Pramāṇa · Search · About · API

Kalpah 2.6.3

Kalpaḥ 2.6.3

Language
Sanskrit

2.6.3.p1

3.1 atha tṛtīya praśne prathamaḥ paṭalaḥ .
vaidikānām̐ śabdānām̐ smṛtigrahaṇāni laukikāni .
karmaṇā'bhyudayo'karmaṇyapratyavāyo'niyatānāṃ tu .
akarmaṇi doṣo yeṣāṃ loke'karmaṇyupālambhastāni niyatāni .
niḥśreyasabuddhiḥ prajanasaṃbandhāpekṣā .
atithipūjāgurupūjāsaṃnipāte cābhivādanam .
tatkāritatvādbrāhmaṇarājanyayorvaiśyasya ca vedādhyayanaṃ tanniyatam.
teṣāmeva brāhmaṇavihitā yajñā yeṣu yajñakārtsnyamavipratiṣiddham .

2.6.3.p2

yathā dravyavattā śarīrakārtsnyaṃ ca .
yeṣāṃ ca prakṛtiliṅgāni yajñāḥ śrūyante trīnvṛṇīte mantra- kṛto vṛṇīte yatharṣi mantrakṛto vṛṇīta iti vijñāyate .
gāyatriyā brāhmaṇasya paridadhyāttriṣṭubhā rājanyasya jagatyā vaiśyasyeti .
teṣāmagnihotraṃ darśapūrṇamāsau ca niyatau .
somejyā brāhmaṇasya .
ādhānādagnihotraṃ darśapūrṇamāsau ca niyatau .
niṣādarathakārayorādhānādagnihotraṃ darśapūrṇamāsau ca niyamyete .
tathā jīvapituḥ .

2.6.3.p3

upakramāditare niyamyeran .
tatra nityasya dravyasyābhāve sāmānyātpratinidhiḥ .
arthāvāptau dravyasāmānyam .
arthavipratiṣedhe tvarthasāmānyam .
yathā yūpāñjane sarpiṣo'bhāve tailam .
pratiṣiddhebhyo nivṛttaḥ pratinidhiḥ .
aviśeṣeṇa hi pratiṣedhaḥ śrūyate .
vikalpe pravṛttilakṣaṇaḥ .

2.6.3.p4

kṛtsnābhāve pratinidhiḥ .
mātrāpacāre tena samāpyeta .
dravyābhāve pratinidhirvidhyaparādhe prāyaścittam .
na svāmitvasya bhāryāyāḥ putrasya deśasya kālasyāgnerde-
vatāyāḥ karmaṇaḥ śabdasya ca pratinidhirvidyate .. 1 ..
iti hiraṇyakeśisūtrasya tṛtīyapraśne prathamaḥ paṭalaḥ ..

2.6.3.p5

3.2 atha tṛtīyapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
agnīnādhāsyamānasya yo aśvatthaḥ śamīgarbha āruroha tve sacā . taṃ te harāmi brahmaṇā yajñiyaiḥ ketubhiḥ sahetyaśvatthasya śamīgarbhasyāraṇī uddharati.
api vā'śvatthādevoddharediyaṃ vai śamī tasyā eṣa garbho yadaśvattha iti vijñāyate .
aśvatthāddhavyavāhāddhi jātāmagnestanūṃ yajñiyām̐ saṃbharāmi .. śāntayonim̐ śamīgarbhamagnaye prajanayitava iti saṃbharatyāyurmayi dhattāmāyuryajamāna iti saṃbhṛte abhimantrayate .
kṛttikā rohiṇī mṛgaśīrṣaṃ punarvasūphalgunyau hastaścitrā viśākhe anūrādhāḥ śroṇā proṣṭhapadāścotta re'gnyādheyanakṣatrāṇi kṛttikā brāhmaṇasyottare phalgunyau citrā ca rājanyasyāvaśiṣṭānītareṣām .
sarveṣāṃ tu kāmyāni .
kṛttikāsvagnimādadhīta yaḥ kāmayeta mukhyo brahmavarcasī syām .
kāmaṃ tu me'gnirgṛhāndāhuko'stviti .

2.6.3.p6

rohiṇyāṃ yaḥ kāmayeta sarvānrohānrohayeyamiti .
mṛgaśirasi yaḥ kāmayeta śrīmānsyāmiti .
yaḥ purā bhadraḥ sanpāpīyānsyātsa punarvasvoḥ .
yaḥ kāmayeta dānakāmā me prajāḥ syuriti sa pūrvayoḥ phalgunyoḥ .
yaḥ kāmayeta bhagī syāmiti sa uttarayoḥ .
viparītameke samāmananti .
haste yaḥ kāmayeta pra me dīyeteti .
citrāyāṃ bhrātṛvyavān .

2.6.3.p7

viśākhayoḥ vai prajākāmaḥ .
anūrādheṣvṛddhikāmaḥ
śroṇāyāṃ puṣṭikāmaḥ .
proṣṭhapadeṣu brahmavarcasakāmaḥ . sūryanakṣatre vā .
atho khalu yadaivaitam̐ śraddhopanamettadā''dadhīta .. 2 ..
vasanto brāhmaṇasyā''dhānakālaḥ .
grīṣmo hemantaśca rājanyasya .
varṣā rathakārasya .

2.6.3.p8

śaradvaiśyasya .
sarveṣām̐ śiśiraḥ .
amāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāmāpūryamāṇapakṣe vā .
puṇye nakṣatre .
yatra trīṇi saṃnipatitānyṛturnakṣatraṃ parva tatsamṛddham .
vipratiṣedha ṛturnakṣatraṃ ca balīyaḥ .
somena yakṣyamāṇa ādadhāno nartuṃ na nakṣatram̐ sūrkṣedityekeṣām .
prācīnamudīcīnaṃ vodavasāya śālīno'gnīnādadhīta prācīnapravaṇe devayajane .

2.6.3.p9

gṛheṣu yāyāvaraḥ .
udīcīnavam̐śā śālā .
tasyāḥ pūrveṇa madhyamaṃ vam̐śamadhivṛkṣasūrya aupāsanādbrāhmaudanikamādadhāti .
niśāyāṃ brahmaudanaṃ catuḥśarāvaṃ nirvapati .
rohite carmaṇi pājake vā .
devasya tvā savituḥ prasave'śvinorbāhubhyāṃ pūṣṇo hastābhyāṃ brahmaṇe prāṇāya juṣṭaṃ nirvapāmi brahma- ṇe'pānāya brahmaṇe vyānāya brahmaṇa iti caturtham .
avahatya payasi carum̐ śrapayati .
caturṣu vodapātreṣu .

2.6.3.p10

na nirṇenekti .
nāvasiñcati .
śrapayitvā'bhighāryodvāsya .
pravedhase kavaye medhyāya vaco vandāru vṛṣabhāya vṛṣṇe . yato bhayamabhayaṃ tanno astvavadevānyajeheḍyāniti juhoti .
abhimantrayate vā .
taṃ caturdhā vyuddhṛtya prabhūtena sarpiṣopasicya .
sthālyām sarpiḥśeṣamānayati .
anucchindanniva caturbhya ārṣeyebhya ṛtvigbhya upohati .

2.6.3.p11

prāśitavatsu .
yaḥ sthālyām̐ śeṣastasminnārdrāḥ sapalāśāḥ .. 3 ..
stibhikavatīrastibhikā vā prādeśa mātrīrlakṣaṇyasyāśvatthasya tisraḥ samidho'nakti .
citriyādaśvatthātsaṃbhṛtā bṛhatyaḥ śarīramabhi sam̐skṛtāḥ stha . prajāpatinā yajñamukhena saṃdhitāstisrastrivṛdbhirmithunāḥ prajātyā ityabhimantrya . brāhmaudanika ādadhāti .
pra vo rājā abhidyavo haviṣmanto ghṛtācyā . devāñjigāti sumnayuḥ . upa tvā juhvo mama ghṛtācīryantu haryata . agne havyā juṣasva naḥ . udagne tava tadghṛtādarcī rocata āhutam . nim̐sānaṃ juhvo mukha iti tisṛbhirgāyatrībhirbrāhmaṇasya .
samidhā'gniṃ duvasyatetyeṣā . upa tvā'gne haviṣmatīrghṛtācīryantu haryata . juṣasva samidho mama . taṃ tvā samidbhira- ṅgiro ghṛtena vardhayāmasi . bṛhacchocā yaviṣṭhyeti vā .
samidhyamānaḥ prathamo nu dharmaḥ samaktubhirajyate viśvavāraḥ . śociṣkeśo ghṛtanirṇikpāvakaḥ suyajño agniryajathāya devān . ghṛtapratīko ghṛtayoniragnirghṛtaiḥ samiddho ghṛtamasyānnam . ghṛtapruṣa- stvā sarito vahanti ghṛtaṃ pibansuyajā yakṣi devān. āyurdā agna iti triṣṭugbhī rājyanyasya .
tvāmagne samidhānaṃ yaviṣṭha devā dūtaṃ cakrire havyavāham . urujrayasaṃ ghṛtayonimāhutaṃ tveṣaṃ cakṣurdadhire codayanvati . tvāmagne pradiva āhutaṃ ghṛtena sumnāya vaḥ suṣamidhā samī- dhire . sa vāvṛdhāna odhībhirukṣita urujrayām̐si pārthivā vitiṣṭhase . ghṛtapratīkaṃ va ṛtasya dhūrṣadamagniṃ mitraṃ na samidhāna ṛñjate . indhāno akro vidatheṣu dīdyacchu- kravarṇāmudu no yam̐sate dhiyamiti jagatībhirvaiśyasya .

2.6.3.p12

dhārayati brāhmaudanikam .
saṃvatsaramṛtuṃ dvādaśāhaṃ caturahaṃ tryahaṃ dvyahamekāhaṃ vā .
prayātyanugate caivaṃ vihitaṃ brahmaudanaṃ paktvaitāḥ samidho'bhyajyā''dadhyāt . ..
yadyenam̐ saṃvatsare'gnyādheyaṃ nopanamedevaṃ vihitaṃ brahmaudanaṃ paktvaitāḥ samidho'- bhyajyā''dhāya yadā śaknotyathā''dhatte .
śva ādhāsyamāno brahmaudanaṃ pacati .
śva ādhāsyamāne'dhvaryuretām̐ rātriṃ vrataṃ carati .
nānṛtaṃ vadati na mām̐samaśnāti na striyamupaiti . prajā agne saṃvāsayā''śāśca paśubhiḥ saha . rāṣṭrāṇyasyā ādhehi yānyāsansavituḥ sava iti gārhapatyāyatane kalmāṣamajaṃ badhnāti śilpairetām̐ rātriṃ yajamānaṃ jāgarayanti .. 4 ..
iti hiraṇyakeśisūtrasya tṛtīyapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .

