Kalpah 2.6.5
Kalpaḥ 2.6.5
- Language
- Sanskrit
2.6.5.p1
5.1 atha pañcamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
akṣayyam̐ ha vai sukṛtaṃ cāturmāsyayājinaḥ .
tānyālabhamānaḥ phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ caitryāṃ vā pūrvasya parvaṇa aupavasathye'hani pañcahotāraṃ mana sā'nudrutya sagraham̐ hutvā'nvārambhaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ pārjanyaṃ carum .
prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajate .
udavasāyānudavasāya vā .
agnerāvṛtā'gniṃ praṇīya .
agnyāyatana ūrṇāstukāṃ nidhāyāgniṃ pratiṣṭhāpya .
agnīnanvādhāyā''bhijñāyai vaiśvadevyai sāyaṃdohāya vatsānapākaroti
2.6.5.p2
saptadaśa sāmidhenyaḥ .
prasūnaṃ barhistrīnkalāpānsaṃnahyaikadhyaṃ punaḥ saṃnahyati.
evamidhmam .
punaḥsaṃnahane dharmaḥ .
pātrasam̐sādanakāle yathārthaṃ pātrāṇi prayunakti juhūṃ dve copabhṛtau pṛṣadājyadhārnī dvitīyāṃ dhruvāṃ dve ājyasthālyau dadhidhānīṃ dvitīyāṃ pālāśaṃ vājinapātram̐ srucaṃ camasaṃ vā .
nirvapaṇakāla āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapati saumyaṃ carum̐ sāvitraṃ dvādaśakapālam̐ sārasvataṃ caruṃ pauṣṇaṃ carumetāni pañca saṃcarāṇi .
mārutam̐ saptakapālaṃ vaiśvadevīmāmikṣāṃ dyāvāpṛthivyamekakapālamuttareṣu parvasu sāvitramaṣṭākapālameke samāmananti .
triṣphalīkṛteṣu vibhāgamantreṇa pauṣṇamapacchidya saha puroḍāśyaiḥ pinaṣṭi .
2.6.5.p3
prātardohasyā''vṛtā prātardohaṃ dohayati tapte prātardohe sāyaṃdohamānayatyāmikṣāṃ karoti
sam̐hatāmanyasminpātra uddhṛtya vājinenopasicya prajñātāṃ nidhāyotkare vājinaśeṣaṃ nidadhāti.. 1..
saṃyutānāṃ piṣṭānāṃ vibhāgamantreṇa pauṣṇa mapacchidya carukalpena śrapayati .
uttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhya saṃpraiṣeṇa pratipadyata ājyena dadhnā codehīti saṃpraiṣasyāntam̐ saṃnamati .
phālgunyāṃ yathā paśāvevaṃ pṛṣadājyaṃ gṛhṇāti .
caitryāṃ tu dvirājyasyopastīrya dvirdadhi gṛhītvā sakṛdājyenābhighārayati .
udvāsanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
anyasminpātra ekakapālamudvāsya prabhūtena sarpiṣā''bhyānīyā''viṣpṛṣṭhaṃ karoti .
2.6.5.p4
vyāhṛtibhirhavīm̐ṣyāsādayati tathā saṃvatsare .
nirmanthyasyā''vṛtā nirmanthyena pracarati .
vedaṃ nidhāya sāmidhenībhyaḥ saṃpreṣyati .
nava prayājānyajati caturthe samānīyāṣṭame sarvam̐ samānayate .
sarvatropām̐śu sāvitraikakapālayordevatā yajati .
kṛtsnamekakapālamavadāyā''śayamanuparyasyarjuṃ pratiṣṭhitamaparyāvartayañjuhoti .
yadi hutaḥ paryāvarteta vare datte sruco'greṇa kalpayetpratyādāya vā punarjuhuyānna pāṇinetyekeṣām .
madhuśca mādhavaśceti caturbhirmāsanāmabhirekakapālamabhijuhoti madhave svāhā mādhavāya svāheti vā .
2.6.5.p5
pṛṣadājyena navānūyājānyajati .. 2 ..
saṃvatsarīṇām̐ svastimāśāste divyaṃ dhāmā''śāsta iti sūktavākasyā''śīṣṣu hotā'nuvartayati .
prahṛteṣu paridhiṣu sam̐srāveṇābhihutya vājinena pracarati .
vājinapātra upastīrya barhiṣi viṣiñcanvā jinaṃ gṛhṇāti pūrayitvā nābhighārayati .
vājibhyo'nubrūhi vājino yajeti saṃpreṣyati .
ūrdhvajñurāsīno hotā'navānaṃ yajati .
vaṣaṭkṛte viṣicyamānayā juhoti .
vājinasyāgne vīhītyanuyajati .
2.6.5.p6
vājinodrekeṇa diśaḥ pratiyajati yathā vasāhomodrekeṇa .
samupahūya sarve vājinaṃ bhakṣayantyanyonyasminnupahavamicchanta upahvayasvetyāmantraṇa upahūta iti prativacanaḥ .
vājināṃ bhakṣo avatu vājo asmānretaḥ siktamamṛtaṃ balāya . sa na indra indriyaṃ draviṇaṃ dadhātu mā riṣāma bājinaṃ bhakṣayantastasya te vājinvājibhirbhakṣaṃ kṛtasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmīti bhakṣayanti .
yajamānaḥ prathama uttamo vā .
śvobhūte paurṇamāseneṣṭvodavasāyānudavasāya vā .
prasūnā devena savitrā daivyā āpa undantu dīrghāyutvāya varcasa iti śiro'bhyunatti .
ṛtameva parameṣṭyṛtaṃ nātyeti kiṃcanarte samudra āhita ṛte bhūmiriyam̐ śritā'gnistigmena śociṣā tapa ākrāntamuṣṇihā śirastapasyāhitaṃ vaiśvānarasya tejasartenāsya nivartaye satyena parivartaye tapasā'- syānuvartaye śivenāsyopavartaye śagmenāsyābhivartaya iti treṇyā śalalyekṣuśalākayā vā keśānvināyan.
lauhena kṣureṇaudumvareṇa keśānnivartayati .
2.6.5.p7
vapati śmaśrūṇi sarvaṃ vā vāpayate .. 3 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre pañcamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .. 1 ..
2.6.5.p8
5.2 atha pañcamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
tataścaturṣu māseṣvāṣāḍhyāṃ śrāvaṇyāṃ vā varuṇapraghāsairyajate .
teṣāṃ vaiśvadevena kalpo vyākhyātaḥ .
dvāvāhavanīyāvubhayatrā''vāpaḥ kṛtsnamuttare vihāre tantraṃ kriyate tathā dakṣiṇe .
adhvaryurgārhapatyasaṃyuktāni .
yāni sādhāraṇāni .
tatramaṅgānāṃ hautraṃ tadadhvaryuḥ saṃpreṣyati .
ekavadagnisaṃyuktāni .
2.6.5.p9
sāmidhenīṣvagnipraṇayane'gnisaṃmārjane ca .
ubhau brahmāṇamāmantrayete dvivadbrahmā'nujānāti .
yatrāgnī praṇeṣyantau bhavatastasmindeśe same prācī vedī kuruto dvyaṅgulena tryaṅgulena caturaṅgulena pṛthamātreṇa vā śroṇyam̐seṣvasaṃbhinne bhavataḥ .
yadadhvaryuḥ karoti tatpratiprasthātā karoti .
uttare vihāre'dhvaryuḥ karmāṇi karoti dakṣiṇe pratiprasthātā .
dakṣiṇasyā vederuttarasyāḥ śroṇeruttarasyā vede rdakṣiṇamam̐sam̐ sphyenaikasphyāmanusaṃbhinatti .
samāna utkaro brahmā hotā''gnīdhraśca .
agreṇottaraṃ vihāraṃ pratiprasthātotkarāya saṃcarati (yatprāguttarasmātparigrāhāttatkṛtvā) . uttaravedyāḥ kalpenottarasyāmuttaravediṃ karoti .
2.6.5.p10
ubhayatra saṃbhārāḥ pāśukamagnipraṇayanam .
agnīnvādhāya .
āmikṣayorvatsānapākuruto mārutyai pratiprasthātā'dhvaryurvāruṇyai sāyaṃdohasyā''vṛtā dadhinī kurutaḥ .
pātrasam̐sādanakāle yathārthaṃ pātrāṇi prayuṅktaḥ śamīmayyaḥ sruco bhavanti .. 4 .. hiraṇmayyo vā .
nirvapaṇakāle'dhvaryuḥ pañca saṃcarāṇi nirupyaindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapati .
mārutyai meṣyai pratiprasthātā yavānnirvapati .
adhvaryurvāruṇaṃ meṣaṃ nirupya kāyamekakapālaṃ nirvapati .
sarve vā rayavā bhavanti .
2.6.5.p11
prokṣaṇyudrekeṇa yavānsaṃyutyāvahanti .
aindrāgnaparyanteṣūpahiteṣu pratiprasthātā dakṣiṇārdhe gārhapatyasyaikādaśa dvādaśa vā kapālānyupadadhāti .
aṣṭau meṣasyopadhāyādhvaryuḥ kāyasyopadadhāti .
prātardohasyā''vṛtā prātardohau doha yata āmikṣe kuruto yathā purastāt .
aindrāgnaparyanteṣvadhiśriteṣu meṣapratikṛtī kurutaḥ .
'mārutīṃ meṣīṃ pratiprasthātā karotyadhvaryurvāruṇaṃ meṣam̐ strīvyañjanāni striyāḥ karoti puṃvyañjanāni puṃm̐saḥ .
ekādaśasu dvādaśasu vā kapāleṣu pratiprasthātā meṣīmadhiśra yasyaṣṭasu meṣamadhiśrityādhvaryuḥ kāyamekakapālamadhiśrayati .
kumbhīpākyau vā meṣau bhavataḥ .
2.6.5.p12
anyeṣāṃ laukikānāmāmapeṣāṇā
mīṣadupataptānāṃ yavānāṃ karambhapātrāṇi kuruto yajamānaḥ patnī ca .
yāvanto yajamānasya preṣyāmātyāḥ sastrīkāstata ekādhikāni .
uttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhya saṃpraiṣeṇa pratipadyata ājyena dadhnā codehīti saṃpraiṣasyāntam̐ saṃnamataḥ .
āṣāḍhyāṃ yathā phālgunyāmevaṃ pṛṣadājyaṃ gṛhṇītaḥ .
śrāvaṇyāṃ tu sakṛdājyasyopastīrya dvi- rdadhi gṛhītvā sakṛdājyenābhighārayataḥ . udvāsanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate . aindrāgnaparyanteṣvalaṃkṛteṣvanaiḍakībhirūrṇā- bhirmeṣapratikṛtī lomaśau kurutastāstā- svavidyamānāsu kuśorṇāni śleṣayataḥ .
mārutyāṃ meṣamavadadhāti vāruṇyāṃ meṣīm .. 5 ..
uttarasyāṃ vedyāmanyāni havīm̐ṣi sādayati dakṣiṇāyāṃ mārutīṃ karambhapātrāṇi ca .
