Biha Kappa v19: Agam Suttani Satikam Part 19 Bruhat kalpa (Jain eLibrary no. 003323)
Bṛhatkalpavṛtti v19
- Language
- Sanskrit
Agam Suttani Satikam Part 19 Bruhat kalpa (Jain eLibrary no. 003323)
v19.p1
āgamasuvāṇi
(saṭīkaṃ)
rājula
namo namo nimmala daṃsaṇassa
saṃśodhaka sampādakaśca :
muni dīparatnasāgara
v19.p2
bālabrahmacārī śrī nemināthāya namaḥ
namo namo nimmala saṇassa śrī ānaṃda-kṣamā lalita suśīla sudharmasāgara gurūbhyonamaḥ
āgama suttāṇi (saṭīka)
bhāgaḥ-19 bṛhatkalpachedasūtram-2| uddeśakaḥ1 mūlaṃ-8..50, uddeśakaḥ 2, uddeśakaḥ3 mū. 96 paryantaḥ
-: saṃśodhakaḥ sampādakaścaḥ :muni dīparatnasāgara
eanine
m
E
ravivāra 2056
caitra suda 11
HAREKHA
-
45- āgama suttāṇi-saṭīkaṃ
+
āgama śruta prakāśana .
--: saṃparka sthala :-- "āgama ārādhanā kendra" śītalanātha sosāyaṭī vibhāga-1, phleṭa naṃ-13, 4-thī maṃjhila, vhāyasenṭara, khānapura,
ahamadābāda (gujarāta)
FAr:
v19.p3
bṛhatkalpa-chedasūtrasya
bṛhatkalpachedasūtrasya viṣayānukramaḥ
pṛṣṭāḥ
347
387
10
50
56
370
158
mūlāṅkaḥ | viṣayaḥ pṛṣṭhāṅkaḥ mūlāṅkaḥ viṣayaḥ | 8-50 | uddeśakaḥ-1
3 /81-96 uddeśakaḥ-3 (apūrṇa) 8-9 nirgranthī-māsakalpa, 3/81-82 upāśrayapraveśaprakṛtaḥ -11 vagaḍā prakṛtam
-nirgranthyupāśravapraveśa | -13 rathyāmukhāpaṇagṛhādi
-dvārāṇi-gamyate kāraṇajāte, -19 / ghaṭomātrakādi
prāghuṇaka, gaṇadhara, maharddhika, -29 sāgārikaniśrāprakṛttama
pracchādanā, jasahiṣṇoścatuṣka -31 pratibaddhaśavyā
109. bhajanā, -34 | gāthāpatikulamadhyavāsa . |
119
- nirgranthopāśrayāśraya-36 cāraprakṛttama
144|0-86 carmaprakṛtasūtra -37 vairājya prakṛttam
151 nirgranthī viṣayakasalomacarma -41 | avagrahaprakṛtam
nirgrantha-nirgranthī viṣayaka -43 rātribhaktaprakṛtam
168 kṛtsnacarma nirgrantha-nirgranthī -46 | rātrivastragrahaṇam... ityādi | 199 viṣayaka akṛtsnacarma -47 saṅkhaḍīprakṛttam
233) -87 kṛtsnākṛtsnavastraprakṛta -50 vicārabhūmiādi 246/ -89 / bhinnābhinnavastra prakṛta 51-80 uddeśakaḥ-2
266 - nirgrantha nirgranthīviṣayaka 51-62/ upāśrayaprakṛtasūtra | 266 abhinnavastrasūtra - upāśraya padasya nikṣepaḥ,
-dvārāṇi-tīvramanda, jñānājñāna, |- upāśraye vasanaviṣaye kalpya
bhāva, adhikaraṇa, vīrya, | akalpyasthiti viṣayaka varṇanama
-vastrasya pramāṇa nirupaṇa -68 | sāgārika pārihārika
pātraviṣayaka vidhiḥ -72 āhatikā-nihatikā
avagrahānantakāvagrahapaṭṭakaḥ -74 | aṃśikāprakṛta
338 -92 | niśrāprakṛta
-1 -78 pūjyabhaktopakaraṇa | 340 -94 vikṛtsnaprakṛta -79 upadhiprakṛta
342] -95 samavasaraṇa prakṛta . -80 | rajoharaṇaprakṛta
345] -96 yathāratnādhikavastrādi
384
391
311
332)
430
455
v19.p4
ārthika anudātā
-
pa.pū. mālavabhuṣaṇa tapasvī ācāryadeva śrī navaratnasāgara sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī lālabhāī devacaṃda śāha taraphathī - nakala eka.
-pa.pū. saraḻa svabhāvī-śrīmad bhagavatīsūtra vyākhyāna paṭu ācāryadeva śrī naradevasāgarasūrīśvarajī ma.sā. tathā pūjyaśrīnā śiṣyaratna tapasvī gaṇivaryaśrī caṃdrakīrtisāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī puruṣādānīya pārśvanātha je. mūrti. jaina saṃgha, devakīnaṃdana sosāyaṭī, amadāvāda taraphathī nakala eka.
-pa.pū. śāsana prabhāvaka-kriyārāgī ācāryadevaśrī vijaya cakacaṃdra sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī eka sagṛhastha taraphathī nakala eka.
-pa.pū sāhityapremī munirāja śrī sarvodaya sāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī-“acalagacchādhipati pa.pū.ā.bha. śrī guṇasāgarasūrīśvarajī ma. sā.nā śiṣyaratna pa.pū. munirāja śrī cāritraratnasāgarajī ma. nī 1bhī aṭṭāi nimitte-śrī cāritraratna phā.ce. ṭrasṭa taraphathī nakala eka.
-pa.pū. vaicāvṛtyakārikā sādhvī śrī malayāśrījī ma.sā.nā śiṣyā vyavahāra vicakṣaṇā pū. sādhvī śrī hitajñāśrījī ma.nī preraṇāthī jaina ārādhanā maṃdira-“jñānakhātā” taraphathī nakala eka.
-pa.pū. saumyamūrti sādhvīśrī samyaguṇāśrījī ma.nī preraṇāthī pa.pū. gurumātā-vātsalyamūrti sā. śrī ratnatrayāśrījī ma.nī paṃcamī punyatithi nimitte śrīmatī līlamabena prāṇalāla pī. dāmāṇī taraphathī nakala eka.
-pa.pū. svanāmadhanyā sā. śrī samyaguṇāśrījī tathā teonā śiṣyā sā. śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī-2053nā yaśasvī cāturmāsa nimitte śrī pārśvapadmāvatī jaina saṃgha, pārūlanagara, amadāvāda taraphathī nakala be.
pa.pū. ratnatracārādhanā sādhvīthī sauguṇāśrījī tathā teośrīnā śiṣyā sā. śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī saṃvata 2054nā nirmaḻa ārādhanāmaca cāturmāsanī smṛtimāṃ-ghāṭaloḍiyā (pāvāpurī) jena je. mūrti. saṃgha, amadāvāda taraphathī nakala eka.
-
-
-
-
che.
-
-
.
v19.p5
-5.pū. sādhvī śrī ratnatrayāśrījī ma.nā parama vineyā sā.śrī saumyaguṇāśrījīnī preraṇāthī teonā saṃsārībhāīśrī indravadanabhāī dāmāṇīnā anumodanīya puruṣārthathī “āgama dīpa-saṃpuṭa”nā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī-nakala cāra.
-5.pū. praśamarasanimagnā sādhvīśrī praśamaśīlāśrījī ma.nī preraṇāthīsammetaśikhara tikeṃddhārikā pa.pū. sādhvīśrī raṃjanaśrījī ma.sā.nā śiṣyā apratima vaiyāvṛttvakārikā sā.śrī malayāśrījī tat śiṣyā sā. śrī narendraśrījī-tat śiṣyā sā. śrī praguṇāśrījī ma.nā. ātmaśreyārthe. arihaṃta ṭāvara, jaina saṃgha, muṃbai taraphathī nakala eka.
-pa.pū. āgamoddhāraka ācāryadevaśrī nā samudāyavartī pa.pūjya vaiyāvṛṣyakārikā sā.śrī malayāśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā. śrī kaivalyaśrījī ma.nā śiṣyā pū. sā.śrī bhavyānaṃdaśrījī ma.sā.nā suśiṣyā miṣṭabhāṣī sādhvīśrī pūrṇaprajñāśrījī ma.sā. tathā temanā vinita śiṣyā sā. śrī pūrṇadarśitāśrījī tathā sā. pūrṇanaṃdītāśrījīnī preraṇāthī-sarvodaya pārśvanātha cerīṭebala ṭrasṭa, mulunḍa muṃbaī taraphathī nakala eka.
-5.pū. vaiyāvṛttvakārikā sādhvīśrī malayāśrījī ma.nā praśiṣyā sā. śrī bhavyānaṃdaśrījīma.nā suvinitā sā.śrī kalpaprajñāśrījī tathā kokīlakaṃṭhī sā. śrī kairavaprajñāmrajī nī preraṇāthī -mehula sosāyaṭī, ārādhanābhavana, subhāṣanagara, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka
-śrī viśāśrīmāḻī tapagacchajñāti-jñānakhātuṃ, jaina pāṭhaśāḻā, jāmanagara taraphathī nakala be.
-śrī maṃgaḻa pārekhano khāṃco-jaina śve. mūrti. saṃgha, amadāvāda. taraphathī 2054nā cāturmāsa nimitte nakala be.
• śrī ākoṭā jaina saṃgha, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka.
·
-śrīmatī nayanābena rameśacaṃdra śāha, vaḍodarānī preraṇāthī āgamonā
seṭanā badalāmāṃ prāpta raphamamāṃthī naphala pāṃca.
śeṣa sarve rakama “amārā”āja paryanta prakāśanonā badalāmāṃ prāpta thayelī che.