2.6.3.p13

3.3 atha tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
tataḥ saṃbhārānāharati vaiśvānarasya rūpamityetairyathārūpam .
jātavedo bhuvanasya reta iha siñca tapaso yajjaniṣyate . agnimaśvatthādadhi havyavāham̐ śamīgarbhājjanayanyo mayobhūḥ . ayaṃ te yonirṛtviya iti dvābhyāṃ brāhmaudanika upavyuṣamaraṇī niṣṭapati .
dohyā ca te dugdhabhṛccorvarī te te bhāgadheyaṃ prayacchāmi tābhyāṃ tvādadha ityaraṇī yajamānāya prayacchati .
mayi gṛhṇāmi yo no agniriti dvābhyāmātmannagniṃ gṛhītvā .
agnī rakṣām̐si sedhati śukraśociramartyaḥ . śuciḥ pāvaka īḍya ityabhimantryānugamayati brāhmaudanikam .
prācīnaṃ brāhmaudanikādgārhapatyāyatanamuddhanti .
uddhanyamānamasyā amedhyamapa pāpmānaṃ yajamānasya hantu . śivā naḥ santu pradiśaścatasraḥ śaṃ no mātā pṛthivī tokasāteti .

2.6.3.p14

dakṣiṇataḥ purastādvitṛtīyadeśe nedīyasi gārhapatyasya dakṣiṇāgnerāyatanam .
prācīnaṃ gārahpatyāyatanādāhavanīyāyatanamuddhanti bāhyata itarayoḥ .
dvādaśasu vikrāmeṣvagnimādadhītetyaviśeṣeṇa śrūyate .
aṣṭāsu brāhmaṇasyaikādaśasu rājanyasya dvādaśasu vaiśyasya .
caturvim̐śatiraparimitaṃ ca sādhāraṇe .
cakṣuṣā prakramānpramimīteti vijñāyate .
prācīnamāhavanīyātsabhā tatra sabhyasya prācīnamāvasathaḥ sabhāyāstatrā''vasathyasya .
evamanupūrvāṇyeṣāṃ karmāṇi kriyante .

2.6.3.p15

śaṃ no devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye . śaṃyorabhisravantu na ityadbhiravokṣati .
udvayaṃ tamasasparyudu tyaṃ citramityatra kharahomāneke samāmananti ..5 ..
upaklṛptāḥ saṃbhārāḥ pañca pārthivāḥ sapta vā .
evaṃ vānaspatyāḥ .
teṣāmekaikaṃ dvaidhaṃ vibhajya.
gārhapatyadakṣiṇāgnyornivapati .
ardhām̐straidhaṃ kṛtvā pūrveṣu .
agnerbhasmāsīti sikatā nivapati .

2.6.3.p16

saṃjñānamasi kāmadharaṇamityūṣān .
tānnivapanyadadaścandramasi kṛṣṇaṃ tadihāstviti manasā dhyāyati .
udehyagne adhimātuḥ pṛthivyā viśa āviśa mahataḥ sadhasyāt . āśuṃ tvā yo dadhire devayanto havyavāhaṃ bhuvanasya gopāmityāradūtkaram .
yatpṛthivyā anāmṛtam̐ saṃbabhūva tve sacā . tadagniragnaye'dadāttasminnādhīyatāmayamiti gārddapatyāyatane valmīkavapāṃ nidadhāti .
yadantarikṣasyānāmṛtamiti dakṣiṇāgneryaddivo'nāmṛtamityāhavanīyasya .
tūṣṇīmitarayoḥ .
utsamudrānmadhumām̐ ūrmirāgātsāmrājyāya pratarāṃ dadhānāḥ . amī ca ye maghavāno vayaṃ ceṣamūrjaṃ madhumatsaṃbharemeti sūdam . iyatyagna āsīriti varāhavihatam .
ado devī prathamānā pṛthagyaddevairnyuptā vyasarpo mahi tvā . adṛm̐hathāḥ śarkarābhistriviṣṭapyajayo lokānpradiśaścatasra iti śarkarāstā nivapanyaṃ dveṣṭi tasya vadhaṃ manasā dhyāyati .

2.6.3.p17

lauhānyaudumbarāṇi pārthivānāṃ vikalpārthāni bhavanti .
yāste śivāstanuvo jātavedo yā antarikṣa uta pārthivīryāḥ . tābhiḥ saṃbhūya sagaṇaḥ
sajoṣā hiraṇyayonirvaha havyamagna ityuttarataḥ saṃbhārāṇām̐ suvarṇam̐ hiraṇyamupāsyati .
atiprayacchati rajataṃ dveṣyāya yadi dveṣyaṃ na vindennirasyennopāsya punarādadīta .. 6 ..
candramagniṃ candraratham̐ harivrataṃ vaiśvānaramapsuṣadam̐ suvarvidam . vigāhaṃ tūrṇiṃ taviṣībhirāvṛtaṃ bhūrṇiṃ devāsa iha suśriyaṃ dadhurityupāstamanumantrayate .
puṣkaraparṇa udumbaraḥ śamī vikaṅkato'śvattho'śanihato vṛkṣaḥ palāśaśca .
api vā ye'nye puṣkaraparṇādvikaṅkatācceti vānaspatyā- stānitaḥ prathamaṃ jajñe agniriti sakṛdevaikaikasminnivapati .
saṃ yā vaḥ priyāstanuva ityūṣānsikatāśca sam̐sṛjati.

2.6.3.p18

saṃ vaḥ sṛjāmi hṛdayāni sam̐sṛṣṭaṃ mano astu vaḥ . sam̐ sṛṣṭaḥ prāṇo astu va iti sarvānsaṃbhārānsam̐sṛjati .
ṛtam̐ stṛṇāmi purīṣaṃ pṛthivyāmṛte'dhyagnimādadhe satye'dhyagnimādadhe divastvā vīryeṇa pṛthivyai mahimnā . antarikṣasya poṣeṇa sarvapaśumādadha iti sam̐sṛṣṭānkalpayati .
udyatsu raśmiṣvapodū(du)hya brāhmaudanikasya bhasma .
daśahotrā'raṇī saṃnidhāya .
sahāgne'gninā jāyasva saha prajayā saha rayyā saha puṣṭyā saha paśubhiḥ saha brahmavarcasenetyatrāgniḥ manthatyupatiṣṭhatyaśve.
mathyamāne'gnau caturhotṝnyajamānaṃ vācayati .
agannagnirhotā pūrvaḥ pūrvebhyaḥ pavamānaḥ pāvakaḥ śucirīḍya iti jātamagnimanumantrayate .
ajījanannamṛtaṃ martyāso'sremāṇaṃ taraṇiṃ vīḍujambham . daśa svasāro agruvaḥ samīcīḥ pumām̐saṃ jātama- bhisam̐rabhantāmiti jātaṃ parigṛhṇāti .. 5 .. iti hiraṇyakeśisūtre tṛtīyapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .

2.6.3.p19

3.4 atha caturthaḥ paṭalaḥ .
tamādāya prathamābhyāṃ vyāhṛtībhyāṃ yatharṣyādhānena prathamābhyām̐ sārparājñībhyāṃ prathamena ca gharmaśirasā prāṇe tvāmṛtamādadhāmyannādamannādyāya goptāraṃ guptyai . agne gṛhapate pariṣadya divaḥ pṛthivyāḥ paryantarikṣāllokaṃ vinda yajamānāya pṛthivyāstvā mūrdhansīda yajñiye loke yo no agne niṣṭyo yo niṣṭyo'bhidāsatīdamahaṃ taṃ tvayā'bhini- dadhāmīti gārhapatyāyatane saṃbhāreṣu pratiṣṭhāpayati .
nā''tmānamuparīva na karṇadaghnamatyudgṛhṇātyātmānam .
udyacchatīdhmamupayacchatyupayamanīḥ .
upayate dhāryamāṇe .
laukikamagnimāhṛtya mathitvā vā''gnīdhro dakṣiṇāgnimādadhāti .
dvitīyayā vyāhṛtyā yatharṣyādhānena dvitīyatṛtīyābhyāṃ sārparājñībhyāṃ dvitīyena gharmaśirasā'gne'nnapā mayobhuvaḥ suśeva divaḥ pṛthivyāḥ paryantarikṣāllokaṃ vinda yajamānāya pṛthivyāstvā mūrdhansīda yajñiye loke yo no agne niṣṭyo yo niṣṭyo'bhidāsatīdamahaṃ taṃ tvayā'bhi nidadhāmīti dakṣiṇāgnyāyatane saṃbhāreṣu pratiṣṭhāpayati yajñāyajñiye gīyamāne .
yo brāhmaṇo rājanyo vaiśyaḥ śūdro vā sura iva bahu puṣṭaḥ syāttasya gṛhādāhṛtyā''dadhyāt .

2.6.3.p20

ata ūrdhvamasyānnaṃ nādyāt .
vṛkṣāgrājjvalato brahmavarcasakāmasya .
bharjanādannādyakāmasya .
yā vājinnagneḥ pavamānā paśuṣu priyā tanūstāmāvaha yā vājinnagneḥ pāvakā'psu priyātanūstāmāvaha yā vājinnagneḥ sūrye śuciḥ priyā tanūstāmāvahetyaśvasya dakṣiṇe karṇe yajamānamagnitanūrvācayati .
vikramasva mahām̐ asi vediṣanmānuṣebhyaḥ . triṣu lokeṣu jāgṛhi prajayā ca dhanena ca . prācīmanupradiśaṃ kramadhvamagnineti tisṛbhiraśvaprathamāḥ prāñco gacchanti .
jānudaghne'gre haratyatha nābhidaghne'thā''syadaghne .
nāgnimādityaṃ ca vyavaiti .
pūrvamagniṃ harati paścādanveti dakṣiṇato vā parigṛhyeva harati nāko'si bradhnaḥ pratiṣṭhā saṃkramaṇamiti samayārdhe hiraṇyaṃ nidhāya vare datte'tikrāmati .

2.6.3.p21

bṛhaspate paridīyā ratheneti dakṣiṇato brahmā rathaṃ vartayati .. m̐ .. rathacakraṃ vā .
yāvaccakraṃ triḥ parivartate dveṣyasya ṣaṭkṛtvo'bhyasthā dviśvāḥ pṛtanā arātīriti prāñcamaśvaṃ dakṣiṇena pādena saṃbhārānākramayati pārśvato vottarataḥ saṃbhārāṇāṃ yathā''hitasyāgneraṅgārāḥ padamabhyavapatsyantīti .
yadakrandaḥ prathamaṃ jāyamāna iti pradakṣiṇamaśvaṃ paryāṇīya tadeva padamākramayati pratyañcam .
aśvābhāve'naḍuhaḥ pada ādadhīta sa tu pūrvavāḍeva syāttasya sadeva bandhuḥ .
pratyaṅmukhe niyate dhāryamāṇe .
yadidaṃ divo yadadaḥ pṛthivyāḥ saṃvidāne rodasī saṃbabhūvatuḥ . tayoḥ pṛṣṭhe sīdatu jātavedāḥ śaṃbhūḥ prajābhyastanuve syona ityabhimantrya .
sarvābhirvyāhṛtībhiryatharṣyādhānena prathamottamābhyām̐ sārparājñībhyāmuttamena ca gharmaśirasā prāṇaṃ tvāmṛta ādadhāmyannādamannādyāya goptāraṃ guptyai. agne samrāḍajaikapādāhavanīyadivaḥ pṛthivyāḥ paryanta- rikṣāllokaṃ vinda yajamānāya pṛthivyāstvā mūrdhansīda yajñiye loke yo no agne niṣṭyo yo niṣṭyo'bhidāsatīdamahaṃ taṃ tvayā'bhi nidadhāmī. tyāhavanīyāyatane saṃbhāreṣu pratiṣṭhāpayati yajñāya- jñiye bṛhati śyaite ca gīyamāne nihite vāravantīyaṃ
gāyati pratiṣiddhānyekeṣāmagnyādheye sāmāni .

