālaṃkāraḥ || yā naivetyādi | he deva he rājan, sā jagatprasiddhā iyaṃ pratyakṣībhūtā lakṣmī rājyalakṣmīḥ svayamāgatā vartate | yadi svayamevāgatā tarhi atra asmin saudhe tribhuvanatilakanāmini prāsāde sukhena niścintatayā niṣevyatāṃ anubhūyatāṃ bhavatā | sā lakṣmīḥ kā | yā lakṣmīḥ tridaśānuvṛttyā devatāsevayā naiva labhyā na labhyā na prāpyā vartate | tathā manorathairapi dohadairapi āstāṃ tāvat pratyakṣeṇa manasāpi anavāpanīyā alabhyā | atiśayālaṃkāraḥ || yastatprasādādityādi | he rājan, yaḥ pumān tatprasādāt puṇyaprasādāt lakṣmīmadhigamya prāpya punaḥ punarapi dharme puṇyakarmaṇi mandatarādaraḥ śithilaḥ syādbhavet |

7.47

tasmāt puruṣāt iha asmin saṃsāre aparo'nyaḥ kaḥ kṛtaghno nirguṇo'sti | purojanmanyāgāmini bhave tasmāt paro manuṣyaḥ kiṃ rikto vartate | api tu sa eva rikta ityarthaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ || dhanamityādi | he rājan, dharmavilopena dharmocchedanena parabhogāya parabhoganimittaṃ bhūpateḥ narendrasya dhanaṃ bhavati | pāpaṃ tu ātmani rājani jāyeta utpadyeta | kasmādiva | hareḥ siṃhasya dvipavadhādiva hastighātādiva | yathā siṃho dvipavadhaṃ karoti pāpamupārjayati, dvipamāṃsaṃ śgālādayaḥ khādanti | upamālaṃkāraḥ || he māradattamahārāja, ityamunā prakāreṇa pauruṣabhāṣiṇaḥ pauruṣavādinaḥ sakāśāt cārvākāvalokanāt nāstikamatavādino mantriṇaḥ sakāśāt itikartavyatāṃ hastekṛtya ṣaḍguṇānahamanvatiṣṭham | itīti kim | ceṣṭamāna ityādi | cārvākamatānusaciva uvāca—he rājan, ceṣṭamānaḥ udyamaṃ kurvāṇaḥ sarvāḥ kriyāḥ bhojanādikārthāṇi prāpnoti labhate, na punaḥ sthito na punarniścalaḥ pumān kāmapi kriyāṃ labhate | evamīdṛgvidhāṃ pauruṣīṃ śaktiṃ dṛṣṭvā udyamaguṇaṃ vilokya kaḥ | na ko'pi adṛṣṭāgrahe daivavāde graho duṣṭābhiprāyaḥ | api tu na kaścit | ākṣepālaṃkāraḥ || puṇyapāpe ityādi | he deva he rājan, nṛṇāṃ manuṣyāṇāṃ puṇyapāpe dve vartete | te ca dve puṇyapāpe daivaśabdavācye svābhāvike prākṛtike na vartete | kiṃ tu ubhayaṃ puṇyapāpadvayaṃ samīhātaḥ pauruṣāt bhavati | tattasmāt kāraṇāt kaḥ sudhīḥ ko vidvān daivaṃ bhajet | api tu na kaścidbhajedityarthaḥ | pauruṣameva karaṇīyamiti bhāvaḥ | katham | hi sphuṭamiti śeṣaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ || narasyetyādi | he rājan, narasya puruṣasya baddhahastasya saṃyamitahastadvayasya bhakte odane puraḥ agrataḥ kṛte'pi pariviṣite'pi sati yat daivaṃ mukhanikṣepe mukhānayane aśa-