v19.p6
namo nameṃ nimmata saṇasa paṃcama gaṇapara śrī sudha svāmine namaḥ
35/2 bṛhatkalpa -chedasūtram
-
maṭīka
[dvitīyaṃ cheda sūtram uddeśaka : -1-mū. 8- - - 50 paryāntāḥ + uddeśaka ḥ 2, + uddeśakaḥ-3-mū.96 paryantaḥ [bhadrabāhusvāmi racitaṃ mūlaṃ + (svopajñaniyuktiyukta) saṃghadāsagaṇi viracitaṃ bhāṣyaṃ
evaṃ malayagiri-kṣemakīrti ācāryābhyām viracitā vṛttiḥ] mū.(8) se gāmaṃsi vā jāva rāyahāṇiṃsi vā saparikkhevaṃsi abāhiriyaṃsi kappai niggaṃthīṇaṃ hemaṃta-gemhāsu do māsā vatthae |
vṛ-asyāpi vyākhyā prāgvat | navaramabāhirike kṣetre kalpate nirgranthīnāṃ hemanta-grīṣmeṣu dvau māsau vastumiti ||atha bhāṣyavistaraḥ[bhā.2047] eseva kamo niyamā, niggaṃthīṇaṃ pi hoi nāyavyo|
jaṃ etthaṃ nāṇattaṃ, tamahaṃ vocchaṃ samāseṇaṃ || kṛ'eṣa eva' nirgranthasūtroktaḥ “pavvajā sikkhāpaya" ityādikaḥkramoniyamā nirgranthīnāmapi jñātavyo bhavati | yat punaḥ atra vihāradvāre nānātvaṃ tadahaṃ vakṣye samāsena |
pratijñātameva nirvāhayati[bhā.2048] niggaṃthīṇaṃ gaṇaharaparūvaṇā khettamaggaṇāceva|
vasahī viyāra gacchassa āṇaṇāvārae ceva|| [bhā.2049] bhattaṭṭhaṇāe ya vihī, paḍinīe bhikkhaniggame ceva |
niggaṃthāṇaṃ māso, kamhā tāsiṃduve māsā|| kṛnirgranthīnāṃyogaṇadharaḥ gacchavapikastasya prarūpaṇākartavyā|tataḥkṣetrasyasaṃyatīprāyogyasya mārgaṇā pratyupekṣaṇā vaktavyā|tatastāsāṃyogyāvasatirvicārabhūmiśca|tataḥ ‘gacchasya saṃyatīgaṇasya ānayanā | tataḥ 'vārakaḥ' ghaṭastatsvarūpam | tadanantaraṃ bhaktārthanā-samuddeśanaṃ tasyāḥ 'vidhiḥ' vyavasthā | tataḥ pratyanīkakṛtopadravatoyathā nivāraṇam | tato bhikṣāyāṃ nirgamaḥ| tato nirgranthānāṃ kasmādeko māsaḥ ? tāsāṃ ca kasmād dvau māsau ? | etāni dvārāṇi vaktavyānīti dvāragāthādvayasamudāyārthaḥ| athāvayavārthaṃ pratidvāramāha[bhā.2050] piyadhamme daḍhadhamme, saṃvigge'vaja oya-teyassī|
saṃgahuvaggakusale, suttatthaviū gaṇāhivaī|| vṛ-priyaḥ-iṣṭo dharma-śruta-cāritrarūpo yasya sa priyadharmā | yastu tasminneva dharme ḍho
v19.p7
dṛhatkalpa-chedasūtram -2-1/8 dravyakṣetrādyāpadudaye'pi niścalaḥ sa ḍhadharmā, rājadantāditvād dṛḍhaśabdasya pūrvanipātaḥ| saṃvigno dvidhā-dravyo bhāvataśca |tatra dravyato mṛgaḥ, sadaiva trastamānasatvāt| bhāvatoyaḥ saṃsārabhayodvignaḥ san nityaṃ pūrvarātrā-'pararātrakāle saprekṣate-kiṃ mayā kṛtam ? kiṃ vā me kartavyaśeṣam ? kiṃvā śakyamapi tapaḥ karmādikamahaṃ na karomi ? ityādi | “vajja"tti akārapraśleṣād avayaṃ-pāpaṃ "sūcanāt sūtram" iti kṛtvā tadbhīru-avadhabhīru | ojaḥ tejaśca ubhayamapi vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ tad vidyate yasya sa ojasvī tejasvī ceti | sahaḥ-dravyatovastrādibhirbhāvataḥ sūtrābhyām, upagrahaḥ-dravyataauṣadhādibhirbhāvato jñānādibhiḥ, etayoḥ saṃyatīviṣayayoḥ saṅgahopagrahayoḥ kuśalaḥdakṣaḥ| tathā sūtrārthavid gītārthaḥ | evaṃvidhaḥ ‘gamādhipati' āryikāṇāṃgaṇadharaḥ sthāpanīyaḥ|| athaujastejasī vyācaṣṭe[bhā.2051] āroha-parīṇāhā, ciyamaṃso iṃdiyā ya paḍiputrā|
aha oo teo puna, hoi anotappayā dehe || vṛ-āroho nāma-śarīreṇa nātidairdhya nātihasvatā, pariṇāho nāma-nātisthaulyaṃ nātidurbalatā; athavā ārohaḥ-śarīrocchrāyaḥ pariṇāhaḥ-bāhrorviṣkambhaḥ, etau dvāvapi tulyau na hīnādhikapramāṇau | “ciyamaṃso"tti bhāvapradhānatvād nirdeśasya 'citamāṃsatvaṃ nāma' vapuṣi pāṃsulikā nāvalokyante| tathā indriyāṇi ca pratipūrṇāni, na cakṣu-śrotrādyavayavavikalateti bhāvaḥ | atha' etadārohādikamojaucyate, tadyasyāstisaojasvī|tejaḥ punaḥ 'dehe śarīre anapatrapyatā' alajjanīyatā dīptiyuktatvenāparibhūtatvam, ta vidyate yasya sa tejasvī ||gataṃ gaṇadharaprarūpaṇādvāram | atha kṣetramārgaṇādvāramāha[bhā.2052] khittassa u paḍilehā, kāyavvā hoi ānupuvīe|
kiṃ vaccaī gaṇaharo, jo caraī so taṇaṃ vahai|| vṛ-'kṣetrasya' saṃyatīprāyogyasya 'ānupūrtyā “thuimaṃgalamāmaṃtaṇa" ityādinā pūrvoktakrameṇa pratyupekṣaṇā gaṇadhareṇakartavyā| āha kiṃ kena hetunāgaṇadharaḥ svayameva kṣetrapratyupekṣaṇāyavrajati? ucyate-yobalīvādiścāriṃ caratisaeva tṛṇabhāraṃvahati, evaṃyonirgranthīgaṇasyādhipatyamanubhavati sa eva sarvamapi taccintābhāramudvahati||āha saṃyatyaḥ kimarthaṃ na gacchanti ? ityucyate[bhā.2053] saṃjaigamaṇe gurugā, āṇādī sauṇi pesi pillaṇayā|
uvalobhe tucchā āsiyāvaṇāiṇo bhave dosā|| vṛ-yadi saṃyatyaḥ kṣetrapratyupekṣitaṃ gacchanti tataācāryasya caturgurava ājñādayaśca doṣāḥ| yathā 'śakunikā' pakṣiṇī śyenasya gamyā bhavati yathā vā "pesi"tti māṃsapeśikā āmrapeśikā vā sarvasyāpyabhilaṣaṇīyā bhavati tathā etā api; ata eva "pellaṇaya"tti viṣayārthinā preryante | tathātucchāstāḥ, tatoyena tenāpyāhārādilobhenopapralobhya āsiyāvaṇam-apaharaṇaṃtāsāṃ kriyate| evamādayo doṣā bhavanti || idameva bhāvayati[bhāṃ.2054] tuccheṇa vi lobhijjai, bharuyacchāharaṇa niyaḍisaḍḍeṇaṃ |
jaṃtanimaṃtaṇa vahaṇe, ceiya rūḍhāṇa akkhivaṇaṃ|| kṛtucchenāpiāhāra-vastrādinā strīlobhyate|atraca bhṛgukacchaprāptenanikṛtiśrāddhenodāharaṇam|
v19.p8
katham ? ityāha- "ṇaṃta "tti vastrāṇi tairnimantraṇaṃ kṛtvā 'vahane' pravahaṇe caityavandanārthamārūḍhānāṃ saṃyatīnāṃ tena 'ākṣepaṇam' apaharaṇaṃ kṛtamiti | jahā bharūacche āgaṃtugavāṇiyao tañcanniyasaḍḍo saṃjaīo rūvavaīo hūṇa kavaḍasaḍhattaṇaṃ paḍivanno | tāo tassa vīsaṃbhiyāo | gamanakāle pavattiṇiṃ vinnavei-vahaṇaṭṭhāṇe maṃgalaṭṭhā paḍilāhaṇaṃ karemi to saṃjaīo paṭṭhaveha, amhe vi anuggahiyā hojjāmo | tao paṭṭhaviyā | tattha gayā kavaḍasaḍḍeṇaṃ bhannaṃti-paḍhamaṃ vahaṇe ceiyāiṃ vaṃdaha, to paḍilāhaṇaṃ karemi tti | tāo jāṇaṃti-aho ! viveko | tao ceiyavaṃdanatthamārūḍhāṇaṃ payaṭṭiyaṃ vahaṇaṃ, jāva āsiyāviyāo ||
eehi kāraṇehiṃ, na kappaī saṃjaīṇa paḍilehā | gaṃtavva gaṇahareṇaṃ, vihinā jo vannio puvvi ||
vṛ- etaiḥ kāraṇaiḥ saṃyatīnāṃ kṣetrapratyupekṣā kartuṃ na kalpate| kena punastarhi pratyupekṣaṇāya gantavyam ? ityāha-gantavyaṃ gaṇadhareṇa vidhinā | kaḥ punarvidhi ? ityāha-yaḥ pūrvamatraiva māsakalpaprakṛte sthavirakalpikavihāradvāre varṇitaḥ | āha kīśaṃ kṣetraṃ tāsāṃ yogyaṃ gaṇadhareṇa pratyupekṣaṇīyam ? ucyate
[bhā.2056] jatthāhivaī sūro, samaṇāṇaṃ so ya jāṇai visesaṃ | etārisamma khette, samaṇāṇaṃ hoi paḍilehā ||
[bhā. 2057] jahiyaṃ dussīlajaṇo, takkara - sāvayabhayaṃ va jahi natthi | nippaccavāya khette, ajjāṇaṃ hoi paḍilehā ||
vṛ- 'yatra' grāmādī 'adhipati' bhogikādikaḥ 'śūraḥ' caura-caraṭādibhiranabhibhavanīya ityarthaḥ, sa ca 'śramaṇānāṃ sādhūnāṃ viśeṣaṃ jānā, yathā-īśamamīṣāṃ darśane vratam, īśaśca samācāraḥ | etādṛśe kṣetre sādhvīyogye śramaṇānāṃ pratyupekṣaṇā bhavati, evaṃvidhaṃ kṣetraṃ tāsāṃ hetoḥ pratyupekṣaṇīyamiti bhāvaḥ || tathā yatra duḥśīlajanaḥ taskara - śvāpadabhayaṃ vā yatra nāsti īdhśe niṣpratyapāye kṣetre āryikāṇāṃ prāyogye pratyupekṣaṇā karttavyā bhavati || atha vasatidvāramāha
guttā guttaduvārā, kulaputte sattamaṃta gaṃbhīre | bhīyaparisa maddavie, obhāsaṇa ciṃtanā dāne ||