2.6.5.p13
āsādya meṣapratikṛtī vipariharato māru tyāṃ meṣīmavadadhāti vāruṇyāṃ meṣam .
.tayoḥ paraḥśatāni paraḥsahasrāṇi vā śamīparṇakarīrāṇyupavapanaḥ karambhapātreṣu cā''vapati .
nirmanthyasyā''vṛtā nirmanthyena pracarataḥ .
vedaṃ nidhāya sāmidhenībhyaḥ saṃpreṣyati .
saṃmṛṣṭa uttare'gnāvasaṃmṛṣṭe dakṣiṇe pratiprasthātā patnīṃ pṛcchati patni kati te jārā iti sā yāvataḥ prabrūyāttānvaruṇo gṛhṇātviti nirdiśati yajjāram̐ santaṃ na prabrūyātpriyaṃ jñātim̐ rundhyāt .
praghāsyānhavāmaha iti pratiprasthātā patnīmudānayati .
aiṣīke śūrpe karambhapātrāṇyuptāni patnī śīrṣannadhi nidhāyāntarā vedī gatvā'greṇa dakṣiṇa- magniṃ pratyañcāvavatiṣṭete yajamānaḥ patnī ca .
mo ṣū ṇa iti yajamānaḥ puronuvākyayāmanvāha yadgrāya ityubhau saṃnigadya śūrpeṇa dakṣiṇe'gnau juhutaḥ .
2.6.5.p14
adhvaryurvā juhotyanvārabhete itarau .
akrankarma karmakṛta iti viparāyantau japataḥ .
saṃmārṣṭi dakṣiṇamagnim .
aindrāgnaparyantaiḥ pracarite .
pratiprasthātā mārutyāḥ pūrveṇa sahāvadānena kṛtsnāṃ meṣīmavadyatyuttareṇa śamīparṇakarīrāṇi .
adhvaryurvāruṇyāḥ pūrveṇa sahāvadānena kṛtsnaṃ meṣamavadyatyuttareṇa śamīparṇakarīrāṇi .
kāyānubūhi kaṃ yajeti .. 6 .. ekakapāle saṃpreṣyati .
nabhaśca nabhasyaśceti caturbhirmāsanāmabhirekakapālamabhijuhoti nabhase svāhā nabhasyāya svāheti vā .
2.6.5.p15
parivatsarīṇām̐ svastimāśāsta iti sūktavākasyā''śīḥṣu hotā'nuvartayati .
prahṛteṣu paridhipu sam̐srāveṇābhihutya vājinena pracarataḥ .
yathā purastāt .
yanme retaḥ prasicyate yanma ājāyate punaḥ. yadvā me pratitiṣṭhati tena mā bājinaṃ kuru tena suprajasaṃ kuru tasya te vājinvājibhirbhakṣaṃ kṛtasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmīti dakṣiṇe vihāre bhakṣayanti .
ā mā viśantvindava āgaglā dhamanīnām . rasena me rasaṃ pṛṇa tasya te vājinvājibhirbhakṣaṃ kṛtasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmītyuttare .
sam̐sthāpya vāruṇyā niṣkāsena tuṣaiścāvabhṛthamava yanti tasya saumikenāvabhṛthena kalpo vyākhyātaḥ .
na sāma gīyate .
tūṣṇīmeva paretya .
2.6.5.p16
vāruṇasya dharmeṇa niṣkāsaṃ pratipādya .
tuṣānṛjīṣadharmeṇa pratipādayati .
avabhṛthādudetya vāsasī yasmai kāmayete tasmai dattaḥ .
śvo bhūte paurṇamāseneṣṭvodavasāyānudavasāya vā prasūtā devena savitretyundati .
yadgharmaḥ paryavartayadantānpṛthivyā divo'gnirīśāna ojasā
varuṇo dhītibhiḥ sahendro marudbhiḥ sakhibhiḥ sahāgnisti
gmena śociṣeti nivartanaṃ vāpanaṃ yathā purastāt .. 7 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre pañcamapaśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .. 2 ..
2.6.5.p17
5.3 atha pañcamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .
tataścaturṣu māseṣu kārtikyāṃ mārgaśīrṣyāṃ vā dvyaham̐ sākamedhairyajate .
agnaye'nīkavate puroḍāśamaṣṭākapālaṃ nirvapati sākam̐ sūryeṇodyatā sākam̐ raśmibhiḥ pracarantītyekeṣāṃ maru- dbhyaḥ sāṃtapanebhyo madhyaṃdine caruṃ na barhiranupraharatītyekeṣāmaparāhṇe gṛhamedhīyāya vatsānapākaroti yāvanto yajamānasyāyajuṣkeṇa vatsānapākarotītyekeṣām.
sāyam̐ hute'gnihotre gṛhamedhīyasya tantraṃ prakramayati .
tatra yāvatkriyate tadvyākhyāsyāmaḥ .
agnīnanvādhāya vedaṃ kṛtvā'gnīnparistīrya pāṇī prakṣā lyolaparājīm̐ stīrtvā yathārthaṃ pātrāṇi prayunakti .
kumbhīṃ tisraśca pātrīḥ .
nirvapaṇakāle marudbhyo gṛhamedhibhyaḥ prabhūtānvrīhīnnirvapati yāvatpayo manyate .
2.6.5.p18
pavitreṇa gāṃ dohayati .
na taṇḍulānutpunāti yajurutpūtenaiva payasā śrapayatītyekeṣām .
dakṣiṇāgnau prativeśamodanaṃ pacati .
sphyamādāya stīrṇāyā vederlomabhyo'dhistambayajurharati .
uttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhya saṃpraiṣeṇa pratipadyate .
yadanyadidhmābarhiṣaḥ patnīsaṃnahanāśca tatsaṃpreṣyati .
yatprāgājyagrahaṇāttatkṛtvā dhruvāyāmeva gṛhṇāti .
prokṣaṇīrabhimantrya brahmāṇamāmantrya vediṃ prokṣya prokṣaṇāvaśeṣaṃ ninīya pavitre apisṛjpa dhruvām̐ sruvaṃ ca sādayati .
2.6.5.p19
eṣā'sadaditi mantram̐ saṃnamati .
viṣṇvasi vaiṣṇavaṃ dhāma prājāpatyamityājyamabhimantrayate .
yadānīkavatasya barhistatsāṃtapanīyasya tadgṛhamedhīyasya tatstīrṇamevetyekeṣām .
udvāsanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
śṛtasya haviṣaḥ saramuddhṛtya prajñātaṃ nidhāya .
pātrīṣūpastīrya trīnodanānuddharati .
niṣkāsitāṃ kumbhīṃ nidadhāti .
animṛṣṭaṃ darvyudāyuvanamavadhāya .
2.6.5.p20
abhighāryotpūyālaṃkṛtyaudanānāsādayati .
oḍhāsu devatāsvagnimupavājyā''jyabhāgābhyāṃ pracarya .
juhvāmupastīrya sarvebhya odanebhyaḥ samavadāyābhighārya marudbhyo gṛhamedhibhyo'nubrūhi maruto gṛhamedhino yajeti saṃpreṣyati .
sviṣṭakṛtprāśitramiḍā ca kriyante prāśitāyāmamātyebhya odanānupaharanti ye havirbhojanā bhavanti .
prativeśapakvasya patnyaśnāti .
iḍānto gṛhamedhīyaḥ saṃtiṣṭhate.
āñjate'bhyañjate'nu vatsānvāsayanti .
prativeśāśca pacante . gāśca ghnate .
2.6.5.p21
suhitā etām̐ rātriṃ vasanti pratītā anamartimukhinaḥ .
parācīnarātre'bhivānyavatsāyā a'gnihotryāśca vatsau badhnāti .
purā prātaragnihotrātpūrṇadarvyeṇa pracaranti .
darvyāmupastīrya śaraniṣkāsasya darvī pūrayitvā nimṛṣṭaṃ darvyudāyuvanamavadāyābhighārya .
pūrṇā darvītyanudrutyarṣabhamāhūya dehi ma iti tasya ravate gārhapatye juhoti .
yadṛṣabho na rūyādbrahmāṇamāmantrya tenānujñāto juhuyāt .
marudbhyaḥ krīḍibhyaḥ puroḍāśam̐ saptakapālaṃ nirvapati sākam̐ sūryeṇodyatā sākam̐ raśmibhiḥ pracarantītyekeṣām .. m̐ ..
tadānīmeva mahāhavirbhiryajate .
2.6.5.p22
teṣāṃ vāruṇapraghāsikenottareṇa vihāreṇa kalpo vyākhyātaḥ .
pañca saṃcarāṇi nirupyaindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapatyaindraṃ caruṃ vaiśvakarmaṇamekakapālam .
asam̐sṛṣṭamaindrāgnamavahatya tasya prajñātām̐tuṣānnidadhāti .
kārtikyāṃ yathā''ṣāḍhyāmevaṃ pṛṣadājyaṃ gṛhṇāti mārgaśīrṣyāṃ tu yathā śrāvaṇyām .
agne verhotraṃ verdūtyamūrdhvo adhvareṣṭhā avatāṃ tvā dyāvāpṛthivī ava tvaṃ dyāvāpṛthivī ava sviṣṭakṛdindrāya devebhyo bhava juṣāṇo asya haviṣo ghṛtasya vīhi svāheti srucyamāghāramāghārayati .
sahaśca sahasyaśceti caturbhirmāsanāmabhirekakapālamabhijuhoti sahase svāhā sahasyāya svāheti vā .
idāvatsarīṇām̐ svastimāśāste divyaṃ dhāmā''śāsta iti sūktavākasyā''śīṣṣu hotā'nuvartayati .
aindrāgnatuṣairavabhṛthamavayanti gamanasaṃyuktaṃ tuṣapratipādanaṃ ca kriyate .. 10 ..
2.6.5.p23
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre pañcamapraśne tṛtīyaḥ paṭalaḥ .. 3 ..
2.6.5.p24
5.4 atha pañcamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ
tadānīmeva mahāpitṛyajñena yajate .
dakṣiṇataḥpurastāddakṣiṇāgneryajamānamātrīṃ caturaśrāṃ vediṃ karoti .
tasyāḥ pratidiśam̐ sraktayo bhavanti .
avāntaradeśāttanumadhyāni .
sarvatra devapravādamantraṃ devapitṛvatsaṃnamati .
yathā pṛthivi devapitṛyajani devānāṃ pitṝṇāṃ pariṣūtamasi devapitṛbarhirmā tvā'nvaṅmā tiryakkarmaṇe māṃ devebhyaḥ pitṛbhyaḥ śakeyamiti .
uddhūnanāntaṃ kṛtvā sarvataḥ pariśrityottarām̐ sraktiṃ dvāraṃ kṛtvā .