7.51

kramasamarthaṃ vartate tadīdṛśaṃ daivaṃ kaḥ pumān samāśrayet avalambeta | api tu na kaścit | ākṣepālaṃkāraḥ || daivaikaśaraṇa ityādi | he rājan, daivaikaśaraṇe karmaikakagatike puṃsi puruṣe kṛṣyādyaḥ kriyāḥ vṛthā antargaḍavo bhavanti | kaṃcitkamapi ārambhaṃ udyamaṃ akṛtvā avidhāya ākāśakavalo bhavet gaganagrāsaḥ syāt | upamālaṃkāraḥ || daivāvalambanetyādi | he rājan, daivāvalambanavataḥ daivāśrayiṇaḥ puruṣasya narasya āsāditānyapi dhanāni prāsānyapi svāpateyāni hastāt dūre bhavanti viprakṛṣṭe bhavanti | amumevārthaṃ dṛṣṭāntadvāreṇa draḍhayati—ratnanicayaṃ ratnasamūhaṃ māṇikyapuñjaṃ ānīya āhṛtya pathike jātanidre utpannatandre adhvage sati tatra tasmin ratnanicaye daivaṃ jātu kadācit na jāgarti na rakṣakaṃ bhavati | katham | hi sphuṭamiti śeṣaḥ | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ || kiṃ cāsti kaścidviśeṣaḥ | vihāyetyādi | he rājan, yaḥ pumān pauruṣaṃ vihāya udyamaṃ parityajya daivamekameva avalambate āśrayati tasya puruṣasya mūrdhni mastake vāyasāḥ kākāḥ tiṣṭhanti samyagāsate | kiṃvat | prāsādasiṃhavat yathā prāsādasiṃhasya mūrdhni mastake vāyasāḥ tiṣṭhanti | nirudyamaḥ pumān śatrubhirmāryate ityarthaḥ | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ || tejohīna ityādi | he rājan, tejohīne udyamarahite pauruṣavivarjite mahīpāle rājani svāḥ kuṭumbavargāḥ dāyinaḥ pare ca śatravaśca vikurvate | amumevārthaṃ arthāntaradvāreṇa draḍhayati—anūṣmaṇi uṣṇatvarahite bhasmani rakṣāyāṃ kaḥ pumān niḥśaṅkaṃ nirbhayaṃ yathābhavatyevaṃ padaṃ caraṇaṃ ko na dhatte ko na dharati | api tu sarvo'pi dharati | katham | hi sphuṭamiti śeṣaḥ | dṛṣṭāntālaṃkāraḥ ||

7.56

ahaṃkāretyādi | he rājan, ahaṃkāravihīnasya pauruṣarahitasya bhūbhujo rājño vivekena kiṃcit jñānena kim | na kimapi | kātaracitte nare bhīrumanasi puṃsi astraparigraha āyudhagrahaṇaṃ kaḥ syāt | api tu na kaścitsyādityarthaḥ | katham | hi sphuṭamiti śeṣaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ || harṣa ityādi | he rājan, yasya rājño narendrasya harṣo dhanāya na bhavati | amarṣaḥ krodhaśca nidhanāya mṛtyave no bhavet | tasya rājñaḥ citragatasya ca citralikhitasya ca rājñaḥ ko viśeṣaḥ | api tu na kaścidviśeṣa ityarthaḥ | yathāsaṃkhyālaṃkāraḥ, ākṣepaśca || yeṣāmityādi | he deva, yeṣāṃ bāhubalaṃ dordaṇḍamaṇḍalapauruṣaṃ nāsti na vidyate, tathā yeṣāṃ manobalaṃ cittotsāho nāsti na jāgarti na cakāsti, teṣāṃ puruṣāṇāmambare ākāśe sthitaṃ āsīnaṃ candrabalaṃ janmādisthitaṃ kiṃ kuryāt kiṃ viddhyāt | api tu na kimapi kuryādityarthaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ || udayāstetyādi | he rājan, udayārambhe astamayārambhe grahāṇāṃ sūryādīnāṃ ko'paro graho vartate | api tu na kaścit | jagatsraṣṭuḥ śrīmahādevasya kaḥ anyaḥ sraṣṭā vartate | jagatsraṣṭuḥ kiṃ kurvataḥ | kapāle mṛtake karovyāṃ bhaikṣyaṃ bhikṣāsamūhaṃ aśnato bhujānasya | pauruṣameva pradhānamityarthaḥ | ākṣepālaṃkāraḥ || tadvikrametyādi | he deva māradatta, tattasmāt kāraṇāt vidiṣṭadānavocchedāt śatrudaityadarpadalanāt vijayī bhava jayavān jāyasva | kathaṃbhūtaḥ san | vikramakramākrānta- samastabhuvanasthitiḥ vikramakrameṇa parākramapādena ākrāntā svāyattīkṛtā samastabhuvana- sthitiḥ sthānaṃ yena sa tathoktaḥ | kiṃvadvijayī bhava | harivat nārāyaṇavat | yathā hari- dānavocchedādadhaḥ karoti | upamālaṃkāraḥ ||