vṛ- 'guptā' vṛtyā kuḍyena vā parikṣiptā | 'guptadvārā' kapāṭadvayopetadvārā | yasyāṃ ca śayyātaraḥ kulaputrakaḥ, kathambhūtaḥ ? 'sattvavān' na kenāpi kṣobhyate, mahadapi ca prayojanaṃ kartumadhyavasyati | 'gambhīro nāma' saṃyatīnāṃ purīṣādyācaraṇaṃ dṛṣṭvā'pi vipariṇāmaṃ na yāti | tathā mītā - cakitā parṣad yasya sa bhītaparṣad, ājñaikasāratayā yasya bhrukuṭimātramapi dṛṣṭavā parivāraḥ sarvo'pi bhayena kampamānastiṣṭhati na ca kacidanyāye pravṛttiṃ karoti | mārdavam - astabdhatā tad vidyate yasya sa mārdavikaḥ | evaṃvidho yadi kulaputrako bhavati tataḥ “obhāsaṇa "tti saṃyatīnāmupāśrayasyāvabhāṣaṇaṃ karttavyam | avabhāṣite ca yadyasāvupāśrayamanujānīte - anugraho me, tiṣṭhantu bhagavatyo yathā'bhipretaṃ kālamatra' iti tato bhaṇyate "ciṃtana"tti yathā svakīyāyā duhituḥ snuṣāyā vā cintāṃ karoṣi tathā yadyetāsāmapi pratyanīkādupasargarakṣaṇe cintāṃ kartumutsahase tato'tra sthāpayāmaḥ | sa prāhabāḍhaṃ karomi cintāṃ paraṃ kathaṃ punaramū rakṣaṇīyāḥ ? | tato'bhidhātavyam-yathā kilākṣiṇī svahastena parahastena vā dūyamāne rakṣyete tathaitā api yadyātmamānuṣairaparamānuṣairvā upadrūyamāṇā rakṣasi tata
v19.p9
bṛhatkalpa-chedasūtram -2-1/8 etārakṣitābhavantīti | yadyevaṃpratipadyopāśrayasyadānaṃkarotitataḥ sthāpanīyāḥ |athāpratipadyamāne sthāpayanti tataścatvāro gurukāḥ || anyācāryābhiprāyeṇāmumevārthamāha[bhā.2059] ghanakuḍḍā sakavāḍā, sāgāriyamāu-bhaginiperaṃtā|
nippaccavāya joggā, vicchinnapurohaḍā vasahī| vṛ. 'dhanakuḍyā' pakveṣṭakādimayamittikā, 'sakapāṭā' kapāṭopetadvārā, sāgārikasatkānāṃ mātṛmaginīnāṃ gṛhāṇi paryante-pārśvato yasyāḥ sā sāgārikamāta-bhaginīgṛhaparyantā, gāthāyāmanukto'pigṛhaśabdo'tradraṣṭavyaḥ, 'niṣpratyapāyā' durjanapraveśādipratyapāyarahitā, vistīrṇa purohaḍaṃgṛhapaścādbhāgo yasyāṃ sā vistīrṇapurohaḍā, evaṃvidhā vasati saṃyatīnāṃ yogyā|| [bhā.2060] nāsane nātidūre, vihavāpariṇayavayāṇa paḍivese|
majjhatya-'viyārāṇaṃ, akuūhala-bhāviyāṇaṃca || vṛ-vidhavāśca tāḥ pariṇatavayasaśca-sthavirastriyastāsām tathā madhyasthānā-kandarpādibhāvikalānām avikārāṇāṃ-gītādivikārarahitanām akutūhalānāṃ-'saṃyatyo bhojanādikriyāḥ kathaṃ kurvanti?' iti kautukavarjitānām bhāvitānāṃ-sādhu-sādhvīsāmācārīvāsitānāṃ sambandhi yatprativeśma-pratyāsannagṛhaṃ tatra nāsanne nātidūre saṃyatīpratiśrayo grāhyaḥ ||
athānyācāryaparipāṭyā śayyātarasvarūpamāha[bhā.2061] bhoiya-mahataragādī, bahusayaṇo pillao kulīno ya|
parinatavao abhīrū, anabhiggahio akutūhalī || vṛ-yo bhogika-mahattarādi bahusvajanaḥ bahupākṣikaḥ, tathā prerakaḥ' ṣiṅgādīnāṃsvagṛhe praviśatāṃ nivārakaḥ, kulīnaḥ pariṇatavayāścapratītaḥ, abhīru utpannemahatyapi kāryena bibheti 'kathametat kartavyam ?' iti, 'anabhigṛhītaḥ' ābhigrahikamithyātvarahitaḥ, 'akutūhalī' saṃyatīnāṃ bhojanādidarśane kautukavarjitaḥ|| [bhā.2062] kulaputta sattamaṃto, bhīyaparisa bhaddao pariṇao |
dhammaṭṭhīya vinīo, ajñāsenjāyaro bhaṇio| vṛ-yastu kuputrakaḥ sattvavān' na kenāpyabhibhavanīyaḥ, bhītaparṣat prāgvat, ‘bhadrakaḥ' śāsane bahumānavān, pariṇato vayasāmatyāvā, tathā 'dharmārthī dharmaśraddhāluḥ, vinītaḥ' vinayavān, eṣa āryikāṇāṃśayyātaro bhaṇitastīrthakaraiḥ || gataṃ vasatidvāram | atha vicāradvāramāha[bhā.2063] anāvāyamasaṃlogā, aṇāvāyā ceva hoi saṃlogā|
āvāyamasaṃlogā, āvāyā ceva saṃlogā| vṛ-anāpātā asaṃlokā 1 anāpātā saṃlokā 2 āpātā asaṃlokā 3 āpātā saṃlokā ceti cato vicārabhūmayaḥ| etāsusaṃyatīnāṃ vidhimāha[bhā.2064] vīyāre bahi gurugā, aṃto viya taiyavañjiteceva|
taie vijattha purisā, uti vesitthiyāo a|| vṛ-yadi purohaḍe vidyamāne saṃyatyo grāmā bahirvicārabhuvaṃ gacchanti tataścaturvapi sthaṇḍileṣu pratyekaṃ caturgurukāḥ prāyaścittam | antarapica' grāmābhyantare purohaḍādau āpātāsaṃlokalakṣaṇaṃ
v19.p10
tṛtīyaṃ sthaṇḍilaṃ varjayitvā yatra puruṣā veśyāstriyaśca 'upayanti' āpatanti tatra catvāro gurukāḥ | yatra tu kulajānāṃ strīṇāmāpāto bhavati tatra gantavyam || āha kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamādīni sthaṇḍilāni tāsāṃ nānujñāyante ? ucyante
[ bhā. 2065 ] jatto dussīlā khalu, vesitthi napuṃsa heṭṭha tericchā |
7
sāu disā ḍiṭṭhā, paḍhamā biiyā cautthī ya ||
vṛ- " jatto" tti yasyāṃ diśi 'duḥśīlāḥ' paradārābhigāminaḥ puruṣā āpatanti tathā veśyāstriyonapuṃsakāśca "heṭṭha"tti adhonāpitāḥ 'tiryañcaśca' vānarādaya āpatanti 'sā tu' sā punaḥ dik prathamā dvitīyā caturthī ca 'pratikruṣṭā' niṣiddhā, prathamādīni sthaṇḍilānītyarthaḥ || athaināmeva niryuktigāthāṃ vyācaṣṭe
[bhā. 2066 ] cārabhaḍa ghoḍa miṃṭhā, solaga taruṇā ya je ya dussīlā | ubbhāmitthī vesiya, apumesu u iṃti u tadaṭṭhā ||
vṛ- 'cārabhaṭāḥ' rājapuruṣāḥ 'ghoṭāḥ' caṭṭāḥ 'miṇṭhāḥ ' gajaparivarttakāḥ 'solāḥ' turagacintāniyuktāḥ, evamādayo ye taruṇāḥ santo duḥśīlāste prathama-dvitīyayoḥ sthaṇḍilayoranāpātatvādekāntamiti kṛtvā udrāmakastrīṣu vā veśyāsu vā “apumesu u"tti napuṃsakeṣu vā pūrvaprāpteṣu 'tadarthaṃ ' teṣām udrāmakastrīprabhṛtīnāṃ pratisevanārthamāyāntīti | caturthe sthaṇḍile saṃlokatvādete duḥśīlādayaḥ saṃyatīvargaṃ paśyeyuḥ saṃyatīvargeṇa vā te dṛśyerannityatastadapi niṣidhyate || heṭṭhauvāsaṇaheuṃ, negāgamanammi gahaṇa uḍḍāho | vānara - mayūra - haṃsā, chālā sunagādi tericchā ||
vṛ- adhastādupāsanam adholocakarma taddhetoradhonāpiteṣu pūrvaprāpteṣu 'anekeṣāṃ manuṣyāṇāmadholocakarmakārāpakāṇāmāgamane sati yadyudīrṇamohāste saṃyatīrgṛhṇantīti tato grahaṇe uḍḍāho bhavati | tathā vānara-mayūra-haṃsāśchagalāḥ śunakādayaśca tiryañcastatrāyātāḥ saṃyatīmupasargayeyuḥ || yata evaṃ tataḥ kim ? ityata āha
[bhā. 2068 ] jai aṃto vāghāo, bahiyā tāsi taiyā anunnāyā | sesā nāṇunnāyā, ajāṇa viyārabhūmīto ||
vṛ-yadi‘antaḥ’grāmābhyantare ‘vyāghātaḥ' purohaḍāderabhāvastato bahistāsāṃ 'tṛtīyā vicārabhūmi' āpātā'saṃlokarapā'nujñātā, tatrāpi strīṇāmevāpāto grāhyo na puruṣāṇām | śeṣā vicārabhūmayo'nāpātā'saṃlokādyā āryikāṇāṃ nānujñātāḥ || gataṃ vicāradvāram |
atha saṃyatīgacchasyānayanamiti dvāramāha
[bhā.2069 ] paḍilehiyaṃ ca khettaṃ, saṃjaivaggassa āṇaṇā hoi | nikkāraṇammi maggato, kāraṇe samagaṃ va purato vā ||
vṛ- evaṃ vasati- vicārabhūmyādividhinā pratyupekṣitaṃ ca saṃyatīprāyogyaṃ kṣetram | tataḥ saṃyatīvargasyānayanaṃ tatra kṣetre bhavati | katham ? ityāha- 'niṣkāraṇe' nirbhaye nirābādhe vā sati sādhavaḥ purataḥ sthitāḥ saṃyatyastu 'mārgataḥ' pṛṣṭhataḥ sthitā gacchanti | kāraṇe tu 'samakaṃ vā' sādhūnāṃ pārśvataḥ 'purato vā' sādhūnāmagrataḥ sthitāḥ saṃyatyo gacchanti ||
v19.p11
bṛhatkalpa-chedasūtram -2-1/8 [bhā.2070] nippaccavāya saṃbaṃdhi bhāvie gaṇahara'pavii-taio|
nei bhae punasatyeṇa saddhiṃ kayakaraṇasahito vā || vṛ. 'niṣpratyapāye' upadravābhāve saṃyatīnāṃ ye 'sambandhinaḥ' svajñātīyaḥ ‘bhāvitāśca' samyakpariṇatajinavacanā nirvikārāḥ saṃyatāstaiḥ saha gaṇadhara ātmadvitīya ātmatṛtīyo vā saṃyatīrvivakṣitaṃ kṣetra nayati | atha stenādibhayaṃ vartata tataḥ sārthena sārddha nayati, yo vā saṃyataḥ kṛtakaraṇaḥ-iṣuśāstrekṛtābhyāsastenasahito'sausaṃyatīstatranayati|sacagaṇadharaḥ svayaṃpurataḥ sthito gacchati, saṃyatyastu mārgataḥ sthitāḥ ||atraivamatāntaramupanyasya dūṣayanāha[bhā.2071] ubhayaṭṭhāiniviṭuṃ, mā pelle vaiṇi teṇapura ege|