2.6.5.p25
dakṣiṇāgneraṅgārānāhṛtya madhye vedernyupyopasamādadhāti .
eṣo'trā''havanīyaḥ .
āhavanīyaṃ gārhapatyaṃ dakṣiṇāgniṃ cānvādhāya .
idhmābarhirāharati drāghīyaḥ mākṛtātsamūlaṃ barhirdātyupamūlalūnaṃ vā .
dvau paridhī sarvānvopasaṃnahyati .
pātrasam̐sādanakāle yathārthaṃ pātrāṇi prayunakti .
somāya pitṛmate ṣaṭkapālāni pitṛbhyo barhiṣadyo dhānārthaṃ kapālam .
pitṛbhyo'gniṣvāttebhyo manthārthaṃ vāraṇaṃ pātram̐ śarāvaṃ vā .
2.6.5.p26
nirvapaṇakāle'dhvaryurdakṣiṇataḥ śakaṭamāruhya prācīnāvītī yavānnirvapati .
uttarato vā yajñopavītī .
somāya pitṛmate puroḍāśam̐ ṣaṭkapālaṃ nirvapatyājyaṃ vā .
pitṛbhyo barhiṣadbhyo dhānāḥ pitṛbhyo'gniṣvāttebhyo manthaṃ yamāya manthamityekeṣām .
prokṣaṇyudrekeṇa yavānsaṃyutyāvahanti .
triṣphalīkṛteṣu vibhāgamantreṇa ṣaṭkapālamapacchidya pinaṣṭi .
dakṣiṇārdhe gārhapatyasya ṣaṭkapālānyupadhāya prathamena kapālamantreṇa dakṣiṇāgnau bharjanārthaṃ kapālamupadadhāti .
ṣaṭkapālamadhiśrityādhiśrayaṇamantreṇopya dhānā bharjayati .
2.6.5.p27
anupadahyamānāḥ pariśerate .. 11 ..
akhātā vedirbhavatyuttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhya .
saṃpraiṣeṇa pratipadyate yadanyatpatnīsaṃnahanāttatsaṃpreṣyati .
na patnīm̐ saṃnahyati nānvāste gṛheṣvevā''sīnā''jyamavekṣate .
yatprāgājyagraṇāttatkṛtvā pratihṛtya gārhapatya ājyāni gṛhṇāti .
sarvāṇi caturgṛhītāni dvirvopabhṛti .
prokṣaṇīrabhimantrya brahmāṇamāmantryedhmaṃ vediṃ barhiśca prokṣa- ṇyavaśeṣaṃ ninīya pavitre apisṛjyāgreṣu barhirgṛhītvā .
triḥ prasavyamagniṃ dhūnvanparyetyaurdhvaḥ prasta rastaṃ dhārayamāṇastriradhūnvanpratiparyeti .
2.6.5.p28
dvau paridhī sarvānvā paridadhāti . pratiṣiddhe vidhṛtī tūṣṇīṃ prastaraṃ nyasya- tyudvāsanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
yatprāgalaṃkaraṇāttatkṛtvā .
vibhāgamantreṇa dhānā vibhajya piṣṭānāmāvṛtā'rdhānsaktūnkṛtvā .
abhivānyavatsāyai dugdhe vāraṇe pātre'rdhaśarāve vekṣu. śalākayā dakṣiṇāsīno'nārabhamāṇastriḥ prasavyaṃ manthamupamanthati śalākāstambaṃ manthaṃ karoti .
dakṣiṇāgnerekolmukaṃ dhūpāyatparācīnamapareṇa gārhapatyamatyāhṛtyāgreṇāhavanīyaṃ paryāhṛtya dakṣiṇenā''havanīyamantarvedi nidadhāti
alaṃkṛtyekaikaśa ājyāni havīm̐ṣi cā''sādayati .
dakṣiṇata āñjanamabhyañjanaṃ kaśipūpa- barhaṇamudakumbhaṃ ca pratiṣṭhāpayati .
yajñopavītaṃ kurute yadi prācīnāvītī bhavati .
2.6.5.p29
agnaye devebhyaḥ pitṛbhyaḥ samidhyamānāyānubrūhīti saṃpreṣyati .
uśantastvā havāmaha ityetām̐ sāmidhenīṃ triranvāha.
traidhamidhmaṃ prativibhajya sarvamādadhāti .
oḍhāsu devatāsvagnimupavājya sruvāghāramāghāryāgnītparidhīm̐ścāgniṃ ca tristriḥ saṃmṛḍḍhīti saṃpreṣyati . saṃmṛṣṭe pravaraṃ pravṛṇīte .. 12 ..
sīda hotarityetāvānpravaraḥ .
apabarhiṣaḥ prayājānyajati nopabhṛtam̐ samānayate .
jīvātumantāvājyabhāgau .
tābhyāṃ pracarya .
2.6.5.p30
visrasya yavopavītāni prācīnāvītāni kurvate .
ājyāni havīm̐ṣi ca vipariharanti .
viparikrāmantyṛtvijaḥ .
dakṣiṇato juhvāmu(u)pabhṛtam̐ sādayati .
dakṣiṇata upabhṛtaṃ dhruvām .
dakṣiṇataḥ puroḍāśaṃ dhānāḥ sādayati dakṣiṇaṃ dhānābhyo mantham .
hotā'dhvaryurāgnīdhraśca dakṣiṇā viparikrāmanti .
uttarato brahmā yajamānaśca .
2.6.5.p31
samānatra juhūḥ ṣaṭkapālaśca .
brahmayajamānāvityekeṣām ..
sarvebhyo havirbhyaḥ samavadāyaikaikāṃ devatāṃ yajati.
juhvāmupastīrya puroḍāśādavadāya dhānānāmupasaṃgṛhṇīte'tha manthasya .
dvirabhighārayati caturavadānasya triḥ pañcāvattinaḥ.
somāya pitṛmate'nu svadheti saṃpreṣyati dve puronuvākye anvāhaikaikāṃ yājyām̐ sapraṇave syātām .
paridhīm̐raporṇvityucyamāne dakṣiṇa muttaraṃ paridhiṃ madhyamamupasamasyati .
udaṅṅatikramyā''svadhetyāśrāvayati .
2.6.5.p32
astu svadheti pratyāśrāvayati somaṃ pitṛmantam̐ svadheti saṃpreṣyati ye svadhāmaha ityā- gūrbhavati svadhā nama iti vaṣaṭkaroti .
etenaiva kalpenottarābhyāṃ pracarati .
dakṣiṇā'tikramya juhūmuparstārya dhānānāmavadāya puroḍāśādupasaṃgṛhṇīte'tha manthasya pitṛbhyo barhiṣadbhyo'nu- svadheti saṃpreṣyatyudaṅṅatikramyā''svadhetyāśrāvayatyastu svadheti pratyāśrāvayati pitṝnbarhiṣadaḥ svadheti saṃpreṣyati ye svadhāmaha ityāgūrbhavati svadhā nama iti vaṣaṭkaroti dakṣiṇā'tikramya juhvāmupastīrya manthādavadāya puro- ḍāśādupasaṃgṛhṇīte'tha dhānānāṃ pitṛbhyo'gniṣvāttebhyo'nusvadheti saṃpreṣyatyudaṅṅatikramyā''svathetyāśrāvayatyastu svadheti pratyāśrāvayati pitṝnagniṣvāttānsvadheti saṃpreṣyati ye svadhāmaha ityāgūrbhavati svadhā nama iti vaṣaṭkarotyetenaiva kalpenāgniṃ kavyavāhanam̐ sviṣṭakṛtaṃ yajati dakṣiṇā'tikramya juhvāmupastīrya puroḍāśāda- vadāya dhānānāmupasaṃgṛhṇīte'tha manthasyāgnaye kavyavā- hanāya sbiṣṭakṛte'nusvadheti saṃpreṣyatyudaṅṅatikramyā''svadhetyāśrāvayatyastu svadheti pratyāśrāvayatyagniṃ kavyavāhanam̐ sviṣṭakṛtam̐ svadheti saṃpreṣyati ye svadhāmaha ityāgūrbhavati svadhā nama iti vaṣaṭkaroti.. 13 ..
manthameke sviṣṭakṛtam̐ samāmananti .
na prāśitramavadyati
evameveḍāmavadyati .
mantamiḍāmavadyati manthādiḍāmavadyatītyekeṣām .
manthamavaghrāṇārthaṃ pariśiṣya .
2.6.5.p33
iḍāyām̐ haviḥśeṣānsaṃśliṣya .
etatte tateti tisṛṣu sraktīṣu trīnpiṇḍānnidadhāti .
pūrvārdhyāyāṃ dakṣiṇārdhyāyāṃ paścārdhyāyām .
lepamuttarasyāṃ nimārṣṭi .
atra pitaro yathābhāgaṃ mandadhvamityuktvodañco niṣkrāmanti.
tata āhavanīyamupāyanti .
susaṃdṛśaṃ tvā vayamityāhavanīyamupatiṣṭhante .
ātamitostiṣṭhanti .
2.6.5.p34
akṣannamīmadanta hīti gārhapatyamupatiṣṭhante .
akṣanpitaro'mīmadanta pitara iti pratipadyante .
mantham̐ hotā'vajighrati .
athādhvaryuratha brahmā'thā''gnīdhro'tha yajamānaḥ .
mantham̐ hotā'vaghrāyāntarvedi ninayatītyekeṣām .
udakumbhamādāyāyā viṣṭhā janayankarvarāṇīti triḥ pradakṣiṇaṃ pariṣiñcanparyeti .
nidhāya kumbhaṃ trirapariṣiñcanpratiparyeti .
atrāñjanābhyañjane vāsodānaṃ namaskārānutthāpanīyaṃ pravāhaṇīm̐ sam̐sādhanīṃ manasvatīṃ paṅktiprājāpatyāśca samāmananti .
2.6.5.p35
yathā piṇḍapitṛyajñe .
vyavacchādayanti pariśritam .
saṃprasārayanti paridhīn .
visrasya prācīnāvītāni .
yajñopavītāni kurvata ājyāni havīm̐ṣi ca vipariharanti viparikrāmannṛtvijo'pabarhiṣāvanūyājau yajati devau yaja yajeti pūrvamanūyājam̐ saṃpreṣyati yajetyuttaram̐ sūktavākaṃ prati hotā nivītaṃ kurute na patnīḥ saṃyājayanti
na samiṣṭayajurjuhoti sarvamanyatkriyate .. 14 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre pañcamapraśne caturthaḥ paṭalaḥ .. 4 ..