2.6.3.p22

ānaśe vyānaśe sarvamāyurvyānaśa ityāhitamāhavanīyamupatiṣṭhate .
nānabhihutamupaspṛśati .
ājyenauṣadhībhiśca śamayitavyaḥ . .
oṣadhīrājye'vadhāya yā te agne pavamānā paśuṣu priyā tanūryā pṛthivyāṃ yā'gnau yā rathaṃtare yā gāyatre chandasīdaṃ te tāmavarundhe tasyai te svāhā yā te agne pāvakā'psu priyā tanūryā'ntarikṣe yā vāyau yā vāmadevye yā traiṣṭubhe chandasīdaṃ te tāmavarundhe tasyai te svāhā . yā te agne sūrye śuciḥ priyā tanūryā divi yā''ditye yā bṛhati yā stanayitno yā jāgate chandasīdaṃ te tāmavarundhe tasyai te svāheti tisraḥ pavamānāhutīrhutvā.
laukikamagnimāhṛtya mathitvā''havanīyādvā sabhyāvasathyāvādadhāti .
pratiṣiddhau sabhyāvasathyāvekeṣām .
agna āyūm̐ṣi pavasa iti tisṛbhirāśvatthīstisraḥ samidha ādadhāti.
sarvā ekaikasmin .. 10 ..

2.6.3.p23

agnirṛṣiḥ pavamānaḥ pāñcajanyaḥ purohitaḥ . tamīmahe mahāgayamiti tṛtīyāmeke samāmananti .
samudrādūrmirmadhumām̐ udāradupām̐śunā samamṛtatvamānaṭ . ghṛtasya nāma guhyaṃ yadasti jihvā devānāmamṛtamya nābhiḥ . vayaṃ nāma prabravāmā ghṛtenāsminyajñe dhārayāmā namobhiḥ . upa brahmāśṛṇavacchasyamānaṃ catuḥśṛṅgo vamīdgaura etat . catvāri śaṅgā trayo asya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya . tridhā baddho vṛṣabho roravīti maho devo martyām̐ āviveśa svāheti śamīmayīrghṛtānvaktāḥ sarvā ekaikasmin .
preddho agne dīdihi puro na ityaudumbarīm̐ samidhamādadhāti vidhema te parame janmannagna iti
vaikaṅkatīṃ tām̐ saviturvareṇyasya citrāmiti śamīmayīm̐ śamīmayīṃ pūrvāmeke samāmananti vaikaṅkatīmuttarām .
prātaragnihotrasyā''vṛtā tūṣṇīṃ prātaragnihotraṃ juhoti .
juhūm̐ sruvaṃ ca saṃmṛjya .
caturgṛhītenāṣṭagṛhītena dvādaśagṛhītena vā srucaṃ pūrayitvā sapta ta iti pūrṇāhutiṃ juhoti .
tāmekeṣāṃ tūṣṇīmagnihotramityadhikurute .

2.6.3.p24

ye agnayo divā ye pṛthivyāḥ samāgacchantīṣamūrjaṃ duhānāḥ . te asmā agnayo draviṇaṃ dattveṣṭāḥ prītā āhutibhājo bhūtvā yathālokaṃ punarastaṃ pareta svāheti dvitīyām .. 11 ..
iti hiraṇyakeśisūtre tṛtīyapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .

2.6.3.p25

3.5 atha tṛtīyapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
tadānīmevā''gneyasyāṣṭākapālasyā- nvādhānādīni karmāṇi pratipadyate .
yatprākprokṣaṇāttatkṛtvā .
sabhāyāṃ madhye'dhidevanamuddhatyāvokṣyākṣānnyupya vyūhya (vyu) samū(mu)hya prathayitvā'kṣeṣu hiraṇyaṃ nidhāya niṣasāda dhṛtavrata iti juhoti .
āvasathe madhye pariṣado hiraṇyaṃ nidhāya pranūnaṃ brahmaṇaspatirmantraṃ vadatyukthyam . yasminnindro varuṇo mitro aryamā devā okām̐si cakrira iti juhoti .
uta no'hirbudhniyaḥ śṛṇotvaja ekapātpṛthivī samudraḥ .
viśve devā ṛtāvṛdho huvānāḥ stutā mantrāḥ kaviśastā vahantvenā rājanhaviṣā mādayasvetyāvasathamabhimantrya . śatamakṣānyajamānāya prayacchati .
teṣu kṛtaṃ vijitya .
sabhāsadbhyaḥ pradīyamāneṣu vrīhibhyo gāṃ dīvyatāhim̐santaḥ parvāṇi viśasateti saṃpreṣyati .
kalpetāṃ dyāvāpṛthivī ye'gnaya iti yathartu klṛptisāmanasībhyāmagnīnupatiṣṭhate .
prokṣaṇaprabhṛtīnyāgneyasya karmāṇi pratipadyate siddham̐ saṃtiṣṭhate .
pavamānahavibhiryajate saṃvatsara ṛtau māse'rdhamāse
dvādaśāhe caturahe tryahe dvyahe śvobhūte sadyo vā .
somena yakṣyamāṇasyā''dadhānasya pavamānahaviṣāṃ sāṃvatsarikaḥ kalpaḥ .
agnaye pavamānāya puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapedagnaye pāvakāyāgnaye śucaye .
samānabarhiṣi nānābarhiṣi vā .
prathamaṃ vā nirupyottare samasyed .
āgneyena vā'ṣṭākapālena samānatantrāṇi kuryāt .
agnīṣomīyamekādaśakapālamanunirvapatyāgnāvaiṣṇava- mekādaśakapālamaindrāgnamekādaśakapālamadityai ghṛte caruṃ viṣṇave śipiviṣṭāya tryu ( tryṛ) - ddhau ghṛte caruṃ saptadaśā''dityasya sāmidhenyo bhavantyādityasyeḍābhāgaṃ brahmaṇe parihṛtya sarve prāśnanti tathā cāturdhākaraṇikāni .
agnihotramārapsyamāno daśahotāraṃ manasā'nudrutya sagraham̐ hutvā sāyamagnihotrasyā''vṛtā mantreṇa sāyamagnihotraṃ juhoti vyāhṛtībhiḥ pratha- mamagnihotramupasādayati tathā saṃvatsare .. 12 ..

2.6.3.p26

atha darśapūrṇamāsayorārambhaḥ .
darśapūrṇamāsāvārabhamāṇaḥ pūrvasya parvaṇa aupavasathye'hani caturhotāraṃ manasā'nudrutya sagraham̐ hutvā pūrṇā paścādyatte devā adadhuriti sārasvatau homau hutvā .
anvārambhaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati .
āgnāvaiṣṇavamekādaśakapālam̐ sarasvatyai carum sarasvate dvādaśakapālamagnaye bhagine'ṣṭākapālaṃ yaḥ kāmayeta bhagyannādaḥ syāmiti nityavadeke bhagine samāmananti .
purastātsviṣṭakṛtaścittaṃ ca svāhā cittiśca svāheti dvādaśagṛhītena dvādaśa jayāñjuhoti .
prajāpatirjayānindrāyeti trayodaśīm .
agne balada saha oja ākramamāṇāya me'dāḥ . abhiśastikṛte'nabhiśastenayāyāsyai janatāyai śreṣṭhyāyeti caturdaśīṃ yāṃ janatāṃ dviṣyācci(cchri)traṃ tasyāṃ janatāyā bhavatviti śabalamiva tasyā''tmañjāyate .
api vā nānvārambhaṇīyāṃ kurvītā''gneyamaṣṭākapālaṃ nirvapet .
amāvāsyāyāmādadhānasyaitadavikṛtam .
paurṇamāsyāṃ tu pūrvasya parvaṇa aupavasathye'hanyagnīnādhāya seṣṭyapavṛjya .
tadānīmeva caturhotāraṃ sārasvatau homāvanvārambhaṇīyāṃ ca kurute .
śvobhūte paurṇamāsena yajate vyāhṛtībhirhavīm̐ṣyāsādayati tathā saṃvatsare .. 13 ..
iti hiraṇyakeśisūtre tṛtīyapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .

2.6.3.p27

3.6 atha ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .
punarādheyaṃ vyākhyāsyāmastasyāgnyādheyena kalpo vyākhyātaḥ .
agnīnādhāyaitasminsaṃvatsare jyāniṃ putramartyāṃ vā'bhyeti svena vā'ṅgena virudhyate na vardhnoti sa punarādheyaṃ kurvīta .
paurṇamāsyeṣṭvā'māvāsyāyāmāgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapedvaiśvānaraṃ dvādaśakapālamagnimudvāsayiṣyannityekeṣām .
agnīṣomīyamekādaśakapālamanunirvapedagnaye'psumate'ṣṭākapālaṃ maitraṃ carum .
purastātsviṣṭakṛto yā te agna utsīdataḥ pavamānā paśuṣu priyā tanūstayā saha pṛthivīmāviśa rathaṃtareṇa sāmnā gāyatreṇa chandasā tato no maha āvaha yā te agne pāvakā yā manasā preyasī priyā tanūstayā sahāntarikṣamāviśa vāmadevyena sāmnā traiṣṭubhena chandasā tato na ūrjamā kṛdhi gṛhamedhīyaṃ ca vardhaya yā te agne sṛrye śuciḥ priyā tanūstayā saha divamāviśa bṛhatā sāmnā jāgatena chandasā tato no vṛṣṭyā'vadhi yāste agne vibhaktīrindra sūkara ābhara tāsu śociṣu sīdeha bhasma vaiśvānarasya yat . yāste agne kāmadughā vibhaktīranusaṃbhṛtāḥ. tābhirnaḥ kāmāndhukṣveha prajāṃ puṣṭimatho dhanam . ye te agne vānaspatyāḥ saṃbhārāḥ saṃbhṛtāḥ saha tebhirgaccha vanaspatīnsvāṃ yoniṃ yathātatham . agannagniryathā lokamasadatsadane sve . avīrahatyaṃ deveṣūpāgāṃ manasā saheti saptā''hutīrhutvā jvalato'gnīnavasṛjati yāvaddarśapūrṇamāsāvabhiṣṭutau tāvacciramavasṛṣṭāgnirbhavati .. 14 .. saṃvatsaraṃ dvādaśāhaṃ vā .
rohiṇī punarvasū anūrādhāśca punarādheyanakṣatrāṇi .
varṣāsu śaradi vā''dhatte .