taṃtuna jujjaiavinaya viruddha ubhayaṃcajayaṇāe| vṛ-eke sūrayobruvate-ubhayaṃ-kāyikī-saṃjñetadarthamādiśabdātparasminvākvacitprayojane niviṣṭam-upaviṣṭaṃ santaṃ saṃyataṃvratinīmāpreyatuityanenahetunāsaṃyatyaḥ puratogacchanti|atrācārya prāha-'tattu' taduktaṃnayujyate| kutaḥ? ityāha-puratogacchantīnāṃtāsāmavinayaḥsādhuṣusajāyate, lokaviruddhaṃ caivaṃ parisphuṭaṃ bhavati-aho! mahelāpradhānamamīṣāṃ darśanam | yata evamato mārgataḥ sthitā eva tā gacchanti | 'ubhayaṃca kāyikī-saṃjñārūpaṃ yatanayā kuryāt | kāpunaryatanā? iti ced ucyate-yatraikaḥ kāyikī saṃjñāṃ vā vyutsṛjati tatra sarve'pi tiṣṭhanti | tathāsthitāṃca tān dṛṣṭvā saṃyatyo'pi nāgrataḥ samāgaccheyuḥ, tā api pṛṣṭhata eva śarīracintāṃ kurvantīti||
gataṃ gacchasyānanamiti dvāram | atha vārakadvāramāha[bhā.2072] jahiyaṃ ca agārijamo, cokkhabbhūto suīsamāyāro|
kuḍamuhadaddaraeṇaṃ, vāraganikkhevamā bhaṇiyā| vṛ-'yasmiṃśca' grāmādau agārījanaḥ' aviratikālokacokṣabhūtaḥśucisamācāraścavartate tatra vārakagrahaṇaṃ nirgranthībhiḥ karttavyam | atha na kurvanti tataścatvāro guravaḥ, yaccapravacanoḍḍāhādikamupajāyatetanniṣpannaṃprāyaścittam|yata evamataḥkuṭamukhe ghaṭakaṇṭhake ślakṣṇacīvaradardarakeṇapihitasya vārakasya svacchadravabhṛtasya nikṣepaṇā maṇitā bhagavadbhiḥ||
enāmeva niyuktigāthāṃ bhāvayati[bhā.2073] thīpaḍibaddhe uvassae, ussaggapadeṇa saṃvasaṃtīo|
vacaṃti kāibhūmi, mattagahatthā nayā''yamaṇaṃ|| vṛ- utsargapadena saṃyatībhi strīpratibaddha upāśraye vastavyamiti kṛtvā tatra saṃvasantyo yadā kāyikībhūmiṃ vrajanti tadā mātrakahastā' vārakaṃ haste gṛhītvā vrajanti, yathā tāsāmagārīṇāṃ pratyayojāyate-etāḥ kāyikīṃ kṛtvāpaścādācamanaṃ kariṣyanti, aho! śucisamācārāiti|tatra ca gatāstāsāmadarśanībhūtā ācamanaṃna kurvanti, saca vārako'ntarliptaḥ kartavyaḥ||
kutaḥ? ityata āha[bhā.2074] dukkhaṃ visuyāveṭha, panagassayasaṃbhavo alittammi|
saṃdaṃtetasapāṇā, āvajaṇa takkaṇādīyā| vṛ-dhārako'liptaḥ san “visuyāveum̐" viśoṣayituṃ "dukkhaṃ" duṣkaro bhavati |alipte catatra
v19.p12
pānakabhāvitatvāt panakasya 'sambhavaḥ' sammūrcchanaṃ bhavati | aliptaśca vārakaḥ pānake prakṣipte sati syandata-parigalati | yandamāneca 'trasaprāṇinaḥ' kīṭikā-makṣikādayaḥ samāgaccheyuḥ | tataḥ kim? ityata āha- “āvajjaṇa "tti yadanantakāyika- vikalendriyeṣu saṅghaṭṭanādikamāpadyate tanniṣpannaṃ prāyaścittam| “takkaṇāīya'tti tato vārakāt pānake parigalati makṣikāḥ patanti, tāsāṃ grasanārthaṃ gṛhakokilā dhāvati tasyā api bhakṣaṇārthaṃ mārjārītyevaṃ tarkaṇam-anyonyaṃ prārthanaṃ tadādayo doṣā bhaveyuḥ || yatra punaḥ kāyikībhūmau sāgārikaṃ bhavati tatreyaṃ yatanāsāgārie parammuha, dagasaddamasaṃphusaṃtio nittaṃ | pulaeja māya taruṇī, tā accha davaṃ tu jā divaso ||
9
vṛ- sāgārike sati parāṅmukhībhūya kāyikīṃ kṛtvā 'netraṃ' bhagamasaṃspṛśantyaḥ 'dakaśabda' pānakaprakṣālanānumāpakaṃ kurvanti | tathā 'taruṇyaḥ' striyaḥ 'kimatrāsti pānakaṃ na vā ?' iti jijñāsayā mā pralokantāmiti hetostasmin vārake tāvad ' accham' akaluṣaṃ 'dravaṃ' pānakaṃ prakṣiptaṃ tiṣṭhati yāvad divasaḥ, tataḥ sandhyāsamaye tat pānakaṃ pariṣṭhāpayanti ||
gataṃ vārakadvāram | atha bhaktārthanāvidhidvāramāha
[bhā. 2076 ] maṃḍaliṭhāṇassa'satī, valā va taruṇīsu ahivaḍaṃtīsu | patteya kamaḍhabhuṃjaṇa, maṃḍalitherī u parivese ||
- yadyasāgārikaṃ tato maṇḍalyāṃ samuddiśanti | atha maṇḍalībhūmi sāgārikabahulā tato maṇḍalisthānasyāsati balād vā praṇayena taruṇīṣvabhipatantīṣu tatraurṇikaṃ kalpamadhaḥ prastīrya tasyopari sautrikaṃ tatrāpyalābupātrakāṇi sthāpayitvā pratyekaṃ kamaḍhakeṣu bhuñjate | pravarttinī ca pūrvābhimukhā dhuriniviśate | tata ekā maṇḍalisthavirā yamalajananīsahodarā sarvāsāmapi pariveṣayet, ātmano'pi yogyamātmīye kamaḍhake prakṣipet ||
[bhā. 2077] ogāhimāivigaī, samabhāga karei jattiyā samaṇī | tāsiṃ pañcayauṃ, aṇahikkhaṭṭhā akalaho a ||
bṛ- avagāhimaṃ pakvānam ādiśabdād ghṛtādikāśca vikṛtīḥ yāvatyaḥ śramaṇyastāvataḥ samabhāgān maṇḍalisthavirā karoti | kimartham ? ityāha- 'tāsāṃ' śramaṇīnāṃ pratyayārtham, thā “aṇahikkhaṭṭha”tti 'anadhikakhādanārthaṃ sarvāsāmapyaviṣamasamuddeśanārtham, akalahaścaivaṃ bhavati, asaṅghaḍaṃ na bhavatītyarthaḥ || tāśca samuddeṣṭumupaviśantya itthaṃ bruvate
[bhā.2078 ] nivvīiya evaiyā, va vigaio laṃbaṇā va evaiyā | annagilāyaṃbiliyā, ajja ahaṃ deha annāsiṃ ||
vṛ- ekā brūte - adyāhaṃ nirvikṛtikā | dvitīyā prāha- adya mama 'etāvatyaḥ' eka - dvyādisaṅkhyākā vikṛtayo mutkalāḥ śeṣāṇāṃ pratyākhyānam | aparā bhaṇati-adya mamaitāvantaḥ 'lambanāḥ' kavalāḥ tata ūrdhvaṃ niyamaḥ | anyā'bhidhatte - adyāham 'annaglānā' glānaṃ paryuṣitamannaṃ mayā bhoktavyamityevaṃ pratipannābhigrahā | tadaparā brūte - adyāham ' ācāmlikā' katācāmlapratyākhyānā ata idaṃ vikṛtyādikamanyāsāṃ prayacchata | evaṃ samuddiśya svacchapānakenācamanaṃ kurvanti | pravarttinyāḥ kamaḍhakaṃ kṣullikā nirlepayati, śeṣāstu svaṃ svaṃ kamaḍhakam | tataḥ sarvāsvapi samuddiṣṭāsu maṇḍalīsthavirā
v19.p13
samuśiti | evaṃvidhaṃ vidhiṃ dṛṣṭvā kiṃ bhavati ? ityāha[bhā. 2079 ] daṭṭū nihuyavāsaṃ, soyapayattaṃ aluddhayattaṃ ca | iṃdiyadamaṃ ca cāsiṃ, vinayaṃ ca jaṇo imaṃ bhaṇai ||
vṛ- 'tāsāṃ' saṃyatīnāṃ 'nibhṛtavāsaṃ' vikathādiviraheṇa nivyāpāratayaivāvasthānam, 'śaucaprayanaṃ' vārakagrahaṇādirūpam, alubdhatvaṃ ca vikṛtyādiṣvabhyutthānābhigrahaśravaṇena, 'indriyadamaṃ ca' śrotrādīndriyanigraham, 'vinayaṃ ca ' pravartinyādiṣvabhyutthānādirūpaṃ dṛṣṭavā 'janaḥ' loka idaṃ bravīti | [bhā. 2080] sacaṃ tavo ya sīlaṃ, anahikkhāo a egamegassa | jai baṃbhaṃ jai soyaṃ, eyāsu paraṃ na annāsu ||
[bhā.2081] bāhiramalaparichuddhā, sīlasugaṃdhā tavoguṇavisuddhā | dhannāṇa kuluppannā, eā avi hojja amhaṃ pi ||
vṛ- 'satyaṃ' vākkārmaṇoravisaṃvāditā, 'tapaḥ' anaśanādi, ‘śīlaṃ' susvabhāvatā, 'anadhikakhādaśca' viṣamabhojanam 'ekaikasyāḥ' parasparamamūṣām, tathā yadi 'brahma' brahmacaryaṃ yadi 'śaucaṃ ' śucisamācāratā, etāni satyādīni yadi param 'etāsu saṃyatīṣu dṛśyante 'nānyāsu' śākyādipāṣaṇḍinīṣu | tato yadyaṣyetā bāhyamalena parikṣiptāstathāpi śīlena sugandhāḥ tapoguṇaiḥ - anaśanādibhiḥ yadvā tapasāpratītena guṇaiśca-upaśamādibhirviśuddhāḥ 'dhanyānāṃ kulotpannāḥ' etā yeṣāṃ kule utpannāste'pi dhanyā iti bhāvaḥ | ‘api' sambhavanāyātam, sambhāvyate kimayamartha yadasmākamapi bhaginī - duhitrādaya etādṛśyaḥ svakulojvālanakāriṇyo bhaveyuḥ ? |
[bhā. 2082 ] evaṃ ettha vasaṃtīṇuvasaṃto so ya siṃ agārijaṇo | giṇheti ya sammattaṃ, micchattaparammuho jāo ||
vṛ evaṃ tatra vasantīnāṃ tāsāṃ sa agārījanaḥ 'upaśāntaḥ' pratibuddhastato mithyātvaparāṅmukho jātaḥ san samyaktvaṃ gṛhṇāti, caśabdād deśaviratiṃ gṛhavāsabhagno vā kaścit tadguṇagrāmarañjitamanāḥ sarvaviratimapi pratipadyate || gataṃ bhikṣārthanāvidhidvāram | atha pratyanīkadvāramāhataruṇīṇa abhiddavaṇe, saṃvarito saṃjato nivārei | taha vi ya aṭhāyamāṇe, sāgārio tatthuvālabhai ||