2.6.5.p36
5.5 atha pañcamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .
raudrām̐straiyambakānpratipūruṣamekakapālānnirvapati .
yāvanto yajamānasyāmātyāḥ sastrīkāstata ekādhikān .
tūṣṇīmupacaritā bhavanti .
dakṣiṇārdhe gārhapatyasya śrapyante .
tānabhighāryānabhighārya vā .
mūte mūtayorbhūteṣu kośāpidhāne vodvāsya .
dakṣiṇāgnerekolmukaṃ dhūpāyatparācīnamapareṇa gārhapatyamatyāhṛtyāgrato haranti .
yāvanto gṛhyāḥ sma iti gārhapatyamupatiṣṭhate uttarapūrvamavāntaradeśaṃ gacchanti .
ākhuste rudra paśuriti vrajanneyā''khūtkara ekaṃ puroḍāśamupavapati .
catuṣpatha ekolmukamupasamādhāya saṃparistīrya .
madhyamena palāśaparṇenāntimena vā sarvebhyaḥ puroḍāśebhyaḥ samavadāyābhighāryaiṣa te rudra bhāga iti juhoti .
bheṣajaṃ gava iti dvābhyāmupatiṣṭhante ..
2.6.5.p37
pratipūruṣaṃ puroḍāśānādāya .
tryambakaṃ yajāmaha iti triḥ pradakṣiṇaṃ catuṣpathaṃ pariyanti .
tānūrdhvānudasya bhagavaḥ stha bhagasya vo lipsīyeti pratigṛhya parītya yajamānāya samāvapanti .
yadi yajamānasya duhitā patikāmā syātsā viparīyāt .
tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ pativedanam .
urvārukamiva bandhanānmṛtyormukṣīya mā pateriti. pari kramya japati .. 15 ..
2.6.5.p38
pūrvayoḥ parikramaṇayoryajamānāya samāvapantyuttame patikāmāyai .
tasyāmavidyamānāyām̐ sarvatra yajamānāya .
tānmūta upanahya parogavyūtiṃ gatvā vṛkṣa āsajati .
eṣa te rudra bhāgastaṃ juṣasva tenāvasena paro mūjavatotī hyavatatadhanvā pinākahastaḥ kṛttivāsomiti triravatāmyanti .
apaḥ pariṣicyāpratīkṣamāyanti .
parogoṣṭhe mārjayante .
edho'syedhiṣīmahītyāhavanīye samidho'bhyādadhāti .
apo anvacāriṣamityupatiṣṭhante . evaṃ patnī gārhapatye'bhyādhāyopatiṣṭhate .
pratyetyā''dityaṃ ghṛte caruṃ nirvapati .
śvobhūte paurṇamāseneṣṭvodavasāyānudavasāya vā prasūtā devena savitretyundanti . yo
asyāḥ pṛthivyāstvaci nivartayatyoṣadhīragnirīśāna ojasā varuṇo dhītibhiḥ
sahendro marudbhiḥ sakhibhiḥ sahāgnistigmena śociṣeti nivartanaṃ vāpanaṃ yathā purastāt .. 16 ..
2.6.5.p39
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre pañcamapraśne pañcamaḥ paṭalaḥ .. 5 ..
2.6.5.p40
5.6 atha pañcamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ
tato dvyahe tryahe caturahe'rdhamāse māsa ṛtau caturṣu vā māseṣu śunāsīrīyeṇa yajate tasya vaiśvadevena kalpo vyākhyātaḥ pañca saṃcarāṇi nirupyaindrāgnaṃ dvādaśakapālaṃ nirvapati vaiśvadevaṃ carumindrāya śunāsīrāya puroḍāśaṃ dvādaśakapālaṃ vāyavyaṃ payaḥ sauryamekakapālaṃ vāyavyā- yavāgūḥ pratidhugvendrāya śunāsīrāya puroḍāśaṃ dvādaśakapālamuttamameke samāmananti .
anuvatsarīṇām̐ svastimāśāste divyaṃ dhāmā''śāsta iti sūktavākasyā''śīṣṣu hotā'nuvartayati vatsarīṇāmiti vā .
aparapakṣe samasyansvakāle paurṇamāsye(sene)ṣṭvodavasāyānudavasāya vā prasūtā devena savitretyundantyekaṃ māsamudasṛjatparameṣṭhī prajābhyastenā''bhyo maha āvahadamṛtaṃ martyā- bhyaḥ prajāmanu prajāyase tadu te martyāmṛtaṃ yena māsā ardhamāsā ṛtavaḥ parivatsarā yena te te prajāpata ījānasya nyavartayantenāhamasya brahmaṇā nivartayāmi jīvase'gni- stigmena śociṣeti nivartanaṃ vāpanaṃ yathā purastāt ..17..
saṃtiṣṭhante cāturmāsyāni 5
nainamanījānatam̐ somena phālgunī prāpnuyāt .
somābhāve paśunā .
paśvabhāve punaḥprayogaścāturmāsyānām .
vaiśvadevena paśukāmo yajeta yasminnasya vasante bhūyiṣṭhaṃ payaḥ syāt .
vaiśvadevena paśukāmo yajeta yāvatsahasraṃ paśūnprāpnuyāt .
prāpte sahasre svasthānairitarairyajate .
śunāsīrīyeṇa yajeta grāmakāma prajākāmaḥ paśukāmo vṛṣṭikāmo'nnādyakāmo vā varṇyamudakamanvavasāya tata udakārthānkurvāṇaḥ . varṣāsu bhavaṃ varṣyamudakaṃ yatrāsti tatra gatvā yajate tasmādevodakādudakaprayojanam . pañcasaṃvatsarāṇi vyākhyāsyāmastantraṃ pañcahotā vaiśvānarapārjanyau ca phālgunyāṃ prayujya dvāvṛtū saṃvatsarāviṣṭvā tṛtīyasya māsaṃ na yajeta caitryāṃ tu prayujya trīnṛtūnsaṃvatsarāniṣṭvā caturthasya māsaṃ na
yajetaivaṃ vihitaṃ dvyavarārdhyaṃ tryavarārdhyaṃ vā'bhyasyedabhyasyet .. 18 ..
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre pañcamapraśne ṣaṣṭhaḥ paṭalaḥ .. 6 ..
iti hiraṇyakeśisūtre pañcamaḥ praśnaḥ .. 5 ..
2.6.5.447
550paṭaḻa:] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 447
2.6.5.447_41
prakaraṇina eveti sarveṣāmopadeśikamevā''dhvaryavam . upākaraṇamantrādayastu nirūvāda.
tidiṣṭāstathā gaiṣaviśeṣā api èndre sārasvatyā maitrāvaruṇapraiṣābhāvaśca śāstrāntarādeva .
tathā śāstrāntaravaśātpreṣaviśeṣaniyamo bahirvidhṛtiprastarakāryamayaparidhiniyamo'pi
vacanādevetyuktam . tasmādagnīṣomīyādayaḥ paścāpi some tantrāntargatānāṃ vyavasthitāḥ
prakṛtayaḥ . some tantrabāhi nānāṃ tu nirūda aindrāgna eveti . pañcāpi paśavaḥ pratya.
kṣadharmāṇo hautreṇa nirūḍhasya vikṛtaya itara ādhvaryaveṇa vaiśeṣikeṇa ca hotramatideśā.
samānameva prāptamapi śāstrāntarādaindre sārasvatyāṃ ca maitrāvaruṇabyāpārapratibandhenaiva
vyavasthāpitamityachamatiprasaṅgena . jaiminīyastu pañcapaśuprakṛtitvamāśaya dūṣitaṃ
nyāyena tattvasmacchākhopadeśasūcitanyāyavyākhyāne sūtratātparya darśitamato'smatsūtre'ya.
meva prakāro jñeyaḥ.
nyāyopadeśayoḥ kecidvikalpaṃ bruvate na tat .
yuktaṃ nyāyo'numānaṃ tu śrutitulyaṃ kathaṃ mavet ..
iti satyāpādahiraṇyakaśisūtravyākhyāryā mahādevakṛtāyāṃ prayogavaijayantyāṃ
caturthe paśubhane pañcamaḥ paṭalaḥ ..5..
2.6.5.447_42
iti hiraṇyakeśisūtravyākhyāyāṃ caturthaḥ praśnaḥ .. 4 ..
2.6.5.447_43
5.1 atha pañcamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .
yadyapi rājasūye hi cāturmāsyāni paṭhyante teṣāṃ hi darśa pūrṇamāsī cāturmāsyānīti
nityeṣvapi pāṭha upalabhyate smṛtāvapi cāturmāsyāni caiva hotyādau tatra teṣāṃ rājasūye
paṭhitānāmatra nityaphalavattvānnityānyapītyarthaḥ .
2.6.5.447_44
akṣayyam̐ ha vai sukṛtaṃ cāturmāsyayājinaḥ .
cāturmāsyaryajate sa tathā tasya sukṛtamakṣayyaphalatvādakṣamya ha vai śabdau śrutigatāveva
ve
paṭhitau . haśabdaḥ prasiddhamityarthe . vaiśabdo hyarthaḥ . tasmācāturmāsyairavaśyaṃ yaṣṭanyami-
tyarthaḥ . na cārthavādātphalakalpaneti vācyam . pakṣa eteṣāmamyāptasya vidhāsyamānatvāt .
na ca kāmyeṣvamyāso'sti . ayaṃ prayogo nityānāmeva kāmyaprayogasyāne svayameva
vakṣyamāṇatvāt . caturpu caturṣu māsyānīti yāgānāṃ gṛhamedhīyatraiyambakaparicaryāmyāṃ
davihomāmyāṃ sahitānāṃ nāmadheyaṃ yajaticoditatvena yāgānāṃ samudāyasya . tayā cātu-
masyaiiryakṣye tairyajñanārāyaṇaṃ prīṇayānīti saṃkalpaḥ . bhanvārambhaṇīṣārthamṛvivaraṇam .
--
448
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [5 pañcamaprabha--
2.6.5.447_45
tānyālabhamānaḥ phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ caitryāṃ vā pūrvasya parvaṇa aupavasathye'hani pañcahotāraṃ manasā'nudrutya sagraham̐ hutvā'nvārambhaṇīyāmiṣṭiṃ nirvapati vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ pārjanyaṃ carum .
tānīti mahuvacanaṃ nānāparvasu kriyamāṇatvena phālgunyāṃ paurṇamāsyāṃ cyā vā
paurṇamāsyāmālabhamānaḥ . pūrvasya parvaṇa ityanvayaḥ . paurṇamāsīgrahaṇaṃ pratipannivṛttyartha
hutvā nirvapatīti samānaviktvarūpāpanārtham . bhagniguṇako vaiśvānaro draṣṭavyaḥ . yājyā-
puronuvākyayoviśiṣṭābhidhānāt . tasmādagnaye vaiśvānarāya juṣṭamityādi parjanyadevatākaṃ
gharum . paurṇamāsa tantraṃ paurṇamāsīsamīpe kriyamāṇatvātsadyaskālatvācca pratyekamani-
praṇayanam . spaṣṭamanyat . hiraṇyaṃ vaiśvānare dhenuṃ pārnanye . dakṣiṇā bharageśyāmapi
vacanāt .
vaiśvadevena yakṣya iti saṃkarapya-
2.6.5.447_46
prācīnapravaṇe vaiśvadevena yajate .
prācīnapravaṇatā niyamyata udīcīnapravaṇatāprāgudakpravaṇatāsamatāsvapi prāptāsu .
tādṛśe deśe . viśve devā devatā yasyāḥ sā vaiśvadevyāmikṣā tasyāḥ śākhāharaṇena
mukhataḥ pravṛttatvānmukhyatvaṃ balīya iti sarvasya karmasamudāgasyaitayopalākṣitasya nāmadheyaṃ
vaiśvadevamiti . saumyadyāvāpṛthivyayormārutāmikṣābhyāṃ samatvādabhedakatvānna tantraprayo.