2.6.3.p28

sarvānmadhyaṃdine .
kṛtākṛtāḥ saṃbhārāḥ .
sarvābhiḥ sārparājñībhirgārhapatyamādadhāti .
darbhairupolavaiḥ saṃvatsarapravātairgārhapatyādāhavanīyaṃ jvalantamuddharati .
yattvā kruddhaḥ paro vapeti dakṣiṇāgnimādadhāti yatte manyuparoptasyetyāhavanīyam .
mano jyotirjuṣatāmityāhitamāhavanīyamupatiṣṭhate.
punastvā''dityā rudrā vasavaḥ samindhatāmityupasamindhe .
punastvā''dityā rudrā vasavaḥ samindhatāmityupasamindhe punastvā''dityā rudrā vasavaḥ samindhatāṃ punarbrahmāṇo vasunītha yajñaiḥ . yā iṣṭā uṣaso nimrucaśca yājyāstāḥ saṃdadhāmi haviṣā ghṛtena svāhetyāhutiṃ juhoti. mano jyotirjuṣatāmiti dvitīyām .

2.6.3.p29

juhūm̐ sruvaṃ ca saṃmṛjya caturgṛhītenāṣṭagṛhītena dvādaśagṛhītena vā srucaṃ pūrayitvā sapta ta iti pūrṇāhutiṃ juhoti .
āgneyamaṣṭākapālaṃ pañcakapālaṃ vā''gnyādheyikasyāṣṭākapālasya sthāne nirvapati .
tasyopāṃśu sarvaṃ kriyata ottamādanūyājāt .
agnāgne'gnāvagne'gninā'gne'gnimagna iti caturṣu prayājeṣu catasro vibhaktīrdadhāti purastādvaṣaṭkārāt .
punarūrjeti purastātprayājānāmāhutiṃ juhotyupariṣṭādeke samāmananti .
vṛdhanvantamāgneyasyā''jyabhāgasya nigameṣūpalakṣayet .
pavamānaṃ saumyasya .
saha rayyeti purastādanūyājānāmāhutiṃ juhotyupariṣṭādeke samāmananti.

2.6.3.p30

devo agnau devo agniriti dvayoranūyājayordve vibhaktī dadhāti .
uccairuttamamanūyājam̐ saṃpreṣyati .
āgnivāruṇamekādaśapālamanunirvapet .
yaḥ parācīnaṃ punarādheyādagnimādadhīta sa etānhomāñjuhuyāllekaḥ salekaḥ sulekaḥ ketaḥ saketaḥ suketo vivasvām̐ aditirdevajūtiriti .
ādhānaprabhṛti yāvajjīvaṃ gārhapatyadakṣiṇāgnī dhāryete tathā
sabhyāvasathyau dakṣiṇāgnestvanugatasya manthanakalpo yadi mathitvā''dhīyate yadyāhārya āharaṇamarthāyārthāyā''havanīyaṃ
gārhapatyāduddharati nityaṃ gataśriyo dhāryata āyuṣkāmasya vā .. 15 ..
iti hiraṇyakeśisūtre tṛtīyapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .

2.6.3.p31

3.7 atha saptamaḥ paṭalaḥ .
agnihotraṃ vyākhyāsyāmaḥ .
tasmai sāyaṃ prātarjvalanta gārhapatyādāhavanīyamuddharati .
adhivṛkṣasūrye sāyamagnihotrāyoṣasi prātaragnihotrāya .
naktaṃ vā dhārayeyuḥ .
uddhareti preṣite vācā tvā hotrā prāṇenodgātrā cakṣuṣā'dhvaryuṇā manasā brahmaṇā śrotreṇāgnīdhaitaistvā pañcabhirdaivyairṛtvigbhiruddharāmi jahāmi mṛtyumamṛtenā''dadhāmi bhūrbhuvaḥ suvaruddhriyamāṇa uddhara pāpmano mā yadavidvānyacca vidvām̐ścakāra . ahnā yadenaḥ kṛtamasti pāpam̐ sarvasmānmoddhṛto muñca tasmāditi sāyam .
rātryā yadenaḥ kṛtamasti pāpam̐ sarvasmānmoddhṛto muñca tasmāditi prātaḥ .
amṛtāhutimamṛtāyāṃ juhomyagniṃ pṛthivyāmamṛtasya jityai . tayā'nantaṃ kāmamahaṃ jayāmi prajāpatiryaṃ prathamo jigāyāgnimagnau svāheti sāyamāyatane pratiṣṭhāpayati .

2.6.3.p32

mūryamagnau svāheti prātaḥ .
prathamāstamite sāyamagnihotraṃ juhoti nakṣatraṃ dṛṣṭvā pradoṣe voṣasi prātaragnihotraṃ purodayamudite vā yarhi vākpravadettarhi hotabyamityekeṣām .
etasminkāle sarvakarmāṇi kriyante'nyatroddharaṇāt .
parisamūhanenāgnīnalaṃ karotyagne gṛhapate śundhasveti gārhapatyamagne vahne śundhasveti dakṣiṇāgnimagne samrāṭ śundhasvetyāhavanīyam .
purastādalaṃkārāḥ sāyamupariṣṭādalaṃkārāḥ prātaḥ .
ubhayato'laṃkārāneke samāmananti .
darbhairagnīnparistṛṇāti yathā darśapūrṇamāsayoḥ .
agnihotrapātrāṇi prayunakti khādiram̐ sruvaṃ vaikaṅkatīmagniho- trahavaṇīmacakrāvartāmaśūdrakṛtāmūrdhvakapālāmagnihotrasthālīm .

2.6.3.p33

dakṣiṇena vihāraṃ gauravasthitā bhavati .
iḍa ehyadita ehi sarasvatyehi gaurehīti tāmāhūya pūṣā'sīti vatsamupasṛjati dhāvantaṃ vā'numantrayate .
prācīmudīcīṃ vā''vṛtyānyaḥ śūdrāddogdhi na saṃmṛśati yathopalambhamanūco vā .
pūrvau duhyājjyeṣṭhasya jyaiṣṭhineyasya yo vā gataśrīḥ syādaparau duhyātkaniṣṭhasya kāniṣṭhineyasya yo vā bubhūṣet .
dohane dugdhvā sthālyāmānayati sthālyāṃ vā dogdhi .
dvayoḥ payasā paśukāmasya juhuyātpūrvamadhiśrityottaramānayet .. 16 ..
ṛtaṃ tvā satyena pariṣiñcāmīti sāyaṃ pariṣiñcati satyaṃ tvartena pariṣiñcāmīti prātaḥ .
āhavanīyaṃ pariṣicya gāharpatyamatha dakṣiṇāgniṃ gārhapatyaṃ vā pariṣicya dakṣiṇāgnimathā''havanīyam .

2.6.3.p34

yajñasya saṃtatirasi yajñasya tvā saṃtatyai nayāmi saṃtatyai tvā yajñasyeti gārhapatyātsaṃtatāmapāṃ dhārām̐ srāvayatyāhavanīyāt .
dhṛṣṭirasītyupaveṣamādāya nirūḍhaṃ janyaṃ bhayam̐ saha tena yaṃ dviṣmaḥ subhūtāya śrayadhvamiti tena gārhapatyādudīco'ṅgārānnirūhati .
bhūtakṛtaḥ sthā ṣoḍhaṃ janyaṃ bhayam̐ saha tena yaṃ dviṣma iti vā .
vyantānkaroti .
iḍāyāḥ padaṃ ghṛtavaccarācaraṃ jātavedo haviridaṃ juṣasva . ye grāmyāḥ paśavo viśvarūpāsteṣām̐ saptānāmiha rantirastu puṣṭiriti teṣvagnihotramadhiśrayati .
samudantam̐ hotavyam .
anantaraṃ vā'dhiśrayaṇādudbhavaḥ sthodahaṃ prajayā paśubhirbhūyāsamiti tṛṇaṃ pradīpyāvekṣate .
haraste mā vinaiṣamiti sruveṇādbhiḥ pratiṣiñcatyamṛtamasīti vā .

2.6.3.p35

godohanasaṃnejanena pratiṣicyamekena stokena pratiṣicyaṃ pratiṣiktaṃ paśukāmasya .
apratiṣiktaṃ tejaskāmasyābhicaratastitīrṣato vā .
yaḥ kāmayeta śūro me rāṣṭra ājāyeteti punareva tasyāvekṣate yathā purastāt .
antaritam̐ rakṣa ityulmukena triḥ paryagni karoti parivājapatiriti vā .
gharmo'si rāyaspoṣavanirihorjaṃ yaccheti vartma kurvannudagudvāsayati .
prajāṃ me yacchetyante dhārayati .
pratyūḍhaṃ janyaṃ bhayam̐ saha tena yaṃ dviṣmaḥ subhūtamakarteti tena gārhapatye'ṅgārānpratyūhati bhūtakṛtaḥ sthāpyeti sasyaṃ yajamānasyeti vā .
devasya tveti sruvamagnihotrahavaṇīṃ cā''dāya .

2.6.3.p36

pratyuṣṭamityāhavanīye gārhapatye vā niṣṭapati .
suparṇāṃ tvā suparṇamayīm̐ hiraṇyayaṣṭirasyamṛtapālāśāḥ sroto yajñānāmityagnihotrahavaṇīm̐ saṃmārṣṭi .
ariṣṭo yajamānaḥ patnī cetyubhayam .
omunneṣyāmi havyaṃ devebhyaḥ pāpmano yajamānamiti sāyamāmantrayate .
pravasatyomunnayeti svayamātmānaṃ pratyeva brūyāt .
agnaye ca tvā pṛthivyai connayāmi vātāya ca tvā'ntarikṣāya connayāmi sūryāya ca tvā dive connayāmyadbhyaśca tvauṣadhībhyaśconnayāmīti caturaḥ sruvānunnayatyuttamena dviḥ pañcāvattinaḥ .
bhūriḍā bhuva iḍā suvariḍā karadiḍeti vā jvaladiḍeti pañcāvattinaḥ .
yaṃ prati putrāṇāṃ kāmayetānenardhnuyāmiti taṃ prati pūrṇamunnayet .

2.6.3.p37

yadi kāmayeta sarve sadṛśāḥ syuriti sarvānsamaśa unnayet .
unnītaṃ daśahotrā'bhimṛśati na vā'bhimṛśati .
sajūrdevaiḥ sāyaṃ yāvabhiḥ sāyaṃ yāvāno mā devāḥ svasti saṃpādayantu paśubhiḥ saṃpṛcīyeti sāyamunnītam̐ sthālīṃ cābhimṛśati sajūrdevaiḥ prātaryāvabhiḥ prātaryāvāṇo mā devāḥ svasti saṃpādayantu paśubhiḥ saṃpṛcīyeti prātaḥ .
paśūnme yaccheti yavonnayati tadupasādayati .
prācīmudīcīṃ vā''hṛtyāpareṇa gārha- patyamupasādayatītyekeṣām .. 17 ..
pālāśīm̐ samidhaṃ prādeśamātrīmekāṃ dve tisro vopariṣṭātsrugdaṇḍa upasaṃgṛhya .
urvantarikṣaṃ vīhīti samayā gārhapatyasyārcirharati .
prāguddravandaśahotāraṃ vyācaṣṭe .