vṛ-taruṇīnāṃ saṃyatīnāmabhidravaṇe pratyanīkena vidhīyamāne sati 'saṃvṛtaḥ saṃyatīveṣācchāditaḥ saṃyato nivārayati | tathāpi cātiṣṭhati tasmin 'sāgārikaḥ' śayyātaraḥ 'tatra' upasarge tamupālabhate | enāmeva niryuktigāthāṃ bhāvayati
[bhā.2084] gaṇiṇiakahaṇe gurugā, sā vi ya na kahei jai gurūṇaṃ pi | siddhammi ya te gaṃtuṃ, anusaṭṭhī mittamāīhiṃ ||
vṛ- kaścittaruṇo viṣayalolupatayā saṃyatīnāmupadravaṃ kuryāt tatastatkṣaṇādeva tābhi pravarttinyāḥ kathanīyam | yadi na kathayanti tataścatvāro guravaḥ | sā'pi ca pravarttinī yadi gurūṇāṃ na kathayati tadāpi caturguravaḥ ājñādayaśca doṣāḥ, tasmāt kathayitavyam | tataḥ 'śiṣṭe' kathite 'te' ācāryāstasyāviratakasya pārśva gatvā sādhvīśīlabhaṅgasya dāruṇavipākatāsūcikāmanuśiṣṭiṃ dadati | yadyuparamate tataḥ sundaram atha noparamate tato yāni tasya mitrāṇi ādiśabdād ye vā bhrātrādayaḥ svajanāsteṣāṃ
v19.p14
___11
uddeśaka : 1, mūlaṃ-8, [bhā. 2084] nivedya taiḥ prajñāpyate | yadi sthitastato laṣṭam|| [bhā.2085] taha viya aṭhāyamāṇe, vasabhā bhesiṃti tahaviya aṭhaṃte|
amugattha ghare ejaha, tattha ya vasabhā vatiṇivesā || vṛ-tathāpyatiṣṭhati tasmin pratyanīke 'vṛṣabhāḥ' gacchasya śubhā-'śubhakāryacintāniyuktāstaṃ pratyanīkaṃ bhāpayanti | tathāpyatiṣṭhati yastaruṇaḥ kṛtakaraṇaḥ sādhuḥ sa saṃyatīnepathyaṃ kṛtvā tasya saṅktaṃ prayacchati, yathā-amukatra gṛhe yūyamāgacchata | tato vṛṣabhā vatinīnāṃ veṣaṃ paridhāya tena sādhunā saha tatra gatvā pratyanīkasyaśikṣāṃkurvanti| tathāpyanupaśāntetasmin sāgārikasya nivedyate| tenopalabdho yadi sthitastataḥ sundaram ||
atha nāsti tadānīṃ sannihitaḥ sāgārikastataḥ kiṃ kartavyam ? ityāha[bhā.2086] sāgārie asaṃte, kiccakare bhoiyassa va kahiti |
annattha ṭhāṇa nitī, khettassa'satī ṇiveceva || vṛ. sāgārike 'asati' asnihite ‘kṛtyakarasya' grāmacintāniyuktasya bhogikasya vā' grāmasvāminaḥ kathayanti| tena śāsito'piyadinoparamatetataḥ saṃyatīranyatra sthāne' kṣetre nayanti| atha nāsti saṃyatīprāyogyaparaṃ kṣetrasvayaṃ vā saṃyatyo glānādikāryavyāpṛtāna śaknuvanti kṣetrāntaraṃ gantuṃtataḥ 'nṛpasya' daṇḍikasya nivedyate, sa pratyanīkamupadravantaṃ nivārayati||
gataṃ pratyanīkadvāram | atha bhikṣānirgamadvāramabhidhisurāha[bhā.2087] do theri taruṇi therī, donniya taruṇīu ekkiyā taruṇī|
cauro aanugghāyā, tattha vi āṇāiyo dosā|| vṛ-atraguriniyogataśśūṇiriva liśyate-jati donitherīoniggacchaṃtibhikkhassaekā, taruṇī therī yajatiekā, do taruṇīo jati niggacchaṃti ekā, egā therī jati niggacchaiṇkā, ekkiyā taruṇī jati niggacchaiṇkā, tatrāpyājñādayo doṣāḥ|| kutaḥ? ityāha[mā.2088] caukana hoja rahaṃ, saṃkā dosāya therīyāṇaṃ pi|
kuṭṭiṇisahitā bitie, taiya-cautthīsudhutti tti || vṛ-doṇhaṃ therīṇaṃ dose-duve abhinnarahasīohojjā, saṃkāya-kiṃmanne keṇai dūtikicceṇaṃ niuttiyāo? asaṃkaṇijjāottikāuṃ|taruṇītherīyalogobhaṇejjā-kuṭṭiṇisahiyāhiṃḍai, “bitie"tti pagāre niggamassa| do taruṇīo dhuttīo saṃbhāvijaṃti | egā vi therī dhuttī saṃbhāvijjai | egā taruṇī takkaṇijjā || yasmādete doṣāḥ tasmādayaṃ vidhiḥ[bhā.2089] puratoya maggato yā, therīo majjha hoṃti taruṇīo|
aigamane niggamane, esa vihī hoi kāyavvo|| vṛ- 'purataḥ' agrataḥ ‘mārgataśca pṛṣṭhataḥ sthavirā bhavanti, madhyabhāge punastaruṇyaḥ, evaṃ bahvīnāṃ sambhūya paryaṭantīnāmuktam | jaghanyena tu tiḥ sahaiva paryaṭanti, tatraikā sthavirā purataḥ dvitīyā sthaviraivapṛṣṭhataḥ tṛtīyā turaṇī tayordvayorapi madhyabhāge sthitā satī paryaṭanti | evam 'atigamane' gṛpatigṛhapraveśe nirgamane ca' tata eva nirgame eṣavidhi kartavyo bhavati | ___ kutaḥ? iti ced ucyate
v19.p15
bṛhatkalpa-chedasūtram -2-1/8 [bhā.2090] tigamādasaṃkamijā, atakkaṇijjā ya sāṇa-taruṇāṇaṃ |
annonnarakkhaṇesaṇa, vīsatthapavesakiriyā ya|| vṛ-trikādayaḥ paryaṭantyodaśanīyā bhaveyuḥ, śvāna-taruṇānāṃca atarkaṇīyāḥ' anabhilaṣaṇīyā bhavanti, uvadravatasvapica śvāna-gavādiṣutriprabhṛto'nyonyaṃpasparaṃsukhenaiva rakṣaṇaṃ kurvanti, eṣaṇāṃ ca samyak śodhayanti, viśvastāśca satyo gṛhasthakuleṣu praveśa-nirgamādikāḥ kriyāḥ kurvanti|| yatra koṣṭhako bhavet tatrāyaṃ vidhiḥ[bhā.2091] therī koṭṭagadāre, taruṇī puna hoi tīe nādūre|
biiya kiḍhī ṭhāi bahi, pañcatthiyarakkhaṇaṭṭhāe| vṛ-ekā sthavirā 'koṣṭhakasya' apavarakasya dvāre, taruṇī punaḥ 'tasyāḥ' sthavirāyā nātidūre pradeśe, yā tu dvitīyā 'kiḍhī' sthavirā sā dvārasya bahistiṣṭhati | kimartham ? ityāha-pratyarthīpratyanīkastasya rakṣaṇārtham, yadi ko'pyupasargaṃ kuryāt tadā sukhenaiva bolaṃ kṛtvā sa nivāryate|| [bhā.2092] jāṇaṃti tabviha kule, saṃbuddhīe carija anonaṃ |
orāla nicca loyaṃ, khuja tavo āula sahāyā|| vṛ-tadvidhāni-tāśāni sambhāvanīyopadravāṇi kulāni samyag jānanti, jñātvā ca prathamata eva pariharanti | 'anyo'nyaṃ' parasparaṃ 'sambudhdyā' sammatyā 'careyuḥ' bhikṣācaryāṃ paryaṭeyuḥ, mā bhūvanasammatyā paryaṭane parasparamasaṅkhaḍādayo doṣāḥ|yāca 'udārā' rūpātiśayasaṃyuktāsaṃyatīsā nityameva locamātmanaḥ karoti, “khuja"tti tasyāḥ pṛṣṭhadeśe kubjakaraṇī sthāpayitavyā, 'tapaḥ' caturthādikaṃ sā kārāpaṇīyā, 'ākule' janākīrṇe bahībhiśca sahāyābhi sahitā sā bhikṣādau hiṇḍāpanīyā ||atha tāsāṃ vṛndena bhikṣāṭane kāraṇāntaramāha[bhā.2093] tippabhii aḍatīo, giṇhaṃta'nanahiṃ cime tinni |
saṃjama-davvaviruddhaṃ, dehaviruddhaṃcajaṃdavvaṃ || vṛ-triprabhṛtivṛndena bhikṣāmaṭantyaḥ 'anyo'nyasmin' pṛthakpṛthagbhājane caśabdaḥ prāguktakāraṇāpekṣayā kāraṇāntaradyotanārthaḥ, amūni trīṇidravyāṇisukhenaivagṛhṇanti, tadyathā-saṃyamaviruddhaṃ dravyaviruddhaṃ dehaviruddhaṃ ca yad dravyam || etānyeva yathākramaṃ pratipādayati[bhā.2094] pālaṃka-laṭṭasāgā, muggakayaṃ cā''magorasummīsaṃ|
saṃsajjatī u acirā, taṃ piya niyamā dadusāya|| vṛ-pālaqaśākaṃ mahārāṣṭrādīprasiddham, laṭṭāśākaṃ-kausumbhaśālānakam, ete anyo'nyaṃmilite sūkṣmajantubhi saṃsajyete | yacca mudgakṛtam, upalakṣaṇatvādanyadapi dvidalaṃ tadapyāmagorasonmitraṃ sad acirādeva sūkṣmajantubhi saṃsajyate, saṃsaktaṃ ca niyamād dvau doṣau samāhṛtau dvidoṣaṃ tasmai dvidoṣāya bhavati, saṃyamopaghātā-''tmopaghātarūpaṃ doṣadvayaṃ karotītyarthaḥ| [bhā.2095] dahi-telāī ubhayaṃ, paya-sovīrāu hoti u viruddhā|
dehassa viruddhaṃ puna, sī-uṇhāṇaṃsamāogo|| vṛ-dadhi-taile ādiśabdādanyadapi 'ubhayaṃ' militaṃsadyat parasparaviruddham,yeca payaḥsauvīre' dugdha-kāñjike parasparaviruddha etadravyaviruddhaṃmantavyam|dehasyapunarviruddhayaḥ śītoṣṇayordravyayoḥ
v19.p16
uddeśakaḥ 1, mūlaṃ-8, [bhā. 2095] parasparaṃsamāyogaḥ | etāni pṛthakpṛthagbhājaneṣugṛhyamāṇānina saṃyamādhupaghātāyajāyante||apica[mā.2096] natthiya māmāgāī, māgauggāmo yatāsimabbhāse |
sī-uṇhagiṇhaṇāe, sārakkhaṇa ekkamekkassa || vṛna ca santi tāsāṃ māmākāni kulāni, nahi ko'pi strījanaṃ gṛhe praviśantīmīyayā niṣedhayatīti bhāvaḥ | mātṛgrāmo nāmasamayaparibhāṣayāstrīvarga, caśabda evakārārthaḥ, tataidamuktaṃ bhavati-strīvarga eva prāyeṇa bhikṣādāyakaḥ, sa ca tāsāṃ saṃyatīnāmabhyāse strītvasambandhamadhikṛtya pratyāsattau vartate, atasatriprabhṛtīnāmapi paryaṭantīnāṃ sukhenaiva bhakta-pānaṃ paryāptaṃ bhavati | śītoṣṇagrahaṇena ca saṃrakṣaṇamekaikasyāḥ parasparaṃ kṛtaṃ bhavati|kathaṃ punaḥ ? ityata āha[bhā.2097] egattha sīyamusiṇaṃ, ca egahiṃ pānagaṃca egatthā|