1
jakatvamiti mukhyatvameva balīyaḥ . brāhmaṇe tu yadviśve devāḥ samayajanta tadvaiśvadevasya
vaiśvadevatvamiti vā nirvacanam . samudāyanāmadheyasya mukhyatvāttantraṃ tvāmāvāsyameva .
āmikṣāyāḥ payovikāratvādityuktameva .
2.6.5.447_47
udavasāyānudavasāya vā.
gṛhemyo'nyatra gatvā teṣveva vā prācīnapravaṇatāṃ saṃpādya yaneta . bhanvārambhaṇīyā tu
prākṛta eva vihāre . vaiśvadevārthameva prācīnapravaṇatā tathaiva vidhānāt .
agnerāvṛtā'gniṃ praṇīya .
2.6.5.447_48
nityadhāryānyasya praṇayane prāpte tatra dharmavattā vidhīyate . bhagneragnipraṇayanasyāss.
vṛtā'gniṃ praṇīya tatra paśāvuke'gnipraṇayane praṇayanasya dharmāstadvatā vidhinetyarthaḥ .
gārhapatyādagnipraṇayana paśubandhavaditi vaikhānasāpastamyokteḥ . nodyatahoma iti ca .
atraitāvānviśeṣaḥ-gārhapatye'gnipraṇayanānītyādi . yatte pāvaketi ca na homaḥ . pūrvo
yatsanna paro mavāsotiliṅgavirodhāt .
1 gha. ja. sa. ma, yajeta.
150paṭaka ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
2.6.5.447_49
agnyāyatana ūrṇāstukāṃ nidhāyāgniṃ pratiṣṭhāpya .
agnerāvṛtā pratiṣṭhāpyetyanuṣajyate . uktaṃ vaikhānasena -tadvadāyalane pratiṣṭhāpyeti .
mauttaravedimupavapatīti prativādyajñotpatto pratiṣiddhe sarva pratiṣidhyetetyuktavān .
uttaravipratiṣedhāttatsaṃskārārthī śidhāraṇādayo gugalamugandhite manapautudravaparikako
nivartante . vacanādūrṇāstukā vidhīyate . nātra samāropaḥ prayāṇavat . sthānāntare
gṛhe'pi gantuṃ samāropa: syātkātyāyanokteḥ . te mathitvā tena parisaṃkhyānāt . ina..
beba vaktumānyapatana ityādhuktam . prākṛta evā''yatane mantreṇa pratiṣṭhāpanaṃ prayogāgni
saṃskārakatvādanyatsarvamitaḥ paraṃ samantramagnisaṃskārabhūtaṃ kartavyam . taduktaṃ māradvāna-
padanyaduttaravedyā upavapanātsarvaṃ kriyata iti . ata eva paśubandhavaditi noktayuttararahera-
māvāt . praṇayanaṃ pratiṣṭhāpanādi lamajaṃ vaktu manarāvṛti vacanam . amale'pi prācīna
prabalatā yāgāṅgatvākartavyā . nityadhārye'pi prācīnapravaṇatā saṃpādhā''yatane kevale
sūṣṇīṃ nidhānaṃ nānyattadagrimamapi .
2.6.5.447_50
agnīnanvādhāyā''bhijñāyai vaiśvadevyai sāyaṃdohāya vatsānapākaroti
2.6.5.447_51
māmāvāsthatantrarūyāpanārtha prāptānuvādaḥ . āmikṣāyai prayojanāyeti māyadoho
yadyapi na pradhānabhūtaṃ havirapi tu tatsaṃskārārthastathā'pi tatra dohadharmāḥ santyevetyuktam .
saukikena dadhā''mikṣāpakṣavyāvṛtyartha baudhāyanoktatūṣṇīṃsāyaṃdohapakṣasya ca . viśve ca
te devāna viśveśva)devāste devatā yasyāḥ iti taddhinotpattiḥ sā tathā sati karmadhāraye
pratyayo natu padadvayāditi vaiyākaraṇaṃ nirṇayatā(?) viśvebhyo devebhyo vasānapākarotīti
yuktaṃ caitat . yaduktaṃ vatsānapākaroti śākhāharaṇādividhinetyarthaḥ .
2.6.5.447_52
saptadaśa sāmidhenyaḥ.
iṃdhme kāṣṭhavivṛddhayarthamaṃtra vacanam .
prasūnaṃ barhistrīnkalāpānsaṃnahyaikadhyaṃ punaḥ saṃnahyati.
prasūnaṃ prasavayuktaṃ puṣpitamiti yāvat . lūnaprarūḍhamiti kecit . śrīnkalāpāni.
dhanānyapi trīṇyeva kartavyāni . ekaikasya vā nidhanasya śuskhe saṃnadaikadhā saṃnayati .
2.6.5.447_53
evamidhmam .
prasūnamityapyatidiśānti kecit . prasūnavṛkṣasyoktasyepramāharati . trayoviśati-
dhetyūhaḥ .
pūrvoktaṃ spaṣṭayati-
.
-
ba, .da.kapālānsa' . 2. kaṃpālātriī
satyāpāṭhaviracitaṃ śrautasūtra-
[5 pañcamaprabhe-
2.6.5.447_54
punaḥsaṃnahane dharmaḥ .
maṃtrādyā dharmā aṅgāni punaḥsaṃnahana evetyarthaḥ .
pātrasam̐sādanakāle yathārthaṃ pātrāṇi prayunakti juhūṃ dve copabhṛtau pṛṣadājyadhārnī dvitīyāṃ dhruvāṃ dve ājyasthālyau dadhidhānīṃ dvitīyāṃ pālāśaṃ vājinapātram̐ srucaṃ camasaṃ vā .
sāyaṃdohasyā''vṛtā sāyaṃdohastadantāni karmāṇi kṛtvā śvobhūne karmaṇe vāmi.
tyādi . tataḥ pātrasaṃsādanakālastasminnāgata ityarthaḥ . camasasnu costūṣṇīmeva saṃmārgaḥ .
juhūśabdaprayogādvaiśvadevasya paurṇamāsyāmeva vidhānāt . pūrvedhuranvādhānādikamuktaṃ bhavati .
tatpaṣṭamevoktamāpastambavaikhānasābhyāṃ sāyaṃdohaṃ dohayati sānāyayavaditi ca śvobhūta
ityādi ca . spaṣṭamanyat . sāyamagnihotraṃ yavāvā kurvanti taduccheṣaṇamātañcanārthamityā
dikaṃ sāṃnāyyavadetadyājamāne vakṣyate .
2.6.5.447_55
nirvapaṇakāla āgneyamaṣṭākapālaṃ nirvapati saumyaṃ carum̐ sāvitraṃ dvādaśakapālam̐ sārasvataṃ caruṃ pauṣṇaṃ carumetāni pañca saṃcarāṇi .
etāni havīṣi varuṇapraghāsaptākamedhaśunāsīrīyaparvasu saṃcarantīti vākyāti-
deśena vihitānyeva gacchantitathaitaditikartavyatākāni . etabāhmaṇānyeva pañca havīra
pīti śruteḥ.
2.6.5.447_56
mārutam̐ saptakapālaṃ vaiśvadevīmāmikṣāṃ dyāvāpṛthivyamekakapālamuttareṣu parvasu sāvitramaṣṭākapālameke samāmananti .
amikṣā nipedityapi saṃbadhyate . payasyāṃ nirvapaditi vacanāt . nanu nirvāpo
nāstīti cetsatyaṃ, yathā'nyatra nirvapatinā yāgo'vasīyate tathā''mikṣāyāgaṃ karotī.
tyarthaḥ . evamāgneyayāgamityādyapi jñeyam . sāvitraṃ varuṇapaghāsādiṣu sarveṣāṃ haviṣāmante .
2.6.5.447_57
triṣphalīkṛteṣu vibhāgamantreṇa pauṣṇamapacchidya saha puroḍāśyaiḥ pinaṣṭi .
pauṣṇasyatikartavyatā śākhāntare'tra darśitā sā carutvakhyāpanārtha pūrvamuktā'tra
śrutisthā prakhyāyata iti na punaruktam .
prātardohasyā''vṛtā prātardohaṃ dohayati tapte prātardohe sāyaṃdohamānayatyāmikṣāṃ karoti
2.6.5.447_58
18. ruvyākhyānā . 2 ca.ṭa.tiprāptā vyākhyā.
1pra0paṭhalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
451
2.6.5.447_59
sam̐hatāmanyasminpātra uddhṛtya vājinenopasicya prajñātāṃ nidhāyotkare vājinaśeṣaṃ nidadhāti.. 1..
2.6.5.447_60
mārutāntāni kapālānyupadhāya prātadohasyā''vṛtā vatsāpākaraṇādividhinā prāta-
hiṃ dohayati tasmiṃstapte prātaḥhe dugdhe sāyaṃdohaṃ dadhikṛtamānayati . tena karmaṇā''.
mikṣāṃ karoti . saṃhatāṃ ghanībhūtāmanyasminpātra uddhṛtya yā saṃhatā. sā''mikṣā yavaṃ
sadvājinamityuktaṃ bhavati . tathaivā''pastambavaikhānasabhāradvājādibhiruktam . anyasmi-
pātre tāṃ kumbhīta uddhṛtyānyasminvājinamityarthādanyasminpātre vājinamiti vaikhānasaḥ .
dvayoriti bhāradvājāpastambau . vāninaikadeśenā''mikṣāmupasicya prajñātāṃ nidhāya vāni-
naikadeśamapyutkare nidadhāti . atraivoddharaṇaniṣecanaṃ bhāradvājenoktam . tathā kṛtvaikaka-
pālamupadadhāti . athavotkare vājinaśeṣa nidadhātīti vacanāt . udvāsanakāla evedamā-
mikṣāṃ kṛtvaikakapālamupadhāya tata udvāsanakāle'nyasminpātra ityādi . tathaivā''pasta -
mbavaikhānasāmyāmabhidhānāt . śrutipāṭhamanusṛtyoktamaṅganātaṃ kramastu sāmarthana jñeya
iti na doṣaḥ. dṛśyate cānyatrāpi caṣālasya karaṇakāla eva yūpāne pratimocana.
mapyuktam .