2.6.3.p38

agnaye tvā vaiśvānarāyeti madhyadeśe nigṛhṇāti .
vātāya tvetyudyacchati .
āyurme yacchetyapareṇā''havanīyamoṣadhīṣūpasādayati eṣā te agne samiditi samidhamādadhāti .
hiraṇyayaṃ tvā vam̐śam̐ svargasya lokasya saṃkramaṇaṃ dadhāmīti vā tā asya sūdadohasa iti vā rajatāṃ tvā haritagarbhāmagnirjyotiṣā jyotiṣma tīm̐ svargyāṃ kāmadughāmakṣitāmakṣityā āptyai vyāptyai samāptyai kāmāya svargāya lokā- yāmṛtatvāya rātrimiṣṭakāmupadadha iti sāyam̐ hariṇīṃ tvā rajatagarbhām̐ sūryo jyotiṣā jyoti ṣmatīm̐ svargyāṃ kāmadughāmakṣitāmakṣityā āptyai vyāptyai samāptyai kāmāya svargāya lokā- yāmṛtatvāyāhariṣṭakāmupadadha iti prātaḥ .
vidyudasi vidya me pāpmānamṛtam̐ satyamupaimi mayi śraddhetyapa upaspṛśya .
yadā śyāvevātha juhoti jvalantyām .
yadā vā vītārcirlelāyatīva .
dhūpāyantyāṃ grāmakāmasya .

2.6.3.p39

dvyaṅgule mūlātsamidhamanusrāvayan .
hotrā bhūrbhuvaḥ suvaragnirjyotirjyotiragniḥ svāheti sāyam̐ hotrā bhūrbhuvaḥ suvaḥ sūryo jyotirjyotiḥ sūryaḥ svāheti prātaḥ .
sam̐sṛṣṭahomameke samāmananti .
agnirjyotirjyotiḥ sūryaḥ svāheti sāyaṃ sūryo jyotirjyotiragniḥ svāheti prātaḥ .
varco me yaccheti punaropadhīṣūpasādayati .
lepamādāyauṣadhībhyastvauṣadhīrji nvetyuttarato barhiṣi lepaṃ nimārṣṭi .
agne gṛhapate mā mā saṃtāpsīrātmannamṛtamadhiṣi prajā jyotiraśīyeti gārhapatyamavekṣate .
atihāya tūṣṇīmuttarām̐ samidhi bhūyasīṃ juhoti .

2.6.3.p40

sajūrjātavedo diva ā pṛthivyā juṣāṇo asya haviṣo ghṛtasya vīhi svāhetyājyena juhuyādyatra paśupatiḥ paśūñchāmayet .
agne duśīrtatano ghṛtasya svāheti juhuyādyadi tadatihanyāt .
dvādaśa rātrīḥ sāyam̐ sāyaṃ juhuyādyadi tadatihanyāt .
dvayoḥ payasā juhuyātpūrvamadhiśrityottaramānayedyadi tadatihanyāt .
nā''dṛtyam .
iṣe tveti sāyaṃ lepamavamārṣṭi .
ūrje tveti prātarunmārṣṭi .
yaṃ kāmayetāvatarāṃ pāpīyānsyāditi bhūya stasya pūrvam̐ hutvottaraṃ kanīyo juhuyāt .

2.6.3.p41

yaṃ kāmayeta na pāpīyānna śreyānsyāditi samaṃ tasya juhuyāt .
yaṃ kāmayeta vasīyānsyāditi kanīya
stasya pūrvam̐ hutvottaraṃ bhūyo juhuyāt .
bhūyo bhakṣāyāvaśinaṣṭi .
hutvā mahadabhivīkṣeta .
rudra mṛḍānārbhava mṛḍa dhūrtamṛḍa namaste astu paśupate mā mā him̐sīriti srucā trirudañcamagnimati valgayati .
srucaṃ nidhāya lepamādāya .
pitṛbhyastvā pitṛñjinveti dakṣiṇataḥ sthaṇḍile lepaṃ nimārṣṭi .

2.6.3.p42

apa upaspṛśya .
pūṣā'sāti dviraṅgulyā prāśyā''camya punaḥ prāśnāti .
srucaṃ darbhām̐ścā''dāyodaṅṅutsṛpya .
āgneyam̐ retaḥ prajananaṃ me astu daśavīram̐ sarvagaṇam̐ svastaye . ātmasani prajāsani paśusanyabhayasani lokasani vṛṣṭisani . agniḥ prajāṃ bahulāṃ me karotvannaṃ payo reto asmāsu dhatta . rāyaspoṣamiṣamūrjamasmāsu dīdharaditi .. 18 ..
prāgdaṇḍayodagdaṇḍayā vā srucā dvirācāmati dviśca nirleḍhi .
garbhebhyastvā garbhānprīṇīhīti vā .
sauryam̐ retaḥ prajananaṃ me astviti prātaḥ .
srucamadbhiḥ pūrayitvā sarpebhyastvā sarpāñjinveti vidhukṣati .

2.6.3.p43

ācamya .
srucaṃ darbhaiḥ prakṣālya .
pūrayitvā sarpānpipīlikāñjinvetyapa utsiñcati .
sarpadevajanāñjinveti dvitīyāṃ bhūtebhyastveti tṛtīyāṃ mahate devāyeti caturthīm .
srucamadbhiḥ pūrayitvā pṛthivyāmamṛtaṃ juhomi svā- hetyapareṇā''havanīyamapareṇa vā gārhapatyaṃ ninayati .
gṛhebhyastvā gṛhānprīṇīhīti tasyaikadeśamañjalau patnyāḥ .
patnī yadi nānvāste sarvaṃ pṛthivyām .
hastaṃ pratāpya srucyavadadhāti srucaṃ vā niṣṭapya haste'va-

2.6.3.p44

dadhrāti saptarṣibhyastvā saptarṣīñjinveti srucodaguddiśati .
srucaṃ nidhāya pratyetya sruveṇa gārhapatyadakṣi- ṇāgnyorjuhoti pratyāhuti samidho'bhyādhāya .
mayi puṣṭiṃ puṣṭipatirdadhātu rāyaspoṣamiṣamūrjamasmāsu dīdharat . agnaye gṛhapataye rayipataye paśupataye puṣṭipataye kāmāyānnādyāya svāheti dve gārhapatye juhoti .
annapate'nnasya no dehīti dve dakṣiṇāgnau .
api vā catasro gārhapatye juhuyāccatasro dakṣiṇāgnau .
na vā juhuyāt .
apipreḍagniḥ svāṃ tanuvamayāḍdyāvāpṛthivī ūrjamasmāsu dhehīti sthālyāṃ tṛṇamaṅktvā''havanīye'nupraharati na vā .
dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā dyāvāpṛthivī jinvetyantarvedyām̐ saṃkṣālanaṃ ninayati .

2.6.3.p45

pariṣiñcati yathā purastāt .
dīdihi dīdyāsaṃ dīdidāmesītyupasamindhe .
ājyena juhuyāttejaskāmasya payasā paśukāmasya dadhnendriya- kāmasya taṇḍulairojaskāmasya yavāgvā grāmakāmasyaudanenānnādya kāmasya mām̐sena vīryakāmasya somena brahmavarcasakāmasya .
yadanyadadhi śrayaṇātpratiṣecanācca taddadhna- staṇḍulānām̐ somasya ca kriyate .
apāṃ pratyasanakāle darbhatṛṇābhyāmājyaṃ pratyasyetprati- ṣekaṃ yavāgūm̐ śrapayati . yathā yavāgūmevaṃ mām̐sam .
parvaṇi rājanyasyāgnihotraṃ juhuyānnāntarāle .
yattvasya gṛhe'nnaṃ kriyate tasmādbrāhmaṇāya mukhato haranti taddhutamasyāgnihotraṃ bhavati ya ṛtam̐ satyamiva vadannī- jānaḥ somena syāttasya sadā'gnihotraṃ juhuyāt .. 19.. iti hiraṇyakeśisūtre tṛtīyapraśne saptamaḥ paṭalaḥ .

2.6.3.p46

3.8 athāṣṭamaḥ paṭalaḥ .
ṛte gṛhasya pravāsaṃ vyākhyāsyāmaḥ .
sagṛhastu prayāsyanyatra pañca nava daśa vā sam̐hitā vasati yatra vā nava rātraṃ vāstu punarabhyetyekāṃ vasīta tatra vāstoṣpatīyaṃ juhoti .
sarvaṃ bhāṇḍaṃ yāneṣvādadhāti .
yadanyajjihīrṣanti pūrvaṃ tatpravahanti .
ahute vā'poddharanti tasmāddeśāt .
sarveṣu yukteṣu dakṣiṇo'gniṣṭhasya yukto bhavati savyasya yoktraṃ parihṛtamanūtsaktamatha vāstoṣpatīyamanudrutyottarayā juhoti .
na hute'bhyādadhāti .

2.6.3.p47

nāvakṣāṇānyasaṃprakṣāpya prayāti .
ayaṃ te yonirṛtviya iti pṛthagaraṇīṣvagnīnsamāropya prayāti .
atho khalvāhuryadaraṇyoḥ samārūḍho naśyedudasyāgniḥ sīdetpunarādheyaḥ syāditi yā te agne yajñiyā tanūstayehyārohā''tmā''tmānamacchā vasūni kṛṇvannasme naryā purūṇi. yajño bhūtvā yajñamāsīda svāṃ yoniṃ jātavedo bhuva ājāyamānaḥ sa kṣaya ehītyātmansamāropya prayāti .
yatra vasati tatra prāgastamayānmanthati .
upāvaroha jātavedaḥ punastvaṃ devebhyo havyaṃ vahataḥ prajā- nan . āyuḥ prajām̐ rayimasmāsu dhehyajasro dīdihi no duroṇa ityātmansamārūḍhamaraṇyorupāvarohya manthati .
laukikaṃ vā'gnimāhṛtya tasminnupāvarohayate .
idam̐ śreyo'vasānaṃ yadagātsyono me dyāvāpṛthivī abhūtām. anamīvāḥ pradiśaḥ santu mahyaṃ gomaddhanavadaśvavaddhiraṇyavatpuruṣavatsuvīravatsvāhetyavasite juhoti .
darvihomānvyākhyāsyāmaḥ .

2.6.3.p48

juhotīti codyamāne darvihomo yatra ca svāhākāraḥ .
tām̐stūṣṇīkenā''jyena sakṛdgṛhītenāgreṇā''havanīyaṃ parītya dakṣiṇatastiṣṭhañjuhvā''havanīye'dhvaryuḥ svāhākāreṇa juhoti .
dviprabhṛtyāhutigaṇeṣu pratyāhuti gṛhītvā pratyā- huti samidho'bhyādhāya vigrāhaṃ juhoti .
yatra mantragaṇena karma codayetpratimantraṃ tatra juhuyāt .
juhotiśabde pradeśānvyākhyāsyāmaḥ .
svakṛta iriṇe pradare darbhastambe sthāṇāviti .. 20 ..
āhavanīyāpanayo'nagnau tasminneva deśe juhoti .
dārśapaurṇamāsikāni pradhānānyuttarasyāṃ tatau codyante'nyatra somāddharmāddarvihomebhyaśca .