7.61

kāmapītyādi | he deva, kāmapi śriyamāsādya kāmapi lakṣmīṃ labdhvā yaḥ pumān taddhyai tallakṣmīvṛddhyarthaṃ na ceṣṭate na pauruṣaṃ kurute, tasya puruṣasya āyatiṣu uttarakāleṣu śreyaḥ śubhaṃ na bhavati | kiṃvat | bījabhojikuṭumbivat bījabhakṣakakarṣakasyeva | upamālaṃkāraḥ || sukhamityādi | he rājan, sukhaṃ ānandaṃ śrībhyo bhavati, śriyaḥ śauryāt saubhāgyāt bhavanti, śauryaṃ saubhāgyaṃ svāyattajanmakaṃ ātmāyattaṃ na tatparādhīnam | tathāpi tadapi nareśvarā rājāno yatsīdanti dāridryaduḥkhamanubhavanti etat atrāścaryaṃ vartate | heturalaṃkāraḥ || labdhetyādi | he rājan, lakṣmīrlabdhāpi satī prāptāpi satī ananyasāmānyasāhasaṃ nāyakaṃ vinā anupamapauruṣaṃ svāminamantareṇa nirbharāśleṣā gāḍhāliṅganā na bhavati | keva | jaratpatau jarājīrṇe bhartari pramadeva strīva | upamālaṃkāraḥ || punaśca kiṃ kṛtvā śauryaiṣaḍguṇānvatiṣṭham | iti amunā prakāreṇa dvyāśrayiṇaḥ daivapauruṣadvayasthāpakāt kavikulaśekharāt kavikulaśekharanāmakāt sacivāt itikartavyatāṃ hastekṛtya gṛhītvā | itīti kim | kavikulaśekharamāha—daivamiti | he rājan, asya lokasya phalāptiṣu phalalābheṣu daivaṃ pūrvopārjitaṃ karma mānuṣaṃ karma ca pauruṣadvayaṃ vartate | niṣkevalaṃ daivaṃ niṣkevalaṃ pauruṣaṃ ca lābhāya na bhavati | anyathā samaceṣṭiṣu samānodyameṣu puruṣeṣu vicitrāṇi nānāprakārāṇi phalāni uccāvacāni phalāni kutaḥ | na kuto'pi | ākṣepālaṃkāraḥ || aprekṣetyādi | he nṛpa, yatra kārye aprekṣāpūrvikā abuddhipūrvikā kāryasiddhiḥ