dosīṇassa agahaṇe, cirāḍaṇe hojime dosā|| vṛ-'ekatra pratigrahe 'śītaṃ' paryuṣitaṃbhaktaṃ gṛhṇanti, ekasminuṣṇam, ekatraca pānakam, etacca tisṛṇāmaṭantīnāṃ ghaṭāmāṭīkate|atha dveparyaṭatastata ekatra pratigrahe uṣṇaṃ dvitīyatra tupānakaṃ paraṃ doṣānaṃ kutra gṛhṇanti? mātrakaṃtu svārthaṃ paribhoktuṃna kalpate, athoṣṇamadhye doṣānaṃ gṛhṇanti tadā dehaviruddhaṃ bhavati, atha doṣānnaṃ na gṛhṇanti tato doṣānnasyāgrahaṇe 'cirāṭane ciraṃ paryaṭantīnāṃ taruṇādikṛtopasarga strīveda udhdīpyeta | tathā cāmumevārthaṃ darśayituṃvedatrayasvarūpamāha[bhā.2098] thī puriso anapuṃso, vedo tassa uime pagārā u |
phuphuma-davaggisariso, puradāhasamo, bhave taio|| kṛvedastridhā-strīvedaḥ puruṣavedonapuṃsakavedaścātasyatutrividhasyāpiyathākramamamī prakārāḥstrīvedaḥ phumphukāgnisaśaḥ-karīṣāgnitulyaḥ,yathākarīṣāgnirnatardhagadhagannāstenaparisphuṭaṃprajvalati navā vidhyāyati cālitastu tatkṣaṇādevoddīpyate evaṃ strīvedo'pi | puruṣavedastu davāgnisaśaḥ, yathādavāgnirindhanayogataḥ sahasaiva prajvalya vidhyāyati evaṃ puruṣavedo'pi tṛtīyo napuṃsakavedaḥ sa puradāhasamaḥ, yathā hi mahānagaradāhe vahni prajvalitaḥ sannāṭṭai vā śuṣke vā sarvatra dīpyate evaṃ napuṃsakavedo'pi striyāṃ puruṣe vā sarvatra dīpyate na copaśāmyati||
ittha vedatrayasvarūpamupadarya prastutayojanāmāha[bhā.2099] jaha phuphumā hasahasei ghaṭṭiyā evameva thīvedo|
dippaiavi kiḍhiyāṇa vi, āliṃgaṇa-che(chaṃ]daṇāīhiṃ|| kṛyathā phumphukāgnighaṭṭitaḥ san “hasahasei"tti dedīpyate evameva strīvedo'pyāliṅganachedanādibhirudīritaḥ san “kiḍhiyāṇa vi" ti sthavirāṇāmapi dīpyate, kiṃ punastaruṇīnām ? ityapiśabdārthaḥ|| āha sthavirāṇāṃ kathaṃ vedoddīpanaṃ bhavati? iti ucyate[bhā.2100] navao ittha pamāṇaṃ, na tavassittaṃ suyaṃna pariyāo|
avi khīṇammi vivede, thīliṃgaṃ savvahā rakkhaṃ || kṛ-na 'vayaḥ' vārddhakādikam atra' vicāre pramāṇam, na vā 'tapasvitvam' anaśanādi-tapaḥkarmakāritā, navā 'śrutam' ācārādikaṃsubahapyavagāhitam, navā paryāyaḥ' drādhīyaḥpravrajyākālalakṣaṇaḥ, eteṣu satsvapi vedodayo bhavedityarthaḥ | api ca kṣīṇe'pi' nidagdhendhanakalpe kṛte'pi
v19.p17
vede strīliṅgaṃ sarvathā rakṣyam, ata eva strīkevalī yathoktāmārthikopakaraṇaprāvaramādiyatanāṃ karotīti bhāvaḥ || āha yadi tāḥ snānādiparikarmarahitāḥ tataḥ kiṃ ko'pi tāsu rāgaṃ vrajati yenetthaṃ yatanā kriyate ? ucyate
[ mā. 2101] kāmaṃ tavassiṇīo, hāṇuvvaṭṭaṇavikāravirayāo | taha vi ya supāuāṇaṃ, apesaṇāṇaṃ cimaṃ hoi ||
vṛ- 'kāmam' anumataṃ yathā tapasvinyaḥ snānodvartanavikāraviratāstathāpi 'suprāvṛtānāṃ' nityameva bahubhirupakaraṇairācchāditānām 'apreṣaṇānāṃ ca' avyāpārāṇām idam' anantarameva vakṣyamāṇaṃ śarīrasaundaryaṃ bhavati || tadevāha
14
rūvaṃ vanno sukumārayā ya niddhacchavī ya aṃgāṇaṃ | hoṃti kira sannirohe, ajjāṇa tavaṃ caraṃtīṇaṃ ||
vṛ- 'rūpam' ākṛti 'varṇa' gauratvādi 'sukumāratā' komalasparśatā snigdhā ca - kāntimatī chavi-tvag ‘aṅgānāṃ' śarīrāvayavānām | etāni rūpādinī āryikāṇāṃ 'sannirodha' bahūpakaraṇaprāvaraṇādau dhriyamāṇānāṃ tapaḥ carantīnāmapi bhavanti, tato yuktiyuktā pūrvoktā tāsāṃ yataneti | gataṃ bhikṣānirgamadvāram | atha nirgranthānāṃ māsaḥ kasmāt tāsāṃ dvau māsāviti dvāram | śiṣyaḥ pṛcchati katiṃ nirgranthīnāmabhyadhikāni mahāvratāni yena tāsāṃ dvau māsau nirgranthānāmekaṃ māsamekatra vastumanujñāyate ? sūrirāha
[bhā. 2103] jai vi ya mahavvayāiṃ, niggaṃthīṇaṃ na hoṃti ahiyāiṃ | taha vi ya niccavihāre, havaṃti dosā ime tāsiṃ ||
vṛ- yadyapi ca nirgranthīnāṃ mahāvratāni nādhikāni bhavanti tathāpi 'nityavihāre' māse māse kṣetrāntarasaṅkramaṇe ime doṣāstāsāṃ bhavanti ||
maṃsāipesasisarisī, vasahī khettaṃ ca dullabhaṃ joggaṃ | eeṇa kāraṇeṇaṃ, do do māsā avarisāsu ||
vṛ-māṃsādipeśīsadhśī saṃyatī, sarvasyāpyabhilaṣaṇīyatvāt | tathā tāsāṃ yogyā vasatirdurlabhā, kṣetraṃ ca tatprāyogyaṃ durlabham | tato yathoktaguṇavikalāyāṃ vasatau doṣaduṣṭe vā kṣetre sthāpyamānānāṃ bahavaḥ pravacanavirādhanādayo doṣā upaḍhīkante | etena kāraṇena tāsām 'avarṣāsu' varṣāvāsaṃ vimucya dvau dvau māsāvekatra vastumanujñāyate || atha dvayorupari vasantīnāṃ doṣān dvitīyapadaṃ copadarśayati
[mā. 2105 ] donhaṃ uvari vasaṃtī, pāyacchittaṃ ca hoti dosā ya | biiyapayaṃ ca gilāṇe, vasahī bhikkhaṃ ca jayaṇāe |
vṛ-dvayormāsayorupari vasanti tataḥ prāyaścittaṃ doṣāśca bhavanti | dvitīyapadaṃ ca glāne vasatirbhaikṣaṃ ca yatanayā grahītavyam | bhāvārtho nirgranthānāmiva draṣṭavyaḥ || sūtram
mū. (9) se gāmaṃsi vā jāva rāyahāṇiṃsi vā saparikkhevaṃsi sabāhiriyaṃsi kappai niggaṃthīṇaṃ hemaṃta - gimhāsu cattāri māsā vatthae- aṃto do māse, vāhiṃ do māse | aṃto vasamāṇīṇaṃ aṃto bhikkhāyariyā, bāhiṃ vasamāṇīṇaṃ bāhiṃ bhikkhāyariyā ||
v19.p18
vṛ- asya vyākhyā prāgvat | navaraṃ sabāhirike kṣetre'ntardvī māsau bahirdvī māsāvityevaṃ caturo māsān nirgranthīnāṃ vastuṃ kalpata iti || atha māpyam
[bhā. 2106 ] eseva kamo niyamā, saparikkheve sabāhiriyammi | navara puna nāṇataṃ, aṃto bāhiṃ caummāsā ||
vṛ- 'eṣa eva ' pūrvasūtroktaḥ kramaḥ sarvo'pi niyamāt saparikṣepe sabāhirike kṣetre vasantīnāṃ saṃyatīnāṃ draṣṭavyaḥ | navaraṃ punaḥ 'nānātvaṃ' viśeṣo'yam- 'antaḥ' abhyantare 'bahi' bāhirikāyām 1 evamubhayoścatvāro māsāḥ pūraṇīyāḥ ||
[bhā. 2107] cauṇhaṃ uvari vasaṃtī, pāyacchittaṃ ca hoṃti dosā ya | nātaṃ asaīe u, aṃto vasahī bahiṃ carai ||
vṛ- caturṇāṃ māsānāmupari yadi sabāhirike kṣetre saṃyatī vasati tadā tadeva prāyaścittaṃ ta eva ca doṣāḥ dvitīyapadamapi tadeva mantavyam | 'nānātvaṃ' viśeṣaḥ punarayam bāhirikāyāṃ vasateḥ, śayyātarasya vā yathoktaguṇasya 'asati' abhāve 'antaḥ prākārābhyantare "vasahi "tti vasatī pūrvasyāmeva sthitā 'bahi' bāhirikāyāṃ 'carati' bhikṣācaryāmaṭati | idameva spaṣṭayati
[ bhā. 2108 ] joggavasahīi asaī, tattheva ṭhiyā cariṃti bāhiṃ tu | puvvagahie vigiṃciya, tatto cciya mattagādī vi ||
vṛ- bahi saṃyatīyogyāyā vasaterabhāve 'tatraiva' abhyantaropāśraye sthitāḥ santyo bahiścaranti, pūrvagṛhītāni mātraka - tṛṇa- ḍagalādīni vivicya ' parityajya aparāṇi 'tata eva' bāhirikāyā mātrakādīnyapyānetavyāni, na kevalaṃ bhikṣetyapiśabdārthaḥ, śruta- saṃhananādiviṣayā sāmācārī kṣetrakālādiviṣayā ca sthiti sthavirakalpikānāmiva draṣṭavyā ||
tadevamukta āryikāṇāmapi māsakalpavidhi | atha śiṣyaḥ praśnayati[bhā. 2109] gacche jinakappammi ya, doṇha vi kayaro bhave mahiḍīo | niṣphāyaga-niṣpannā, donni vi hoṃti mahiḍḍīyā ||
gaccha-jinakalpayordvayormadhye kataraḥ 'maharddhikaḥ' pradhānataro bhavet ? | gururāha-niṣpādakaniṣpannāviti kṛtvā dvāvapi maharddhikau bhavataḥ | tatra gacchaḥ sūtrārthagrāhaṇādinā janikalpika-sya niṣpādakaḥ ato'sau maharddhikaḥ, jinakalpikastu niṣpannaḥ - jñānadarśana- cāritreṣu pariniṣṭhita ityasau maharddhikaḥ || enāmeva niyuktigāthāṃ bhāvayati