2.6.3.p49

tāni svadharmāṇi .
sādṛśyādvikāraḥ .
sa liṅgena gamyeta .
devatāsāmānyena haviḥsāmānyena vā yatra haviḥ pradīyate .
vipratiṣedhe haviḥsāmānyaṃ balīyaḥ .
yathā vaiṣṇavaḥ puroḍāśaḥ .
ekadevatāstvāgneyavikārā anyatra prakṛtideva tābhyo yathā saumyaścaruraindraḥ puroḍāśa iti .
athetare'gnīṣomīyasyaindrāgnasya vā .

2.6.3.p50

prakṛtau viśiṣṭadharmāṇāmuttarasyāṃ tatau samavetānāmaṅgavipratiṣedhe mukhyatvaṃ balīyaḥ .
mukhyatvādbhūyastvam .
bhūyastvātsthānam .
sthānādvidhiḥ .
vidheraṅgam .
aṅgātpradhānam .
darśapūrṇamāsayorvikṛteśca saṃnipāte darśapūrṇamāsau balīyām̐sau .
yāni tviṣṭipaśubandhānāṃ pratyakṣāṇi tāni tatra .

2.6.3.p51

darśapūrṇamāsaprakṛtaya iṣṭipaśubandhāste svadharmāṇaḥ sāmānyadvikāraḥ .
karmasaṃyuktāni dravyāṇi prakṛtau tatsaṃyogāddharmaṃ labhante karmaṇyavidyamāne sahadharmadravyaṃ nivartate .
yathā kṛṣṇaleṣvavahananam .
anyasmim̐śca dravye tenārthena saṃyujyamāne dharmāveśaḥ .
sthālyāṃ kapāladharmaḥ śyāmākeṣu vrīhidharmaḥ .
yajñotpattau pratiṣiddhe sarvaṃ pratiṣidhyeta .
na yūpaṃ minvanti nottaravedimupavapanti .
anyasmim̐śca dravye tenārthena saṃyujyamāne dharmāveṣa utkare

2.6.3.p52

vājinamāsādayantyaśve paśūnniyuñjanti paridhau paśūnniyuñjanti .
sāmidhenīṣu vardhamānāsu ..21 ..
kāṣṭhāni vardhante sam̐hriyamāṇāsu yathāprakṛti .
yathārthamūhaḥ .
na prakṛtāvūho vidyate .
patnīm̐ saṃnahyopahūto'yaṃ yajamāna iti .
tathottarasyāṃ tatau yathāsamāmnātam .
pratinidhiṣvarthaluptāni na kriyeranyathā lūne lavanamantrācchinne chedanamantraḥ .

2.6.3.p53

yatra payaḥ śrapaṇārthena śrūyate devastvā savitotpunātvityutpavananaṃ saṃnamati payo devāgreṣvagra ityabhimantraṇamevamājye .
carukalpānvyākhyāsyāmaḥ .
sthālīṃ kapālānām̐ sthāne prayunakti .
tasya prasiddhamātriṣphalīkṛtebhyaḥ .
prathamena kapālamantreṇa sthālīmupadhāya .
śūrpādeva taṇḍulānsamopyotpūyādhiśrayaṇamantreṇopya paryagnikṛtvā śrapayitvā'bhighārya sthālyaivodvāsayati .
puroḍāśena puroḍāśagaṇe .
yathābhāgaṃ vyāvartadhvamityekaikaṃ piṇḍamapacchinatti yathābhāgaṃ vyāvartethāmityavaśiṣṭau .

2.6.3.p54

tayoreva devatādeśanam .
caru puroḍāśyānprāgadhivapanādvibhajyeram̐statra vibhāgamantraṃ japati samāndvaidhaṃ karoti viṣamānyathābhāgam .
idamamuṣmai cāmuṣmai cetyekaikasminrāśāvekaikāṃ devatāmupalakṣayet .
pauṣṇamapacchidya saha puroḍāśyaiḥ pinaṣṭi .
adhiśrayaṇakāle mitho vibhajyeran .
tatra vibhāgamantraṃ japati .
nānābījeṣu samaveteṣvekamulūkhalaṃ musalam̐ śūrpaṃ kṛṣṇājinaṃ ca .
prathame bīje haviṣkṛtamāhvayatyuttame vācaṃ visṛjate .

2.6.3.p55

somenā''grayaṇeṣṭyā paśubandhena vā'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā yajeta .
saptadaśānubrūyādiṣṭyāḥ paśubandhasya vā pañca- daśabhirvikalperannavikalpo vā .. 22 ..
āgrāyaṇeṣṭiṃ vyākhyāsyāmaḥ .
tayā nāniṣṭvā navānāmoṣadhīnāṃ phalā- nyaśnāti grāmyāṇāmāraṇyānāṃ ca .
vrīhīṇāmagrapākasya yajate tathā śyāmākānāṃ yavānāmagrapākasya yajate .
tathā vrīhīṇāṃ nirvapaṇakāle purānnānāṃ vrīhīṇāmāgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapati navānāmitarāṇi .
āgnendramaindrāgnaṃ vā dvādaśakapālaṃ vaiśvadevaṃ caruṃ payasi - śṛtam̐ saumyam̐ śyāmākaṃ caruṃ dyāvāpṛthivyamekakapālam .
nānātantram̐ śyāmākameke samāmananti .

2.6.3.p56

upasanne haviṣyaprokṣite śatāyudhāyeti pañcājyānīrjuhoti .
purastātsviṣṭakṛta eke samāmananti .
eka kapālānāṃ vaiśvadevīyenaikakapālena kalpo vyākhyātaḥ.
nā''viḥ pṛ(viṣpṛ)ṣṭhaṃ karoti .
na māsanāmabhirabhijuhoti .
vrīhibhiriṣṭvā vrīhibhireva yajetā''yavebhyo yavairiṣṭvā yavaireva yajetā''vrīhibhyaḥ .
veṇuvānām̐ śyāmākameke samāmananti .
api vā nā'grayaṇeṣṭiṃ kurvīta navai revāmāvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ vā yajeta .

2.6.3.p57

navairvā'gnihotraṃ juhuyādagnihotrīṃ vā navānādayitvā tasyāḥ kṣīreṇa juhuyāccatuḥśarāvamodanaṃ vā paktvā''grayaṇadevatābhyaḥ sviṣṭakṛccaturthībhyo hutvā tadvyañjanaṃ bhojayati bhojayati..23..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre tṛtīyapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .. 8 ..
iti hiraṇyakeśisūtre tṛtīyaḥ praśnaḥ .. 3 ..

2.6.3.p58

satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [ stṛtīyapraśna-

2.6.3.p59

evaṃ vihitamiṣṭipaśubandhānāṃ brahmatvaṃ brahmatvam .. 22 ..

2.6.3.8

iti hiraṇyakeśisūtre dvitīyapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ .. 8..

2.6.3.8_60

iti.hiraṇyakeśisūtre dvitīyaḥ praśnaḥ ..2..

2.6.3.8_61

ādhvaryave'tideśo vyākhyāsyate . ta(a) tādṛgvyākhyeyaṃ nāstīti sūcayati .
dviruktiḥ praśnaparisamāptyarthī .
iti hiraṇyakeśisūtravyākhyāyāṃ mahādevakṛtāyāṃ prayogavaijayantyāṃ dvitī
yapraśne'ṣṭamaḥ paṭalaḥ ..8..

2.6.3.8_62

satyāṣāḍhamunarjayanti vipulā vāco vimarśena yā
pāyaṃpāyamamīkṣṇaśo'mṛtaratāstṛptiṃ na jagmurbudhāḥ .
tuṣṭā yāmirudārabuddhaya ime sūtre'padeśairjanā-
nuddhatuṃ naḍatāpasaṃtamasato devasya guptyai sthitāḥ .. 1 ..

2.6.3.8_63

smārasmāramanekaśo munivarānvyākhyānasaṃsphūrtaye
prāptā hyalpadhiyā'pi saṃsphuṭatarā vyākhyā'sya sūtrasya sā.
viṣṇau yajñatanau purāṇapuruṣe pratyarpitā nāṃhasā
yojyā'mitibhiḥ prasādaviśadaiḥ saddhiḥ punadṛśyatām .. 2 ..

2.6.3.8_64

iti darśapūrṇamāsau piṇḍapitṛyajño brahmatvaṃ ca tayoḥ samāptāni .
iti hiraṇyakeśisūtravyākhyāyāṃ dvitīyaḥ praśnaḥ ..2..

2.6.3.8_65

3.1 atha tṛtīyapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
yadarpitaṃ karma phalāya kalpate yadarpita bandhavimuktaye'pi ca .
sañcitsukhānantamanantamīśvaraṃ namāmi viṣṇu duritemadāraṇam ..1..

2.6.3.8_66

vedatrayātmannanalatrayātmannīśatrayātmanprakṛterguṇātman .
jantoravasthātritayānubimbavimbatrayātmannaka māmanarthāt .. 2..

2.6.3.8_67

oṃkārapratipāditaṃ suranutaṃ bhaktānukampāyutaṃ
doḥpajhe dadhataṃ dataṃ harasutaṃ śvaityaṃ bhajantaṃ tanau .
jñānācchāditamopahaṃ kavimahaṃ sohaṃdhiyā gāṃ(ga)manau .
dhyeyai dehabhṛtāṃ bhayacchidamaja lakṣmyā manāmīśvaram .. 3 ..

2.6.3.263

150paṭalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 263

2.6.3.263_68

gaṅgādharo dāraśarīrabhāgyayā
yayā hariḥ śrīpatisaṃjñitaḥ kṛtaḥ .
yayā mahālakṣmyabhidhānayā jaga-
pitāmaho'pyeṣa sarasvatīpatiḥ .. 4 ..

2.6.3.263_69

tasyai namaste'mba punarnamo'stu te
bhūyo namaste'stu kṛpākaṭākṣataḥ .
māṃ pāhi jāḍyātkṛpaṇaṃ kṛpānidhe
madvaṃśamāta gatāṃ ca sākṣiṇi .. 5 ..

2.6.3.263_70

sarvayajñatadaṅgānāṃ sāmānyanyāyapūrvakam .
mīmāṃsayā tathā darśapūrṇamāsaprayogayoḥ .. 6 ..

2.6.3.263_71

viśeṣeṇaiva ca vyākhyā kṛtedānī vitanyate .
anuṣṭhānakrameṇaiva svagnyādheyādikarmaṇām .. 7 ..

2.6.3.263_72

āvaśyakānāṃ tatrā''dau phalamāvaśyakaṃ tu yat .
sarvasādhāraṇaṃ vyāptamīmāṃsāvamanā''gatam .. 8..