7.65

prajāyate utpadyate, tatra tasyāṃ kāryasiddhau daivaṃ pradhānam | anyatra prekṣāpūrvikā kāryasiddhiḥ prajāyate, tatra pauruṣaṃ pradhānaṃ bhavet | uktaṃ ca samantabhadreṇa bhagavatā—'abuddhipūrvāpekṣāyāmiṣṭāniṣṭaṃ svapauruṣāt' | jātyalaṃkāraḥ ||
suptasyetyādi | he deva, suptasya nidrāṃ prāptasya puruṣasya sarpasaṃparke sati sarpasparśe sati āyuṣi jīvitavyakāraṇaṃ pauruṣaṃ bhavati | jātyalaṃkāraḥ ||
parasparopakāreṇetyādi | daivapauruṣayoḥ karmodyamayoḥ phalajanmani phalotpattau parasparopakāreṇa anyonyaguṇena vṛttiḥ pravṛttirmanyatāṃ jñāyatām | kimiva | jīvitauṣadhayoriva | yathā jīvitaṃ āyuḥ karma auṣadhasya upakārakaṃ bhavati, auṣadhaṃ tu jīvitasyopakārakaṃ bhavati, sati jīvite auṣadhaṃ lagati, auṣadhe sati jīvitaṃ sthirībhavati, evaṃ sati daive pauruṣaṃ phalati sati pauruṣe daivaṃ phalati | upamālaṃkāraḥ ||
tathāpītyādi | he deva, yadyapyevaṃ tathāpi tadapi sattvānāṃ prāṇināṃ sakalāḥ samastāḥ kriyāśceṣṭāḥ pauruṣāyattā bhavanti | ataḥ kāraṇāt taccintyaṃ prārabhyaṃ anyatra daive kā cintā na kāciccintā | kathaṃbhūte daive | atīndriyātmani cakṣurādīndriyāṇāmagocare | ākṣepālaṃkāraḥ ||
punaśca kiṃ kṛtvā pūrvaṃ ṣaḍguṇānanvatiṣṭham | ityamunā prakāreṇa navakāt navīnāt upāya-sarvajñanāmnaḥ sacivāt iti kartavyatākiyāṃ hastekṛtya gṛhītvā | upāyasarvajño mantrī kathayati | kiṃ kathayati—maṭhasthānamityādi | he rājan, idaṃ maṭhasthānaṃ chātrādīnāṃ vidyābhyāsanivāso na vartate | vāthavā vādasamayo'pi guruśiṣyayorvādābhyāsanimittaṃ kālo na vartate | kiṃ tu iyaṃ mantraniṣadyā mantraśālā vartate | tattasmāt kāraṇāt prastutaṃ prastāvocitaṃ iha asyāṃ mantraśālāyāṃ ucyatāṃ vyāhiyatām | jātyalaṃkāraḥ ||

7.70

vijigīṣurityādi | he rājan, iti amunā prakāreṇa eṣā pratyakṣībhūtā viṣaya-sthitirviṣayasya sthitirmaryādā dhāraṇā vartate | itīti kim | eko vijigīṣuḥ rājā ātmadravyaprakṛtisaṃpanno nayasyādhiṣṭhānaṃ vijigīṣū rājā, araiśvaryayoḥ pratikūlavṛttiriḥ, cittavittābhyāmanukūlācāraṃ mitram, paścātprakopakārī pārṣṇigrāhaḥ, etebhyo vikalo madhyamaḥ | tadadhikabalatara udāsīnaḥ vijigīṣoraremedhyo durbalaḥ antarddhiriṣyate | jālyalaṃkāraḥ||
sa evetyādi | he rājan, sa eva rājā teṣāṃ vijayināṃ vijayī jetā vartate | sa kaḥ | yasya śauryaṃ bhavati | kathaṃbhūtaṃ śauryam | nayānugam | tattasmāt kāraṇāt | he deva, tvayā kiṃ asādhyam | na kimapyasādhyam | kathaṃbhūtena tvayā | tadvayasaṅganā śauryanayanivāsena | ākṣepālaṃkāraḥ ||
deśakāletyādi | he deva he rājan, yatra yasmin mantre deśakālavyayopāyasahāyaphalaniścayaḥ deśaśca kālaśca vyayopāyaśca sahāyaśca phalaṃ ca deśakālavyayopāyasahāyaphalāni teṣāṃ niścayo nirdhāraḥ yatra mantre sa tathoktaḥ | sa mantraḥ anyat itarat tuṇḍakaṇḍūvinodanaṃ mukhakharjanasyottanameva na tu mantraḥ | rūpakālaṃkāraḥ ||
mantra ityādi | he rājan, yeṣāṃ mantriṇāṃ mantraḥ paryālocalakṣaṇaḥ kāryānugaḥ kāryakārakaḥ kāryaṃ kartavyaṃ svāmihitānugaṃ bhavati svāmino hitakārakaṃ bhavati rājñāṃ nṛpāṇāṃ ta eva mantriṇaḥ | na tu ye gallaphullanā vāgjālabhāṣiṇaḥ | jālyalaṃkāraḥ ||
nṛpa ityādi | nṛpo narendrastadarthaṃ pūrvoktamantrārthaṃ ca udyacchet utsāhaṃ kuryāt | kiṃ kṛtvā | pūrve dīrghasūtritāṃ kālakṣepaṃ akṛtvā avidhāya | anyathā dīrghasūtrākaraṇe tasya rājño mantrakriyā mantraparyāloco nirarthā antargaḍurbhavati | keṣviva | kṛpaṇeṣviva |

First 33 of 329 passages. Read on

Linked texts (1)