[bhā. 2110] daṃsaṇa-nāṇa-carite, jamhā gacchammi hoi parivuṭṭī | eeṇa kāraṇeṇaṃ, gacchou bhave mahiḍīo ||
vṛ- darśana-jñāna- cāritrāṇāṃ yasmād gacche parivṛddhirbhavati etena kāraṇena gaccho maharddhiko bhavati ||
[ bhā. 2111] purato va maggato vā, jamhā katto vi natthi paḍibaṃdho | eeṇa kāraṇeṇaṃ, jinakappīo mahiḍīo ||
kṛ- 'purato vā' vihariṣyamāṇakṣetre 'mārgato vā' pṛṣṭhataḥ pūrvavihvatakṣetre yasmāt 'kuto'pi dravyataḥ kṣetrataḥ kālato bhāvato vā pratibandhastasya bhagavato na vidyate tena kāraṇena jinakalpiko maha
v19.p19
rddhikaḥ || atha dvayorapi maharddhikatvaṃ dṛṣṭāntena darśayati[bhā. 2112]
bṛhatkalpa - chedasūtram -2-1/9
dīvā anno dīvo, paippaī so ya dippai taheva | sīsocci sikkhato, āyario hoi na'nnatto ||
vṛ-dīpād anyaḥ' dvitīyo dīpaḥ pradīpyate, sa ca maulo dīpastathaiva dīpyate, evaṃ jinakalpikadīpo'pi gacchadīpādeva prādurbhavati, sa ca gacchadīpastathaiva jñāna-darśana- cāritraiḥ svayaṃ pradīpyate | yadvā yathā śiṣya eva śikṣamāṇaḥ san krameṇācāryo bhavati 'nānyataḥ ' nānyena prakāreṇa evaṃ sthavirakalpika eva tapaḥprabhṛtibhirbhāvanābhirātmānaṃ bhāvayan krameṇa jinakalpiko bhavati nānyathā | ato dvāvapi maharddhikī || asyaivārthasya samarthanāyāparaṃ dhṣṭāntatrayaṃ darśayituṃ niyuktigāthāmāha [bhā. 2113] diṭṭhato guhāsīhe, dotriya mahilā payā ya apayā ya | gāvīṇa dona vaggā, sāvekkho ceva niravekkho ||
vṛṣṭānto'tra guhāsihaviṣayaḥ prathamaḥ | dvitīyo dve mahile - ekā 'prajā' apatyavatī dvitīyā 'aprajā' apatyavikalā | tṛtīya gavāṃ dvau vargoṃ - ekaḥ sāpekṣaḥ, aparo nirapekṣa iti | tatra guhāsiṃhaṣṭāntaṃ bhāvayati
sīhaṃ pālei guhā, avihāḍaṃ teṇa sā mahiḍḍīyā | tassa puna jovvaṇammiṃ, paoaṇaṃ kiṃ giriguhāe |
vṛ- "avihāḍaṃ'' ti deśībhāṣayā bālakaṃ siṃhaṃ guhā 'pālayati' vanamahiṣa- vyāghrādibhyo rakṣati, tannirgatasya tasya tebhyaḥ pratyapāyasambhavāt; tena kāraṇena guhā maharddhikā | yadā tu siṃho yauvanaṃ prāpto bhavati tadā kiṃ tasya prayojanaṃ giriguhayā ? na kiñcidityarthaḥ, svayameva vanamahipādyupadravādātmānaṃ pālayituṃ pratyalībhūtatvāt, itthaṃ siṃho maharddhikaḥ || athārthopanayamāhadavvāvaimāīsuṃ, kusīlasaṃsaggi- annautthīhiṃ | rakkhar̤a gaṇīpurogo, gaccho avikoviyaṃ dhamme ||
vṛ- gaṇī - ācārya sa purogaḥ purassaro nāyako yasaya sa tathāvidho gaccho guhāsthānīyaḥ siṃhaśāvakastānīyaṃ sādhuṃ 'dharme' śruta cāritrātmake 'avikovidam' adyāpyaprabuddhaṃ dravyāpadi ādiśabdāt kṣetra-kāla-bhāvāpatsu tathā kuśīlāḥ- pārśvasthādayastairanyatīrthikairvā sārddhayaḥ saṃsargastatra ca 'rakṣati' viśrotasikā - pramāda - mithyātvādyupadravāt pālayati ato gaccho maharddhikaḥ | yadā tvasau dvividhe'pi dharme vyutpannamati kṛtaparikarmā jinakalpaṃ pratipannastadā svayamevātmānaṃ dravyāpadādiṣvapi viśrotasikādivirahitaḥ samyak paripālayati ato jikalpiko maharddhikaḥ || atha mahelādvayaṣṭāntamāha
[bhā.2116] āṇā-issariyasuhaṃ, egā anubhavai jai vi bahutattī | dehassa ya saṃṭhappaṃ, mohasuhaṃ ceva kālammi ||
vṛ-dvayormahalayormadhye 'ekā' saprasavā yadyapi 'bahutaptiḥ' apatyasnapanādi bahuvyāpāra vyāpṛtā tathāpi sā gṛhasvāminītvādājñaiśvarya sukhamanubhavanti 'kāle ca' prastāve dehasya 'saṃsthāpya' saṃsthāpanā bhoga sukhamapi ca prāpnoti |
paravāvāravimukkagā, sarīrasakkāratapparā niccaṃ |
v19.p20
maṃḍaṇae vakkhittā, bhattaṃ pina ceyaī apayā|| vṛ-yā tu 'aprajā aprasavā sā 'paravyāpāravimuktā' apatyādicintāvarjitā 'nityaṃ' sadā śarīrasaṃskāre-mukhadhāvanādau tatparā-parāyaṇā ‘maṇḍanake vilepanā-''bharaṇādau vyākṣiptā satī 'bhaktamapi' bhojanamapi 'na cetayati' na saṃsmarati||arthopanayamāha_ [bhā.2118] veyāvacce coyaṇa-vāraṇa-vāvāraṇāsaya bahasa|
emādīvakkhevā, sayaṃ jhāṇaṃ na gacchammiḥ|| vṛ-yathā saprasāyāḥ striyobahuvyāpāravyagratā bhavati tathā gacche'piyadācāryopādhyāyādivaiyāvṛttyam, yā ca cakravālasāmācārī hāpayato nodanā, yā cākṛtyapratisevanāṃ kurvato vāraṇā, yāśca bahavo vastra-pātrādyutpādanaviṣayā vyāpāraṇāḥ tadevamādiṣuyovyākṣepaḥ-vyākulatvaṃtasmāddhetoḥ 'gacche’ gacchavāsināṃ 'satataṃ' nirtaraṃ 'dhyānam' ekhāgraśu-bhādhyavasāyātmakamātmano maṇḍanakalpaṃ na bhavati | nakalpikasya tu vaiyāvṛttyādivyākṣeparahitasya nirapatyastriyā ātmano maṇḍanamiva nirantameva tathā tad upajāyate yathā bhoktumapi spṛhā na bhavati ||atha govargadvayadṛṣṭāntamāha[bhā.2119] sarlapoiyāo, nassaṃtīo vi neva dhenūo|
mottūṇa tannagāī, davaṃti saparakkamāo vi || kṛ'dhenavaḥ' abhinavaprasūtā gāvastāḥ śārdūlena’ vyāgheṇa potitāḥ' trāsitāḥ satyonaśyantyo'pi 'tarṇakāni' vatsarūpāṇi muktvā ‘saparākramā api' samarthā api naiva dravanti' na śīghraṃ palāyante, apatyasāpekṣatvāt|| [bhā.2120] na vi vacchaesu sajaṃti vāhio neva vacchamāūsu |
sabalamagṛhaṃtīo, nassaṃti bhaeṇa vagdhassa || kṛyāstu“vāhio" baṣkayiṇyastā nāpivatsakeṣu sajanti mamatvaṃ kurvanti, nāpi 'vatsamātṛṣu' dhenuṣu, kintu svabalamagṛhamānā vyāghrasya bhayena naśyanti nirapekṣatvāt || eṣa dṛṣṭāntaḥ |
athārthopanayamāha[bhā.2121] āyasarīre āyariya-bāla-vuḍḍhesu āvisāvekkhā |
kula-gaṇa-saṃghesutahā, ceiyakajjāiesuṃca || vṛ-yathā dhenavastathā gacchavāsino'pyātmaśarīre ācārya-bāla-vṛddheṣu api ca kula-gaṇasaṅghakāryeṣu caityādikāryeṣuca sāpekṣāḥ, ataḥ saṃsāravyāghrabhayena naśyanto'pi saṃhananādibalopetā api na śīghraṃ palāyante | jinakalpikāstu bhagavanta ātmaśarīrādinirapekṣā adhenugāva iva svavīryamagṛhamānāḥ saṃsāravyāghrānipratyūhaṃpalāyante|yadyevaṃtarhi jinakalpo maharddhikataraityāpannam, maivaṃ vādīḥ, jinanijanirupamaguṇairubhayorapitulyakakṣatvāt| tathāhi-atyantāpramādaniṣpratikarmatādibhirguṇairjinakalpomaharddhikaḥ, paropakāra-pravacanaprabhāvanādibhiśca guṇaiḥ sthaviralpikomaharddhika iti ||api ca[bhā.2122] rayaṇāyaro u gaccho, nipphādao nāṇa-dasaṇa-caritte|
eeṇa kāraṇeṇaṃ, gaccho u bhave mahiḍḍīo|| | 1902
v19.p21
vṛ-ratnākara iva ratnākaraḥ-jinakalpikādiralānāmutpattisthānaṃ yato gaccho vartate, niṣpādakaśca jñāna-darśana-cāritreṣu etena kāraṇena gaccho maharddhikaḥ | idameva bhāvayati[bhā.2123] rayaṇesu bahuvihesuṃ, nīṇijjatesa neva nīrayaṇo|
ataro tīrai kāuṃ, uppattī so ya rayaṇāṇaṃ|| [bhā.2124] iya rayaṇasaricchesuṃ, vimiggaesuṃ pi neva nīrayaṇo|
jāyai gaccho kuṇai ya, rayaṇabbhūte bahū anne || vṛ-na tarītuṃ śakyata iti ataraḥ' ralākaraḥ, sa yathā bahuvidheṣu ratleṣu niṣkāśyamāneṣvapi naiva 'nīratnaḥ' ralavirahitaḥ kartuśakyate, kutaḥ? ityāha-yataḥ ‘utpatti' ākaro'sauralānām| "iya" anenaiva prakāreṇa gaccharatnākaro'pi ratnasadhkṣeṣu jinakalpikādiṣu vinirgateṣvapi naiva nīratno jāyate, ācāryādiralānāṃ sarvadaiva tatra sadbhāvāt, karoti ca paścādapi bahūnanyān sādhūna ratnabhūtāniti gaccho jinakalpikaśca ubhāvapi maharddhiko iti||
cūrṇiḥ-śrīvaddhabhāṣyaprabhṛtibahutithagranthasārthābhirāmā''rāmā
darthaprasūnairucitamavacitaiḥ sūktisaurabhyasāraiḥ | cetaḥpaṭṭe nidhāya svaguruśucivacastantusantāna dhbdhaiḥ,