2.6.3.263_73

praśne tṛtīya bhāyena paṭalena nirūpyate .
niyatānāṃ vibhāgaśca pratinidhyupadeśanam .. 9..

2.6.3.263_74

karmabhiniḥśreyasa tāni śabdalakṣaṇāni dhāryante .
niyatakarmaṇāṃ kalāśravaṇādaniṣṭanivṛttyarthamapi pravṛttisiddheḥ saṃśayaḥ kimemisti
sādhya phalamutāstīti .
tatra-kartavyānyava niyatamiti karmāṇi yāni tu .
eteṣāṃ karmaṇāṃ sādhyaṃ phalaṃ naiva hi labhyate ..1..

2.6.3.263_75

vākye phalāśrutervākya medātsādhyānapekṣaṇāt .
phalāmāva iti prāpte sūtreṇottaramucyate .. 2 ..

2.6.3.263_76

satyāmasatyāmicchāyāṃ vidhinā yāni kartavyānītyucyante'ta evākaraṇe'niṣṭamevā-
stīti seṣu jñāyate taiḥ sādhyaṃ phalaṃ na śrūyate'to nāsti . na ca viśvajinyāyena karapya-
miti vācyam . kalpite'pi satyāmicchāyāṃ pravṛttiranyathā vā pravṛttiniyateṣu viru.
dhyeta . atha sarvananoddeśyamutkṛṣṭaṃ sukhameva niyate phalaṃ kahapyate tarhi nimittaphalayo-
ruddeśyatve vākyabhedaḥ syāt . na ca sākāsatvena vidhyaparyavasānādvākyabhedo na dūṣa.
ṇamiti vācyam . dhātvarthamātrasya sādhyatvenāpi karmākaraṇe doṣadarśanātpravṛttisiddhenīpa.
ryavasānam . na ceṣṭasādhanatayaiva pravṛttiheturaniṣṭa parihāre prāyaścitte'pi pravṛttidarśanāt .
na cātrāpyuddeśyadvayasadbhāvādvākyabheda iti vācyam . dhātvarthasyānuddeśyatve'pi nāntarī-
yakatayā sādhyatvādanyathā vidhyaparyavasānāt . nanu karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā jana-
.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [ 3tṛtīyapro-
kādaya iti karmaphalaṃ saṃsiddhikṣio dṛśyate tatkathaṃ phalāśravaṇamiti cenna . tadvākya bheda-
bhayādaniyatānāmeva phalamastu tatra vākyeṣu nimittānavaṇāt . dṛśyate cāniyatānāmapi
niḥśreyasaṃ phalaṃ khargaśabdenopāttam
. na ca svargo viśiṣṭadeśa eveti vācyam . utkṛṣṭe
sukha eva rūḍhaḥ . tathā sarvakāmārthāni karmāṇi darśapūrṇamāsapaśusomarūpāṇi niḥśreyasa.
lakṣaṇasvārthāni ca bhaviṣyanti, tathā prajātijyaiṣṭhyasarvajayabrahmasāyujyaphalāni vājapeya-
dvādaśāhādīnyanekāni sahasra saṃvatsarānteṣu śrūyamāṇāni karmāṇi mokṣasādhanānīti na
niyateṣu phalaśravaṇam . yadyapi niyateṣvapi carṇāni trīṇyapākṛtyetyādivākyāntaraiveniḥ-
śreyasa phalaṃ tathā'pi tatprayogāntara eva syānna punarekaprayoga uddeśyadvayena sarasaṃ-
bandhāyogāt . atha vā niyatānanuṣṭhāne duritaṃ tanmokṣapratibandhakamiti tadanuṣṭhānānmo-
kṣaḥ phalatvenoparyata iti pūrvaḥ pakṣaḥ. evaṃ prāpte'bhidhīyate-karmabhiniśreyasa tāni śabda-
kṣaṇāni dhāryante .
vidhiriṣṭaphalepsūnāmiṣṭa sādhana eva yat .
pravartako'nyathā tasya svarūpakṣatirāpatet .. 1..

2.6.3.263_77

tasmātsādhyaphalaṃ tviṣṭaṃ niyateṣvapi sarvathā .
pāpmanaḥ parihārastu na sādhyo nāntarīyakaḥ .. 2 ..

2.6.3.265

karmabhiniścittaṃ śreyo yaśastheṣṭaṃ tatprāpyate yatastānīti śeṣaḥ . pūrva vyākhyānaprati .
kṣāyāṃ yajñaprādhānyena kṛtāyāmapi phalaṃ prati karmamātrasya sādhanatvaṃ samānameva na tu
yajñaprayogabāhulyavattaratamabhāvo'stīti vaktuṃ karmaśabdena pratijñātārthagrahaṇam . nanva-
vihite'pi karmaṇi karbhaśabdo'stīti dharmairiti vaktavyaṃ lāghavāceti cet . na . dharma-
śabdasya mīmāṃsakamate kevalavidhimātravihite prayogo na tu niṣiddhaprāgabhāvaparipāla.
narūpe, tadanuṣṭhātāra dhārmika iti prayogāmāvāditi . tasyāpi niḥśreyasa sādhanatvaṃ vaktaṃ
karmaśabdaprayogaḥ . vidhilakṣaṇāni karmāṇīti prakaraṇātsāmarthyācca śabdalakṣaṇānītyani-
dhānāca nāvadheṣu prāptiriti vihitairiti jñāsyate . nanviha niṣedhaśāstre kathaṃ pālane vidhi-
rubhayatra prāmāṇyāmāvāditi cet . na pivenna hanyādityādau sarvatra vidhipratyayadarśanānna-
no'pi darśanānnaprakṛtibhūtadhātvarthena na saṃvadhyate na pratyayana kevalena kiṃ tu padena
pade tu viśeṣaṇabhūtena dhātvarthenāto hananābhāveneṣṭaṃ bhāvayediti vākyārthaḥ . tatrābhāvasya
sākṣādbhāvanāvacchedakatvābhāvena hananādiprāgamāva paripālanarūpaṃ karmaiva lakṣyate .
tenāya śabdārtho hananādimāgamāvaparipālaneneṣṭaṃ bhāvayediti . tathā, cārthādvodhaya-
tvāpatto hananādi duḥkhasādhanamiti . tasya cādharmatvaṃ yaṃ garhata so'dharma iti vakṣyamā-
ṇatvāvadharmarūpaṃ hananādikamiti gamyate yaścārthādartho na sa codanetinyāyānna tasya
codanāśabdaviṣayatvamarthāpattiviṣayatvāt . svamate tu pālanamapi dharma eva paramatena
1kha cha. ve'pita.
.
150paṭalaḥ] mahādevakṛtavaijayantībyākhyāsametam . 265

2.6.3.265_78

vyāptyartha karmaśabdaprayogaḥ . svamate tu pālane'pi dharmaśabdaprayogā dṛśyante sāmayā-
tu
cārikāndharmāniti . pālanabahulā ācārā evābhimatā dharmaśabdavācyā ācāryasyaiva-
manye'pi prayogā draṣṭavyāḥ . evaṃ yājñavalkyādiprayogā jñeyāḥ-
varṇāśrametarāṇāṃ no brūhi dharmānaśeṣataḥ . ' ityādikāḥ .
nanu niyatakarmaṇāṃ khalu niḥśreyasasādhanatvamucyate pālanasya niyatatvaṃ kathamiti cet .
itthaṃ pālanākaraṇe'pi gādarśanāddhananādāviva yastu hanana udyata eva devena prativaddhaḥ
sākṣānna karoti pālane yatnaṃ ca na karoti so'pi pāpītyucyate'to jñāyate hanana
iva pālanābhāve'pi pratyavāyaḥ . uktaṃ ca vedavyākhyātṛbhividyāraṇyaśrīpādeniṣedhe'pi na
hanyānna pivedityādau prāgabhāvaparipālaname vidheyam . jokto'dhikāraḥ . tadatikrame
prāyaścittaṃ saṃdhyātikama iveti . tathā tairevoktam-smaranti ca parihārasya dharmatvam -
nityamaṣṭaguṇairyukto brāhmaṇo brā laukikam .
brāhmaṃ padamavāpnoti yasmānna cyavate punaḥ ..

2.6.3.265_79

aṣṭa guṇā ahiṃsādayaḥ.
asatāṃ parihāraśca saṃsargaścāpyaninditaḥ .
svadharme ca vyavasthānaṃ śaucametatprakīrtitam .. iti ..

2.6.3.265_80

tasmāniṣiddhapālanaṃ sutarāṃ niyām . tathā
pratyavāyājanakatve'pi tasyāvinābhūtanānyena karmaṇā pratyavāya stasya kriyājanyatvā-
dekatra pratiṣiddhā hananādikā kriyā'nyatrānumitaniṣedhā'gnihotrādikarmābhāvavyāpteti .
tathāca kevalaṃ kartavyānītyeva śrūyate tāni niyamena kartavyānītyucyante'to niya-
tāni . yatra phalaṃ tatra satyāṃ kāmanāyāṃ kartavyatocyate . tatra bhinne juho-
totyādīni yadyapi niyatakarmavidhāyakānyeva tathā'pi ropāṃ kratuvaiguṇyaparihāra -
mātreṇa phalabattvopapatte!dāharaṇatā . karmabhiniyatatayā vihitaniścitaṃ śreyo niśre-
yasaṃ prāpyate . acatureti sūtreṇa karmadhāraye'kārāntatā . niścitaṃ dhutramutkṛṣṭaṃ nirava-
dhisukharūpamātmaiva . ata eva dharmapraśna ātmalābhātparaṃ nāstīti cari(vadiṣyati .
tata ānandarūpa ātmā sākṣātkāreṇa prāpyastatprāptidvāraṃ kārya brahma vā . vakṣyatyūvareta.
sāmacirādimārgeṇa kāryabrahmaprāpti te'yamga uttareṇa gatvā na punarāvartanta iti . atro-
bhayotkṛṣṭatāma jātāta(nāna)syā''bhūnasapta sthānamamṛtaśabdādivācyameva niḥśreyasa
tadā'pi sāttvikavṛttyabhivyakta ātmaivānyasya sukhasyābhāvāt . na hyetatritayānyatamā-
nākāṅkṣī prekṣākārī vidyate . atastu niyamena kartavyasya karmaṇo'dhikāryanuśayānusā.
ca tadakaraṇarūpamāgabhāvasya
ka.ga. cha. u. ṇa. tathāpi.
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ- [ 3 tṛtīyapane-
reṇa sahakāriguṇataratamabhāvena niyatameva phalaṃ vidyamānaṃ na kenāpi tyajyate . kutaḥ,
pramāṇāt . yatastāni karmāṇi śabdalakṣaṇāni dhāryante . śabdo nirapekṣā vidhipratyaya-
śrutiḥ . vidhirhi vidheyakarmaṇi phalasādhanatā vinā na paryavasyatīti māvaḥ . vidhiri-
syukte vākyamapi syāttatrāpi vidhiśabdarśanāttatsamabhivyāhārātmakaṃ na śabdamātraṃ sa
śabdo lakṣaṇamanyārthavyāvṛttyā pramāṇaṃ yeṣāṃ tāni vidhilakṣaṇāni . karmāṇītyukte'pi
punarvacanaṃ vākyāya phalāsaṃbandhe nivāraṇārtham . katham .
ityam-karmasādhyaṃ phalaṃ śreyo niścitaṃ niyatāni tu .
karmāṇi vihitānyeva vidhiśrutyā'napekṣayā .
tathaiva phalalābhānna vākyabhedaḥ prasajyate .
vidhiśrutyaiva sarvatra bhāvanaiveṣṭasādhanam ..