2.6.5.447_61
saṃyutānāṃ piṣṭānāṃ vibhāgamantreṇa pauṣṇa mapacchidya carukalpena śrapayati .
kṛtavyākhyānam . madantīnāṃ kṛtakāryatvātpākārthamanyadevodakaṃ grāhyam .
uttaraṃ parigrāhaṃ parigṛhya saṃpraiṣeṇa pratipadyata ājyena dadhnā codehīti saṃpraiṣasyāntam̐ saṃnamati .
paśau kṛtavyākhyānam . atrotkare vedidharmā ityuktam .
2.6.5.447_62
phālgunyāṃ yathā paśāvevaṃ pṛṣadājyaṃ gṛhṇāti .
paśuvaditi vaktavye gurunirdeśenoktaṃ yathā paśau śrutyā vihitamevameva phālgunyā
.vihitaṃ navatideśa iti .
caitryāṃ tu dvirājyasyopastīrya dvirdadhi gṛhītvā sakṛdājyenābhighārayati .
2.6.5.447_63
tatra saṃsṛṣṭaṃ pañcagṛhītamuktamatra punardvirājyenopastīryetyādinā dana eva haviṣṭvamā-
jyasyopastaraṇābhidhāraṇārthatvamiti tattu pūrvoktena virudhyate pṛṣadājyenānūyājānyaja-
tīti śruteraviśiṣṭatvāddadhnā'nūyājā iya̭nabhidhānācca . tasmādupastaraṇābhidhāraṇaśabdau
vyākhyeyau . ājyasyeti karmaṣaṣṭhī. tenā''jyamupastīryetyayamartho bhavati pṛṣadājyadhānyā-
mājyamupastaraṇaṃ na saṃskārakaṃ saṃskāryatvāttatretyarthāvidhi gṛhṇāti tapte prātardohaṃ iti.
vadadhikaraṇasyāpi saṃskāro bhavatyājyasya . tathācopastīrṇamājyaṃ dvirdadhigrahaṇena
.
452
satyāpāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [5 pakṣamaprabhe-
saṃskṛtya tṛtīyānirdiṣṭenā''jyenābhidhāraṇena saṃskṛtasyā''jyasyaika saṃskāraḥ . evaṃ
manasi nidhāya śrutireva paṭhitā''jyasyopastīti tathā'''yenāmidhārayatīti ca. tatastu
paścamirma guhāti .
2.6.5.447_64
udvāsanaprabhṛtīni karmāṇi pratipadyate .
mārutamudrāsyā''mikṣāmudrāsayati .
anyasminpātra ekakapālamudvāsya prabhūtena sarpiṣā''bhyānīyā''viṣpṛṣṭhaṃ karoti .
bhapūrvakālaukikenābhipūrṇa pātre yathā puroḍāśa āvirbhūna prakaṭamamānaṃ pṛṣṭhaṃ vasyeti
tathā . alaṃkaraṇakāla ityāpastambaḥ.
2.6.5.447_65
vyāhṛtibhirhavīm̐ṣyāsādayati tathā saṃvatsare .
havīpīyuktatvādvājinaṃ tūṣṇīmevotkare tathā saṃvatsare'tīte. vyāhṛtibhireva havīṃṣi
cāturmāsyeṣvāsādayet . etadampasta cāturmāsyaviṣayam .
nirmanthyasyā''vṛtā nirmanthyena pracarati .
2.6.5.447_66
gatārtham .
vedaṃ nidhāya sāmidhenībhyaḥ saṃpreṣyati .
kramānuvāda uttaravidhisayā .
nava prayājānyajati caturthe samānīyāṣṭame sarvam̐ samānayate .
2.6.5.447_67
kṛtavyākhyānaṃ paśau navamo'ntyavikāraḥ. samidho yati. prathamaṃ yaja yatyuttarān .
sarvatropām̐śu sāvitraikakapālayordevatā yajati .
atrānyatra ca yatra yatraitī . spaṣṭamanyat .
kṛtsnamekakapālamavadāyā''śayamanuparyasyarjuṃ pratiṣṭhitamaparyāvartayañjuhoti .
2.6.5.447_68
āśayenaivopastaraṇaṃ sarvamavadāyopari pūritamājya se cayitvarjumukhaṃ pūrvadiśi pratiṣṭhita
prakṣepottarakāle yathā huta evaṃ tiṣṭhattathā'paryāvartayannutānamakurvajuhoti . bhāśayameva
purastādupariṣṭāca prakṣipati .
yadi hutaḥ paryāvarteta vare datte sruco'greṇa kalpayetpratyādāya vā punarjuhuyānna pāṇinetyekeṣām .
2.6.5.456
mādhvaryave vare datte nuco'greṇa samaṃ kuryāddhastena vā'vadāya punarjuhuyātnucā vetye.
keṣāṃ puna:ma bhāśrāvaṇādinā .
1 kha. ga. gha. sa. ja. sa. ma. sa. 1.sa. pa. 'hatībhi'.
1.pra.paṭalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam . 456
2.6.5.456_69
madhuśca mādhavaśceti caturbhirmāsanāmabhirekakapālamabhijuhoti madhave svāhā mādhavāya svāheti vā .
mantrānte svāhākāraḥ . śākhāntarīyāḥ svāhākārāntā eva paṭhitāḥ. māsanāmabhiḥ
rityāgāmibhistena phalgunīpūrṇamāse dīkṣeranmukhaṃ vā enatsaṃvatsarasyeti citrāpūrṇamāse
dīkṣeranmukhaṃ vā etatsaṃvatsarasyetyubhayatra saṃvatsarapravṛttidarśanānmamādisaṃjñāḥ phāsgunaṃ
caitraṃ vā''ramya jñeyāḥ.
2.6.5.456_70
pṛṣadājyena navānūyājānyajati .. 2 ..
2.6.5.456_71
paśau kṛtavyākhyānam . devānyaneti prathamam . yana yanetyuttarān . prayatraya eka-
kasya vikārā iti yājamāne vakṣyati . prathamāṣṭamanavamānāṃ prākṛtasvādvitīyādayaḥ
krameṇa prayāṇāṃ vikārā dvau dāvekisya mātrāṇikyo devatāḥ . devatāpadānāṃ ṣaṣṭhapa.
mānāmante'haṃ devayajyayetyādi yathāprakṛtivikāraṃ jñeyam .
2.6.5.456_72
saṃvatsarīṇām̐ svastimāśāste divyaṃ dhāmā''śāsta iti sūktavākasyā''śīṣṣu hotā'nuvartayati .
vaiśeṣikamidaṃ divyaṃ dhāmā''śāsta ityetasmātpūrva saṃvatsarīṇāra svastimāśāsta
iti hotā'nuvartayati divyamityanuvṛttaṃ karoti .
prahṛteṣu paridhiṣu sam̐srāveṇābhihutya vājinena pracarati .
2.6.5.456_73
yatra paridhipraharaṇaṃ tatra saṃkhāveṇābhihoma iti vakumuktaṃ, pratevityādi . tena
prahṛtya paridhīmjuhotīti vājinabāmaṇena na virodhaḥ . samiddhomasya praharaṇāgatvādi-
syarthaḥ . vājinayāgasyātra kāla ityarthaḥ .
vājinapātra upastīrya barhiṣi viṣiñcanvā jinaṃ gṛhṇāti pūrayitvā nābhighārayati .
2.6.5.456_74
utkara āsādita tasmātpātrātsuṇa gṛhṇāti viṣiṣanskandayanbahiṣīti dekhā.
masaḥ . antatītyāpastambaḥ . tena vāninapātre'ntarvedi sthite pūrayatītyanenokaṃ nāpa-
dānadharma iti pātrapūraṇaṃ yāvadbhavati tāvadgṛhṇāti . atra yājamānaṃ pañcahotā .
vājibhyo'nubrūhi vājino yajeti saṃpreṣyati .
2.6.5.456_75
yathākramam .
ūrdhvajñurāsīno hotā'navānaṃ yajati .
ūrdhvanānurna pātitajānuḥ . tiṣṭhatorvajutvaṃ mā bhūdityāsīna ityuktam . sarvatra
hautrakarmarūyāpanaṃ yājuṣahautrābhiprāyeṇā''vayavakāṇḍapaṭhitatvādatra vyākhyānaṃ śruteḥ kṛtaḥ
mityuktaṃ na vismaraṇīyam . anusanyanati yānyāpuronuvākpayora virāmama.
kṛsvetyarthaḥ .
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [5 pañcamapraśne-
2.6.5.456_76
vaṣaṭkṛte viṣicyamānayā juhoti .
viṣicyamānayā nucopalakṣaṇaṃ camatasyāpi . camasena snucā vā srāvaya hotīti
kaikhānasaḥ . vājibhya idam . vājināmahaṃ devayajyayendriyāvī bhūyāsaṃ jemānamiti vā
vadhivikāratvāt . anuvaṣaṭkṛte tu sviṣṭakṛyājamānaṃ . na. bhavatviti trayāṇāṃ ha vai
haviṣāṃ sviṣṭakṛte na samavadyanti somasya dharmasya vāninasyetyāpastamboktaśruteḥ .
2.6.5.456_77
vājinasyāgne vīhītyanuyajati .
pūrvavadeva yājamānam . agnaya idam . vājināmahaṃ deva 0.
vājinodrekeṇa diśaḥ pratiyajati yathā vasāhomodrekeṇa .
nāyamatideśaḥ samānaśrutitvena darśitamiti gurunirdeśenoktam .
2.6.5.456_78
samupahūya sarve vājinaṃ bhakṣayantyanyonyasminnupahavamicchanta upahvayasvetyāmantraṇa upahūta iti prativacanaḥ .
āmantraṇaprativacanāmyāmanyonyasminnupahavāmicchantaḥ kurvanto vājinamupahūyānu.
jñāpya vājinaṃ bhakṣayantītyarthaḥ . śeṣamiti bharadvājāpastambau . tanneṣṭam . vājinamiti
nirdeśādutkarasthameva . mantra iti śeṣaḥ . karmanāmadheyenetyāpastambaḥ . tena hotarupahaya-
svetyevamanyeṣāmāmantraṇaṃ brahmanadhvaryo'gnīdhanamānetyādi svavyatirekeṇa jñeyam . kramos.
pyayameva bhāradvājenoktaḥ . prativacanamupahūta ityetāvataiva . upahūto'nujñāta ityarthaḥ .
2.6.5.456_79
vājināṃ bhakṣo avatu vājo asmānretaḥ siktamamṛtaṃ balāya . sa na indra indriyaṃ draviṇaṃ dadhātu mā riṣāma bājinaṃ bhakṣayantastasya te vājinvājibhirbhakṣaṃ kṛtasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmīti bhakṣayanti .
pratyeka mantraḥ.
yajamānaḥ prathama uttamo vā .
bhakṣayatīti śeṣaḥ . prathama ityatra tamāramyopahavo'nyeṣām .