śrīkalpe māsakalpaprakṛtavivaraṇagmayā nirmiteyam || mū. (10) segāmaṃsivājāvarāyahāṇisivāegavagaḍāe egaduvārāeeganikkhamaṇa-ppavesāe no kappai niggaṃthāṇa ya niggaṃthīṇa ya ekatao vatthae|
vṛ-athāsya sūtrasya kaḥ sambandhaḥ? ityāha[bhā.2125] gāma-nagarāiesuṃ, tesu u khettesu kattha vasiyavvaṃ |
jattha na vasaṃti samaṇīmabbhāse niggamapahe vā || vṛ-grāma-nagarādiṣu teṣu' pūrvasūtrokteṣu kṣetreṣu kutravastavyam ? iti cintāyāmanena sūtreṇa pratipādyate-yatra abhyāse' svapratiśrayāsanne 'nirgamapathe vā' nirgamadvāre śramaṇyo na vasanti tatra vastavyamiti || atha prakārāntareṇa sambandhamāha[bhā.2126] ahavā niggaṃdhīo, daṭhiyā tesu gāmamāīsu|
mā pillehī koī, teṇima suttaṃ samudiyaṃ tu|| vṛ-athavā nirgranthīsteṣu grāmādiṣu sthitā dṛṣṭvā mā 'kaścid' ācāryādistatrāgatya 'prerayet' niṣkāśayediti etena kāraṇenedaṃ sūtra ‘samuditaṃ' samāyātam|| __ anena sambandhenāyātasyāsya vyākhyā-atha grāme vā yāvad rājaghānyāṃ vā yāvatkaraṇād nagare vā kheṭe vā ityādipadaparigrahaḥ | ekavagaḍāke ekadvārake ekaniṣkramaṇa-praveśake ca kṣetre no kalpate nirgranthānāṃca nirgranthīnāṃca ekato militānāṃ 'vastum' avasthātumiti sūtrasaṅkepārthaḥ|| vistarārthaṃ tu bhāṣyakṛdāha[bhā.2127] vagaḍā u pikkhevo, puvvutto so u davvamāīo|
dāraṃ gāmassa muhaṃ, so ceva ya niggama-paveso|| vṛ- 'vagaḍā nāma' grāmādeḥ sambandhī parikṣepaḥ | sa tu' sa punaḥ parikṣepaḥ 'dravyādikaḥ' dravya
___
v19.p22
uddeśaka : 1, mūlaṃ-10, [bhā. 2127] kṣetra-kāla-bhāvabhedabhinnaḥ, yathā pūrvam- “pāsāṇiṭṭaga-maṭṭiya-khoḍa-kaḍaga-kaṃṭigā bhave davve |" ityādinā māsakalpaprakṛte uktastathaivātrāpi draṣṭavyaḥ | 'dvāraṃ nāma' grāmasya mukham, grāmapraveśa ityarthaḥ | sa eva ca nirgamenopalakṣitaḥ praveśo nirgama-praveśo'bhidhīyate || itthaṃ sūtre vyākhyāte sati śiṣyaḥ prāha[bhā.2128] dārassa vā vigahaṇaṃ, kāyavvaṃ ahava niggamapahassa|
jai egaṭṭhā dunni vi, egayaraṃ būhi mā do vi | vṛ-yadi tadeva dvāraṃ sa eva ca nirgama-praveśastato he ācāraya! dvārapadasya vā grahaṇaṃ karttavyam athavā nirgama-praveśapathapadasya, yadi nāma dveapi pade amūekārthe tataḥ ‘ekataram' ekadvārapadam ekaniṣkramaṇa-praveśapadaṃ vā sūtre ‘brūhi bhaṇetyarthaḥ, mā dve api || evaṃ śiṣyeṇokte sūrirāha[bhā.2129] egavagaḍegadārā, egamanegā anega egā ya |
carimo anegavagaḍā, anegadārā ya bhaṃgo u|| vṛ-iha vagaḍā-dvārayoścatvāro bhaṅgāḥ, tadyathā-ekā vagaḍā ekaṃ dvāram, yathā parvatādiparikṣipte kvacid grāmādau 1| ekā vagaḍā anekāni dvārāṇi, yathā prākārādiparikṣipte caturinagarādau 2anekā vagaḍāekaṃ dvāram, yathā padmasaraḥprabhṛtiparikṣipte bahupāṭake grāmādau 3|anekāvagaḍā anekāni dvārāṇi, yathā puṣpāvakīrṇagṛhe grāmādau 4, eṣaḥ 'caramaḥ' caturtho bhaṅgaḥ ||
yadi nāmaivaṃ catvāro bhaṅgāstataḥ prastute kimāyātam ? ityāha[bhā.2130] taiṃpaḍucca bhaṃgaṃ, paumasarāīhi saṃparikkhitte|
annonnaduvārāṇa vi, haveja egaṃtu nikkhamaṇaṃ|| vṛ-atra bhaṅgacatuṣṭaye tṛtīyaṃ bhaṅgaṃ pratītya ekadvāragrahaṇamekaniṣkramaṇa-praveśagrahaṇaṃ ca sūtre kṛtam | kutaḥ ? ityāha-padmasarasā ādiśabdād gartayā parvatena vā samparikṣipte grāmādau anyānyadvārakāṇāmapi pāṭakānāmekameva niṣkramaṇaṃ bhavet, tisṛṣu dikṣu padmasaraḥprabhṛtivyāghātasambhavādekasyāmeva diśi niṣkramaṇa-praveśau bhavata iti bhāvaḥ | tataḥ kim ? ityāha[bhā.2131] tattha vi yahoti dosā, vīyāragayāṇa ahava paṃthammi|
saṃkādīe dose, egaviyārāṇa vocchihiī|| vṛ-'tatrāpi ca tṛtīyabhaṅge pṛthakpāṭakeṣu sthitānāmapi, kiṃ punaḥ prathamabhaṅge dvitīyabhaṅge vā sthitānāmityapiśabdārthaḥ, 'vicāragatānāṃ' saṃjñābhūmau samprāptānām athavā tasyā eva 'pathi' mārgegacchatāṃ ‘doṣāḥ' śaṅkādayobhavanti|tām̐śca śaṅkādīndoṣān “ekavicārāṇām' ekasaṃjñābhūmīkānāṃ nirgranthānāṃ nirgranthīnāṃca sūri svayameva niyuktigāthābhiryathāvasaramuttaratra vakṣati' bhaṇiṣyati|| tatra prathamabhaṅge tāvad doṣānupadidarśayiṣurāha[bhā.2132] egavagaḍaṃ paḍuccā, doṇha vi vaggāṇa garahito vāso|
jai vasai jāṇao ū, tattha u dosā ime hoti || kṛ-ekavagaḍam upalakṣaṇatvādekadvāraṃca kṣetrapratītya 'dvayorapivargayoḥ' sādhu-sādhvīlakṣaṇayorekatra vāsaḥ ‘garhitaḥ ninditaḥ, na kalpata ityarthaḥ| yadisaḥ 'jñāyakaḥ' 'saṃyatyo'tra santi' itijānānastatrāgatya vasati tataḥ 'ime' vakṣyamāṇā doṣā bhavanti || idameva saviśeṣamāha
v19.p23
[bhā.2133] egavagaḍegadāre, egayara ṭhiyammi jo tahiṃ ṭhāi |
gurugā jai vi ya dosā, na hojja puṭṭho taha vi so u | vṛ-ekavagaḍe ekadvāre ca kṣetre yatra pūrvamekataraḥ-saṃyatavarga saṃyatīvargo vā sthito vartate tatra 'yaḥ' ācāryādi pravarttinyādivī paścādāgatya tiṣṭhati tasya catvāro gurukāḥ | yadyapi ca tatra 'doṣāḥ' vakṣyamāṇā na bhaveyuḥ tathāpyasau bhāvatastaiḥ spṛṣṭo mantavyaḥ||
tatra pūrvasthitasaṃyatīvarga kṣetramaṅgīkṛtya tāvadāha[bhā.2134] soūṇa ya samudānaṃ, gaccha ānittuṃ deule ṭhāi|
ṭhāyaṃtagāṇa gurugā, tattha vi āṇāiṇo dosā|| vṛ-śrutvā caśabdādavadhāryaca ‘samudāna' bhaikṣaṃ sulabhaprāyogyadravyam, tato gacchamānīya devakule upalakṣaṇatvādaparasmin vā sabhā-śūnyagṛhāda tiṣṭhati|tatra catiṣṭhatāmācāryādīnāṃ catvāro gurukāḥ| tatrāpyājñādayo doṣā draṣṭavyāḥ|| enāmeva niyuktigāthāṃ vyākhyānayati[bhā.2135] phaḍḍagapaipesaviyā, duvihovahi-kajjaniggayā vā vi|
uvasaṃpajjiukāmā, aticchamāṇā va te sāhū || [bhā.2136] saṃjaibhāviyakhette, samudāṇeūṇa bahuguṇaṃ naccā |
saṃpunnamāsakappaṃ, biṃti gaṇiṃ puṭṭha'puṭṭhā vā|| vṛ-kenāpi sparddhakapatinā svasādhavaḥ kṣetrapratyupekṣaṇārthaṃ preṣitāḥ, yadvā dvividhaḥ-audhikopagrahikabhedabhinno yaupadhistasyotpādanārthaṃ kāryeṣu vā-kula-gaṇa-saṅghasambandhiṣu nirgatāḥ 'upasampattukāmā vā' upasampadaṃ jighṛkṣavaḥ adhvānaṃ vāatikrāmantastatratesādhavaḥ prāptāḥ||ete sparddhakapatipreṣitādayaḥ saṃyatībhāvita kṣetre ‘samudānayitvā' bhaikṣaṃ paryaṭaya pracuraprāyogyalābhena bahuguṇaṃ tat kṣetraṃ jñātvā gurūṇāṃ samīpamāyātāḥ sampūrṇamāsakalpaṃ 'gaṇinam' ācāryaṃ pṛṣṭā apṛṣṭā vā bruvate || kiṃ tat ? ityāha[bhā.2137] tuma vipunno kappo, na ya khettaṃ pehiyaṃ bhejaṃjoggaṃ|
jaṃpi ya ruiyaṃ tubbhaṃ, nataṃbahuguṇaṃ jai imaṃtu|| vṛ- 'kṣamāśramaṇāḥ !' yuṣmākamapi māsakalpaḥ pūrṇo vartate, na ca tat kṣetra pratyupekṣitaṃ yad bhavatāṃ 'yogyam' anukūlam, yadapi ca kṣetraṃ yuṣmākaṃ 'rucitam' abhipretaṃ na tad bahuguṇaṃ yathedamasmatpratyupekṣitaṃ kṣetram ||param[bhā.2138] ego'ttha navari doso, maṃ pai so vi ya na bāhae kiṃci |
nayaso bhāvo vijai, adosaṃjo aniyayassa|| vṛ-navarameka evātra doṣo vidyate paraṃ so'pi māṃ prati' madīyenābhiprāyeṇa na kiñcid bādhate| nacāsau 'bhāvaḥ' padārthojagatividyateyaḥ ‘aniyatasya' aniścitasyānudyamavatovā puruṣasyādoṣavān bhavati, kintu sarvo'pi sadoṣa iti bhāvaḥ|| [bhā.2139] ahavaṇa kiṃ siṭṭeṇaṃ, siḍhe kāhiha na vā vi eyaṃ ti|
khuḍḍamuhā saṃti ihaṃ, je kovijjā jiṇavaī pi|| vṛ-athavā kimasmākamanenārthena 'śiṣṭena' kathitena kāryam ? na kiñcidityarthaḥ, yato yūyaṃ
First 23 of 517 passages. Read on
Linked texts (1)
- Bihā Kappa — Bhadrabāhu, Ardhamāgadhī Prakrit