2.6.3.265_81

gamyate'nyatra vākyena tadeveṣṭaṃ viśiṣyate .
vākyabodhye yaduddeśye dve yatra stastadaiva tu
vākyabhedo bhavennāyaṃ śrutyaikoddeśyabodhane .
iṣṭasādhanatāvedividhiśrutyekagocaraḥ ..

2.6.3.265_82

bhāvanā'pīṣṭasādhyāya sākāṅkṣā'niṣṭarūpiṇam .
dhātvarthamādadānaiva nirākāṅkṣā mavetkatham ..

2.6.3.265_83

dhātvarthaḥ karaṇaṃ so'pi netikartavyatāṃ svataḥ .
gṛhṇīyānniyatepveṣā dṛśyamānā virudhyate ..

2.6.3.265_84

prāyaścittena janye hi pāpmanāśe pravartatām .
nājanye karaṇāniṣṭāmāve pūrvamapi sthite ..

2.6.3.265_85

śabdāntarānavacchedādiṣṭamiṣṭamaptāvadhi .
sakṛcchrutyā veditaṃ tadabhyāsai virudhyate ..

2.6.3.265_86

audāsīnyena vihitaṃ yathā vaidikakarmaṇi .
phalamabhyāsataḥ prāpyaṃ sāmarthyādevamatra hi ..

2.6.3.265_87

śrutyā padāntaravaśānnābhyāsavihitaṃ tu yat .
tattathaiva kṛtaṃ karma niḥśreyasakaraṃ param ..

2.6.3.265_88

avaśyaṃ bhavatā'pyeṣāṃ niyatānāṃ mumukṣuṇām .
kartavyatā'ṅgī kriyate'nyathā mokṣaḥ kathaṃ bhavet ..

2.6.3.265_89

duritaiḥ pratibaddho hi na karmaśatakairapi .
jāyate'tastebhya eva niḥśreyasamapīpyatām ..

2.6.3.265_90

yadyanyebhyo'pi jāyeta karmabhyo na nivāryate .
teṣāmakaraṇe nāsti duritaṃ phalaghātakṛt ..

2.6.3.265_91

110 paṭalaḥ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
niyatānāṃ tūmayathā'pyupakāro'stvanāvilaḥ .
phalasyoktistu yā pūrva saṃsidhyādipaderitā ..

2.6.3.265_92

sāspīṣṭā śrutitaḥ prātaphalasyāsyānuvādataḥ.
śrutyā proktaṃ karmaṇāṃ yatphalaṃ niḥśreyasaṃ sthitam ..

2.6.3.265_93

evaṃ śabdoditānyeva jñātvā'dhyayananirṇayaḥ .
dhānte'dhyetṛbhiḥ sarvairanuṣṭhānaprasiddhaye ..

2.6.3.265_94

tathā ca śrutyaiva bodhitasya na padāntarāpekṣā yena vākyamāvamāpanne vākye maidā
syāt . taduktaṃ pārthasārathimitraiḥ-
nanu ca-nimittaphalasaṃvandha ekavākyena yujyate .
uddeśyadvayasaṃbandhe vākyamedaḥ prasajyate .. iti .
prāmākaroktamāśaṅkyoktam-ucyate-
dvābhyāṃ vidheyasaṃbandhe vākyabhedaḥ prasajyate .
uddeśyena nimittena vidheyasya na saṃgatiḥ .. iti .
vivṛtaṃ ca tenaiva vidheyasya dvābhyāṃ saṃbandhe vākyamedo bhavati . na ceha tathā
vidheyasya karmaṇaḥ phalena saṃvandhaḥ kartavyatāyā nimittena . na caiva
sati vākyabhedo mavati . sākāṅkṣatvāca, mavati hyasminsatīdaṃ kuryādityukte
kimarthamityākākṣā . tatraivamarthamiti saṃbandhyamānaṃ phalaṃ na vākyaṃ minatti .
samānajātīya yuddeśyaṃ vākyaṃ bhinatti . yathā yasya pitā pitāmahaḥ somaṃ na pibediti
nimittadvayaṃ, yaḥ prajākāmaḥ paśukāmaḥ syāditi phaladvayam . tasmānna vākyabheda iti
vivṛtam . nanu tahi kāmyaṃ karma nimittaphaloddeśena vidhīyamānaṃ na vākyamedāsprayoga-
bhedamāpādayediti cet . na . satyāmicchāyāṃ kāmanayā pravṛttirasatyāṃ na, niyate tu niyama-
nāto virodhe'pyekavākyatā na balātkiyata iti śrutanānāvākthayoṃvidyamānavākya-
bhedātprayogabheda eva . prakṛte tu viniyoktatayā vidhipratyayaścatyaivānvitāmidhāyinyā
māvanā phalaṃ ca tatsaṃbandhaśca samaptamayameva bodhyante taduttarakālaṃ vākyena nimittasaṃbandha
iti sa ekenaiva vākyena mavatīti na pūrvasya tyāgaḥ . ata evāpi pratyavāyaparihā-
rārthatvaṃ vākyavimataṃ śrautamiṣṭasādhanatvaṃ na bādheta virodhāt . atha yaduktaṃ sādhyāna-
pekṣaṇāditi nadapi paritam . ākākṣā hyanvitābhidhīyamānapratyayānvaye nāṅgaṃ
kiṃtu vākye . asticā''kāṅkṣā'pi pūrvavṛttasaṃbandhe sā'nena bādhyata ityuktamaivaitatsūtrā-
vayaveneti . nanvajñānakṛtāindhājñānena muktiriti yuktaṃ na karmādhyapi pramākaraṇānī-
tyāśaṅkānirāsārthametadeva sūtraṃ yogyam . tāni niḥśreyasasādhanāni dhāryante'vadhāryante .
kutaḥ, yataḥ śabdā vividiṣantītyādayo vividiṣādhutpattidvārā niḥśreyasasādhanasve
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [ 3tṛtīyapraśne-

2.6.3.265_95

pramāṇāni . karmaṇāmaprāmāṇye'pi niḥśreyasasādhanapramāṇopakārakatvāniḥśreyāsasādhanā-
nītyavadhāryata iti bhāvaḥ . nanu vede'thavā sūtre mumukṣurdarśapūrṇamāsābhyāṃ yajetetyevaṃrūpa-
tayā. kuto na nivaddhāpī(nī)tyāśaṅkānivāraṇamanenaiva kāryam . yādṛśaiḥ śabdairlakṣi-
tāni tāni taireva dhāryante tadaiva śreyaḥsādhanāni tāni viditvā tadevānuṣṭhitaṃ phalāya
nānyatheti . tathā ca śrutiḥ-yadeva vidyayā karoti tadeva vīryavattaraṃ bhavatīti . kacidvi-
dhāyakaṃ vākyaṃ vacitsaṃjñā kvacidanuvādamānaṃ kvacidravyadevatāsaṃbandhamānaṃ kvacidālabhatiḥ
kvacinirvapatirevamādibhiḥ śabdaḥ pratipāditāni tāni tathaiva tattacchabdalakṣitānye-
vāsmābhinivaddhāni . ata eva vedo'pyevaṃ nopālambhanīyo'dhyayanavidhinā yādṛśo dṛṣṭaḥ
śreyaḥsādhanatayā vā'dhyāpitastādṛśasyaivārthagrahaṇaṃ phalāyetyapyāveditamiti. vedaṃ
vyākhyānameva bhavāmo na tūpālabdhumiti .
na tu (nu) tribhidairityatra smārtācāralakṣaṇakarmaṇāṃ vidhāyakabrāhmaṇamantrātmako
(ka)vedo (de)na prāmāṇyaṃ nāstītyuktaṃ tatasteṣāṃ na śrutyā vidhānamiti na vidhilakṣaṇa.
karmatvaṃ nāpyāvaśyakakarmatvamato'vyāpakamata āha-

2.6.3.265_96

vaidikānām̐ śabdānām̐ smṛtigrahaṇāni laukikāni .
tāni śabdalakṣaṇāni dhāryanta iti pūrvānuvṛttiḥ . laukikānyapi yāni karmāṇi
tāni tādṛśaniḥśreyasamādhanāni śabdalakṣaṇāni dhāryanta ityanvayaḥ . nanu tathā lauki.
keṣu śrutya bhāva ityuktaṃ tatrā''ha-vaidikānāmityādi . mantrabrāhmaṇarūpasya vedasyaika-
deśabhūtāḥ kecivacinmantrā eva kvacidvidhaya eva kacinnobhayaṃ kiṃtu vaitānikakarma-
prakaraṇagatārthavādamantrāvayavā eva prasaṅgena siddhārthānuvādinaḥ . te vaidikāḥ śabdā-
steṣāṃ sārthānāṃ yā jāyante smṛtayo manvādīnāṃ sarvavededārśanāṃ tāḥ smṛtaya eva grahaṇāni
pramāṇāni yeṣāṃ tāni tathā . prakīrṇānāṃ prakaraṇe pāṭhābhāvādekavākyatayakaṃ karma bodha-
yitumasamarthānāṃ yadekatropasaṃhāraḥ śabdānāṃ sa na pāṭhenāsmadādimigṛhyate'to manvā.
dibhirapi naikatra gṛhyate, tatasteṣāmapi yatastato vyastānāṃ smṛtatha eva jāyante tāmire-
katra saṃkalpya na tānyeva śabdarūpāṇyekatra dhāryante teṣāṃ svārasyena vākyārthānava-
bodhakatvāttaimanvādibhinyāyato mīmāṃsyamānānāṃ karmaṇāṃ yajāyate nirṇayarūpaṃ jñānaṃ
tadeva pramāṇaṃ yeṣu tāni paścātsmṛtyā''cāreṇa vā pravatitāni manvādilokavimarśa-
kāribhirlokayanti vimṛśantyarthānvaidikāṃste tathā . te hi nyāyārpajñānābhyāṃ vedamūlā-
bhyāṃ sarvavedārthanirṇayakartāro nānye . ataḥ smṛtaya eva nirṇayarūpasya grahaṇasya
hetava iti smṛtaya eva grahaṇānītyuktam . *tanna . (trā)pramokā(hā) vimarśā vā smṛ.
-
atra tatrāpramoṭdā isapekṣitamiti pratibhāti .
1pra0 paṭalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
269

First 99 of 729 passages. Read on

Linked texts (6)