2.6.5.456_80
śvobhūte paurṇamāseneṣṭvodavasāyānudavasāya vā .
pratipadi paurṇamāseneṣvā tato gṛhebhyo'nyatra teṣveva vā vakṣyamāṇaṃ kartavyam .
prasūtā devena savitrā daivyā āpa undantu dīrghāyutvāya varcasa iti śiro'bhyunatti .
mantraliṅgādadbhirundanti kledayantītyartho'vagamyate . tata udidhātoḥ bhamvikaraṇa-
sthasyaitadrūpamabhipūrvasyābhyunattīti .
ja.
sa. bha. ḍha, 'māsyevo .
2dvi0paṭalaḥ ] mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
2.6.5.456_81
ṛtameva parameṣṭyṛtaṃ nātyeti kiṃcanarte samudra āhita ṛte bhūmiriyam̐ śritā'gnistigmena śociṣā tapa ākrāntamuṣṇihā śirastapasyāhitaṃ vaiśvānarasya tejasartenāsya nivartaye satyena parivartaye tapasā'- syānuvartaye śivenāsyopavartaye śagmenāsyābhivartaya iti treṇyā śalalyekṣuśalākayā vā keśānvināyan.
trīṇi śvetāni yasyāṃ sā tayā śalalī. mṛgaviśeṣo yena bāṇaiḥ svaśarīrācchūlākāraiḥ
picchaivimuktaiḥ prāṇino vidhyante tacchūlākāro'vayavo'pi śalalī tādṛśyekṣupatrāntaḥ.
śalākayā vā śirogatānkeśāvināyanvinītānnamrānkurvan .
2.6.5.456_82
lauhena kṣureṇaudumbareṇa keśānnivartayati .
pūrvoktamantreṇa nivartanaliṅgena nivartayati tūṣṇīṃ vināyannivartanaṃ chedanaṃ katipayānā
mevāgre sarvamiti vikalpadarśanāt . lohaṃ kālāya tasya vikāreṇa sureṇa tāmrayuktena
lohitāyasena nivartayata iti śruteḥ . lohitaṃ tāmra tena yuktamāyasamiti śrutyarthaḥ.
tahatamiti yājamānam .
2.6.5.456_83
vapati śmaśrūṇi sarvaṃ vā vāpayate .. 3 ..
2.6.5.456_84
iti satyāṣāḍhahiraṇyakeśisūtre pañcamapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .. 1 ..
2.6.5.456_85
vapati vāpayatītiśrutidvayagato'nūdito na bhinnārtho nāpi parasmaipadātmanepadaṇi
myogairanyo'rtho'bhidhīyate . śakto'dhvaryurevāśaktau nāpito vapati .
iti hiraṇyakeśisūtravyākhyāyāṃ mahādevakṛtāyāṃ prayogavaijayanyāṃ pañcame
cāturmāsyapraśne prathamaḥ paṭalaḥ .. 1..
2.6.5.456_86
iti vaiśvadevaparva.
5.2 atha pañcamapraśne dvitīyaḥ paṭalaḥ .
tataścaturṣu māseṣvāṣāḍhyāṃ śrāvaṇyāṃ vā varuṇapraghāsairyajate .
ārambhānusāreṇa vyavasthayā vikalpaḥ . caturveva māseṣu vyatīteṣu varuṇa uttare
vihāra āmikṣāyā devatā dakṣiṇe marutasta eva prakṛṣṭo ghāso yeṣāmiti karambhabhāktvena
praghāsaśabdenoktāḥ . praghāsyānhavāmaha iti mantraliṅgācca . tābhyāṃ devatābhyāmubhayaviḥ
hāragatakarmasamudāyo lakṣitastadeva nāmadheyaṃ jñeyam .
.
pour
satyāpāṭhaviracitaṃ śrautasūtra- [5 pañcamama-
2.6.5.456_87
teṣāṃ vaiśvadevena kalpo vyākhyātaḥ .
yathā vaiśvadeve podhuranvādhānādividhirevamatrāpi sāyaṃdohānta etabāmagānyeva paca
haviṣīti brāhmaṇenātidiṣṭo vyākhyāto paiśvedevakarmaṇo yaḥ kapaḥ sa vaiśvadeva etatta.
datideśenetyarthaḥ . teṣāṃ varuṇapraghāsalakṣaṇānāṃ karmaṇāṃ pūrvatra samudāyamātraṃ vācyamityeka.
pacanamatroḍūtāvayavāḥ samudāyinaḥ sapta bahuvacanāntadevatāpapalakṣyā iti bahuvacanam .
udāsāpānudavasāyeti pūrvavādvakarasena .
2.6.5.456_88
dvāvāhavanīyāvubhayatrā''vāpaḥ kṛtsnamuttare vihāre tantraṃ kriyate tathā dakṣiṇe .
āhavanīya eka evā''dhānena sādhita iti tasyaiva dvisthānāvasvityā dvitvamāha .
senānane praṇayanaṃ vibhajya sthāpanam . uttaravedistatsaṃskārāśca na syuḥ . navā''havanī-
paṃvaritīya iti vācyam . ekenaiva prātipadikenomayormukhyatvāvagataḥ. praṇayanakāle
pregayata iti śeṣaḥ . āhavanīyāttu praṇayanapakṣe dvau māvisaṃjñayā''havanīyāvamukhyāveṣa .
atra pradarśanaṃ vihāradvapakaraṇahetṛtvakhyāpanārtham . ubhayatrā''vāpa upayorāhavanīyayorā.
bāpaḥ pradhānayāgo pasminkarmaṇi tattathā tādṛśaṃ kṛtma sānamuttare vihāre tatraṃ karma
karotītyarthaḥ . nakṣatra vihāradvayamasti . pretānyāyatanāni śālāvihāraḥ . naghumayamu .
bhaṣā sākalyenāsti . tasmānmukhyaṃ gārhapatyamavalambyakavihāra evottaradakṣiṇārdha.
māgābhyāṃ vihāradvayaṃ vācyam . na ca gārhapatyasyāne kṛta eka uttaro bhāti . kasmā.
duttara iti jñātumaśakyatvādakṣiṇavihārasyācāpi sthānānirdeśātparasparāpatteśca .
tasmādvihāramāgau vihārau tādṛśameva dakṣiṇe vihāra ityatrāpi saṃbadhyate . yaḥ pradhāna.
syāpi so'kānāṃ sa deśaḥ sa karketi dvayoḥ pradhānānāṃ kriyamāṇatvādagnideśakartṛbhedā.
dumayaṃtrāpyanāni kartavyānītyarthaḥ . ubhayatra dakṣiṇa uttare prakramayete iti vaktavye
tathā dakṣiṇa iti nirdeśo yenāryakṛtenaiva praiṣādinā tantreṇa siddhistatrobhayatra mā
bhūditi vaktuṃ sādṛśyamatidiṣṭam .
2.6.5.456_89
adhvaryurgārhapatyasaṃyuktāni .
karmāṇīti śeṣaḥ . ubhayorapi vihārayorhipatyasyaikatvākartṛbhede'pi pacanātya-
nīyānā apītyarthaḥ . parārthānye keneti nyāyātsādhāraṇānīti vakṣyamāṇatvādanvādhāna.
paristaraṇe tu sakṛdeva kartavye te mukhyatvādadhvapuṇeti prāpte sūtrārambhaptāmarthyātpanīsaṃ.
yāmāḥ saṃpatnīyahomaśca . tabadhvaryurhipatya ityevāstu tatramityanuvartanīyamiti cenna .
kapālopadhānādi sarvaca prāmuyāttanmā bhūditi . tahi patnīsayāmasaṃpatnīyamevama(vāstu
kimartha jñānagauravamiti cet, ucyate-saṃyuktavacanena yāni saṃyuktāni tānyāpa jaiminina
nyāyavirodhe satyapi vacanasya balīyastvātpatnī saṃyānāmyānyapyadhvaryurena. kuryādita
śavi0 paṭaka
mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
tyuktaṃ vacanaṃ vājasane yināmapādhvaryureva pratiparepa patnīḥ saṃyānapatyupāsta eta prati
prasthāteti . saṃpatnīyamapi patna.pānagrahaṇena gṛhyate . bharadvāno'pi-adhvaryureva patnī.
niyatīti . nyāyamatāśrayaṇenā''pastambenoktamumayoḥ patnīsayāmā iti .
2.6.5.456_90
yāni sādhāraṇāni .
sādhāramānyekarūpāṇi sādhāraṇapadārthasya saṃbandhīni tāni cāvayureva . tāni ca.
parigaṇitāni kātyāyanena-praṇītāpatnīsanahanāgnimanthanāśrutapratyāśrutaṣaṣatramā bācana-
hotṛpadanavaraṇaprāśivāṅgulipañjināvāntareḍābhāgāparānyavabhṛthāna pratiprasthāteti . tatra
manyanāgniparāgniho māvabhūdhāstu vacanādanye vibhavāditi vyākhyātamabhiyuktaḥ .
2.6.5.456_91
tantramaṅgānāṃ hautraṃ tadadhvaryuḥ saṃpreṣyati .
sṛṣṭo'dhikaḥ pūrvasyāpi grahaṇātvenāvanyāni sādhāraṇāni tava Harnenomaya.
padārthopakārastantram . aṅgānāṃ hotuḥ karma tatraṃ sakṛdeva vibhavāt . aṅgati pradhāna-
hautravyāvṛttyarthaṃ tatra yājyādyanyatvādasaṃbhavāttantrasya . tadhvayureva saṃpreṣyati na prati.
prasthātā . pradhāna pratiprasthātā'pi . yaḥ preṣāhatasaṃskārastasyaikasyaiva satkāryamadhyeka.
mevātastasya !ṣasya kṛtatvānnānyena kṛtasyāpekṣā . pradhānāmikṣāvyutpādanārtha tamajhā-
nābhityuktaṃ tatra kramamāvapṛthagdevatāprakāśapuronuvākyāyājyayoḥ pratiprasthātava .
2.6.5.456_92
ekavadagnisaṃyuktāni .
agnirāhavanīyaḥ . tatsaṃyuktāni vācakāni ekapadāni prayoktagānāti śeṣaḥ . eka
eko'rthaḥ pratipādyatvena vidyate yasminkarmaṇi tattathā, kṛtaviśeṣa napuṃsakaliṅga,
hone tantreṇa praiṣo yatra prāptastatrāgnaye praṇīyamānāyānabūhītyatrāgnidayaviṣayatvādubhaḥ
yābhidhānāyāgnimyāmiti prāpta uktamekavaditi . eka enāpyotyaka tasya ca
dvisthānāvasthitatve'pyekatvamevetyarthaḥ .
paryāyabhūtānyapi tadvācakāni sarvatraikatvayuktāni praiṣāṇyāha-
2.6.5.456_93
sāmidhenīṣvagnipraṇayane'gnisaṃmārjane ca .
prathama udāharaṇe prasaṅgādautratanne cāgnītpamātre tṛtīyam.ekavaditi trayasādhāraṇaṃ
praṇayanodāharaṇasya prāthamye'pi bharadvājodāitasyāgnibhyāṃ samidhyamānābhyāmanuvhītye-
vamagnisaṃmārjana ityasyā''do buddhisthasya nirākaraṇatayā prathamamudāhṛtam . nyāyasūtra-
midam . tena sāmidhenīvitivacanātsāmidhenīviṣaye sarvatra . tatra namuhedini
pratiṣedho'pyanugṛhītaḥ . pra vo vājā ityādāvamipadaṃ nohyaṃ dvivacanāntatvenetyapi .
yājamāne ca samiddho agnirityārau codāharaṇatvam . dvitīyodāharaṇe'gnaye praṇīyamānāya
+ sa. ga. u. i. pa. ca canam .
-
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtra- [1 pañcamapraśne
C
pra.devaṃ devyā ityādāvityapi jñeyam . nacāgne vājanidityatrāpi prāptiriti ubhayatra
sakṛtka maśakyatvāt . pradeśabhedānmantrāvṛttiśca .
2.6.5.456_94
ubhau brahmāṇamāmantrayete dvivadbrahmā'nujānāti .
ubhāvadhvaryupratiprasthātārau brahmanprokṣiṣyāmītyevaṃprakāreṇa . atrāyamāśayaḥ-yadyapi
brahmā'dhvaryugāum̐'mantrita ubhāvapi prasavenānunānāti tathā'pi adhvaryuḥ kathaṃ bhaviṣya-
kriyākartāraṃ pratyaṅgāśrāvaṇamekameva preryatvenopasthāpayeta puruṣaikavacanena . tatra
prokṣetyeva prasavaḥ syādubhayorna syāt . atha protiṣyāva ityevamāmantrayete tathā ca sa
cāhaṃ cetyāvā protiṣyāva ityeva syāttatrāsmadhupapade samānādhikaraṇe sthāninyapyuttamā
puruṣavidhānam . tatra dvivacanena sarvādīnāṃ yatparaṃ tacchiṣyata iti parāṃcā(rākṣa)tya-
ktvena dvayorabhidhāne'pi parasminpratyaktvamāropyottamapuruṣadvivacanaprayogaṃ kuryāt .
yaccā''hurantho'pi pratyaktvena vaktuṃ na śakyate tasmānmukhpenaiva pratyaktvena saṃ svamā-
tmānamabhidadhātyekavacanena . tataśca noho'pi . vaidikenaiva padenā''maśraṇamapi sidhya.
tīti dvāvapi brahmāṇamāmantrayete. dvivamā'nu nānāti . praṇayataṃ yajña devatā vardhayata.
metā. dhattamityādisanāmenaiva yugapatkripayorubhāvapyanujānāti . samānanyāyānāmupalakṣaṇa-
metat . nirvasyāmīti nirvapatam . agatam .
2.6.5.456_95
yatrāgnī praṇeṣyantau bhavatastasmindeśe same prācī vedī kuruto dvyaṅgulena tryaṅgulena caturaṅgulena pṛthamātreṇa vā śroṇyam̐seṣvasaṃbhinne bhavataḥ .
paribhāṣyevānī vaiśvadevādviśeṣamāha gārhapatyāpūrvava devāgnipraṇayane prāpte'pavādaḥ
praṇayanakāle yatra deśe'ṣṭādiprakrameṣa madhye yenaṃ pramāṇenānī praṇepyāva ityevaṃkṛtasaṃ-
kalpau syātāṃ tena mānena tasmindeśe taṃ deśamabhivyāpya vedī kuruna iti saṃbandhaḥ .
nahyekasmindeśe vedidvayaṃ kartuṃ śakyam . tathā praṇayanaṃ prācīnamevānideśena prāptaṃ tanna
mukhya saṃbhavati dvayorāhavanīyayorekatra “tasmānmukhyādgārha gatyātprācīna ekasminneva deśe
vibha.gī kṛtvā yathāsaṃbhavaṃ vedī kurutaḥ . na caika eva mukhyo'nyastvamukhya iti . mukhya-
gauṇapradeśayorekatvena grahītumaśakyatvāt . vaiśvadeve hi prakṛtāvedirāyatanaṃ cātrottaravi-
2.6.5.456_96
hāra uttaravedikṣiṇe cā''yatanaṃ tadubhayaṃ vedyormadhya eva prāptamatastayorakaraṇe tanna saṃbha.
vīti vedikaraṇamādau prāptam . tatra prakṛtiditi vaktavye tasminniti taddeśasamīpe kartavye
tatra dakṣiṇottaravihāradvayavyavahārasiddhyartham . āhavanīyayorāyatanaṃ tu prakṛtau yadyapi
purastādvedeṣṭaṃ tathā'pyatra pāśukapraṇayanaṃ praṇītāneru taravedyāmeva pratiṣṭhāpanaṃ prāptaṃ tatrotaḥ
.
1 kha.ca.ṭa.
ṇa. 'ttare vi.
.
2.6.5.456_97
E
.
mayatastasmā
2vi paṭalaḥ] : mahādevakṛtavaijayantīvyākhyāsametam .
rasyāṃ vedyāmuttaraverimapaṃvapatīti śruneīkṣiṇasyāṃ parisaṃkhyātottaraveditavī yajñotpattau
pratiṣiddha ityuktanyāyena nottaravedidharmāṇāṃ vittādīnāṃ nivṛttivadvedyāḥ karaṇamapi nivartate
tadarthamuktaṃ same prācī, iti . deṇaprabhāgasamāsyā ca.same tabā''yatanaṃ yadi pura-
stākriyeta tadā gārhapatyasya tāvadantarālamuttarāhavanīyasya tavo'dhikaṃ dakṣiṇāhaba
2.6.5.456_98
nīyasya syāditi murugo dakṣiṇottarabhāvo'pi na syāiyorāhavanīyayo tasmādvedyā.
mevā''yatanamunaraveyāḥ paścimaniraśrīnarekhāsamapaścimatiraśvīnarekhamāyatanaṃ kuryādita eva
samāntarālasidhyaya dvayodyogārhapatyānmurūpaprakvāṃsamavākiṃcidakṣiṇottaradeśabhā-
gāśrayaṇena karaṇaṃ yuktamevaṃ caṃ vāhasaṃstavo'pyupino bhavati . tasmādagnyoḥ praṇayana-
mapyaṣṭādiyakramaiḥ kiṃciduśpatastiyageva . na ca dakṣiṇadirāyatanātpaścādapi
śakyate prakṛtadeśasiddhacaryamiti vācyam . pṛthamātrādvedī abhinne .
spṛthamātraṃ vyastāpiti nāma gamanusṛtya śroṇyoraṃmayośca baṅgulanetyāyantarālamuktaṃ
talamā śroṇyaseṣu syānnānyati darśayituṃ tasmindeśe same prācī, iti ghoktam .
2.6.5.456_99
sagulāṃdipramāṇena parasparamasabhinne aśliṣṭe kartavye . pṛthastu vyākhyātastrayoda-
śākulaḥ . śrīyaṃsā śleṣaṇa dve pāśukyo dakṣiṇā dauśikyuttarā pāśūkīti naudhāpana
vaikhānasāyuktamanabhimatamiti deśitam . pūrvāvāhavanīyāvityuktaṃ tatra gārhapatyāsmayama
satra sthita āhavanīyo dvedhā kāryaḥ . āhavanīyāpraṇayane'pi. paśubandhavadekasyā''.
hanīya kāryakarasya prāptā tasyaiva devā karaṇaṃ vidhīyate . bhāsta ca varuṇapraghāseṣu
prasthadvayaṃ yadgārhapatyādāhavanīyāca praṇayanaṃ sūtrāntareṣu tathā darśanāt . mācāryasya
tahūyamiṣṭaṃ, kṛtamiti tu na bhūnānirdeśo'pi tu vartamānaniśāna sena yatrāgnī praṇepya-
taviti vacanātpraṇayanānyāśrayatvena vedikaraṇamuktam . anale praṇayanāmāvādī uttarave-
2.6.5.456_100
dina bādhitā eva . paśunandhavaccāpūrva praṇayanaṃ vidhīyate tatabhāve karma gaṇyaṃ syāt .
dvārāmāvādhei'pi na doṣa iti apūrva praṇayana pṛśubandhavadāhavanīyāsprāpta. tantra na
dvārāpāvaḥ . nyāyaviśāradā maṭṭācāryā aśyāstathā vacanamūnāharantaḥ . yati
gāī patyātpraṇayanaṃ nā''pastambenoktaṃ tadanagṛhītaṃ śabarakhāminā tadapi sāmanarādeva
tasmādubhayamapyasmākamiṣṭam .
2.6.5.456_101
yadadhvaryuḥ karoti tatpratiprasthātā karoti .
atra kṛtānukaraḥ pratiprasthāteti: kālyāyanabaudhāyanābhyāmuktaṃ taskamamāvitve karmaṇā-
mubhau brahmāṇamāmanyete ityādyayuktaṃ syādataḥ kṛtānukaraṇaṃ prati prasthānaḥ pūrvakāla-
kartṛtvaparisaṃrūpānārthamuktaṃ. yadeva karmādhvaryuḥ karoti tadeva pratiprasthātā'pi · natu
svayaṃ svecchayā pūrva vā paścādvā kuryādityarthaḥ . etasya bādho vacanādeva tatra
tatra vakṣyase .
1:
P
.
-
420
satyāṣāḍhaviracitaṃ śrautasūtraṃ-
[5 pañcamapra-
2.6.5.456_102
uttare vihāre'dhvaryuḥ karmāṇi karoti dakṣiṇe pratiprasthātā .
niyamasya pūrvamanuktatvādatra niyamyate . spaṣṭam .
dakṣiṇasyā vederuttarasyāḥ śroṇeruttarasyā vederdakṣiṇamam̐sam̐ sphyenaikasphyāmanusaṃbhinatti .
dakṣiṇavihāravederuttaraśroṇimāramyottaravederdakṣiṇāṃsaparyantaṃ sphyena kṛtāmekaraphyāme-
karekhām . anutṛtīyārthe . rekhayā vedidvayaviśleṣamadhvaryareta karoti . atra vedikaraṇa
kṛṣṇī mānena saṃnāmāntamevoktam . na saṃmārjanādyapi, samāna utkara ityanantaramevā.
bhidhāsyamānatvāt . ataḥ sanāmānte kṛte sphyenānusaṃmidya paścādvadau kṛtvā vedī
7
kuruta ityarthaḥ.
tadeva darśayati--
First 104 of 302 passages. Read on
Linked texts (2)
- Āpastambaśrautasūtra — Āpastamba, Sanskrit
- Hiraṇyakeśiśrautasūtra (ed. Kāśīnāthaśāstrī Āgāśe, Ānandāśrama 1907, with Mahādeva's Vaijayantī) — Sanskrit