Vavahara v22: Agam Suttani Satikam Part 22 Vyavahara (Jain eLibrary no. 003326)
Vyavahāravṛtti v22
- Language
- Sanskrit
Agam Suttani Satikam Part 22 Vyavahara (Jain eLibrary no. 003326)
v22.p1
namo namo nimmala dasaṇassa
māgamasunāṇa
(saṭīka)
:saṃśodhaka sampādakaśca: mani dīparatanālāgāra
or Privale & Personal use on
ww.jainelibrary.org
v22.p2
bālabrahmacārī śrī nemināthāya namaḥ
namo namo nimmala saṇassa śrī ānaṃda-kṣamā-lalita suśīla sudharmasāgara gurūbhyonamaḥ
āgama suttāṇi (saṭīka)
bhāga : 22 vyavahāra-chedasūtram - 2
-: saṃśodhakaḥ sampādakaścaḥ :
muni dīparatnasāgara tā. 14/4/2000 ravivāra 2056 caitra suda 11
45- āgama suttāṇi-saṭīkaṃ __mūlya rū.11000/
-
āgama śruta prakāśana ||
- saṃparka sthala :'āgama ārādhanā kendra' śītalanātha sosāyaṭī vibhāga-1, phleṭa naṃ-13, 4-thī maṃjhila, vhāyasenṭara, khānapura,
ahamadābāda (gujarāta)
v22.p3
vyavahāra-chedasūtrasya viṣayānukramaḥ pīṭhikā evaṃ uddeśakaḥ 1...3 gatāḥ bhāgaḥ-21, uddeśakaḥ 4...10 atra vartate
pṛṣṭhāṅka:
mūlāṅkaḥ viṣayaḥ 15-126 uddeśakaḥ 4
-vihāra maryādā - varṣāvāsa maryādā - saṅghasya sahavasanam - gaṇādhipati padaṃ - ekānta vicaraṇa
322
- vandana vyavahāra
383
pṛṣṭhāṅkaḥ mūlāṅkaḥ viṣayaḥ
- ācārya upādhyāya padapradāna - vasatī nivasanam - rājya parāvartanama
- mṛtaka vyavasthā 202/ uddeśakaḥ 8
- vasati vāsa :
- śavyā - saṃstāraka : 124/ -sthavirāṇāmupakaraṇam
- upakaraṇa-pradānaṃ - adhikapātrasya vidhiḥ
- āhāra pramāṇam - 248
uddeśakaḥ 9 - śayyāttarasya āhāraḥ - bhikṣu pratimā - moka pratimā - abhigrahasya traividhyam uddeśakaḥ 10 - bhikṣu pratimā - vyavahāra - śramaṇaparikṣā - ācāryasambandhīkathanaṃ - śiṣya sambanadhakathanaṃ - śaikṣa sambandhīkathanaṃ - āgama adhyayanakāla - vaiyāvṛttyaṃ
-147 | uddeśakaḥ 5
- nirgranthyāḥ vihāra maryādā - nirgranthyāḥ varṣāvāsaḥ - nirgranthyāḥ prarvatinīpadaṃ - ācāraprakalpa maryādā - vaiyāvṛttyaṃ
- sarpadaṃśa cikitsā -159 | uddeśakaḥ 6
- mohavijaya evaṃ gaveṣaṇā - atiśaya varṇanam - alpaśruta - bahu śruta - prāyaścitasūtra
- brahmacaryavrata |-186 / uddeśakaḥ 7
• gaṇasambandha
dīkṣā, vihāra ādi - svādhyāya va vācanā
| 153
v22.p4
kirthika anudātā
ārthika anudātā
0836 gyanmandir@
-pa.pū. mālavabhuṣaṇa tapasvī ācāryadeva śrī navaratnasāgara sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī lālabhāī devacaṃda śāha taraphathī - nakala eka.
-pa.pū. saraḻa svabhāvī-śrīmad bhagavatīsūtra vyākhyāna paṭu ācāryadeva śrī naradevasāgarasūrīśvarajī ma. sā. tathā pūjyaśrīnā śiṣyaratna tapasvī gaṇivaryaśrī caṃdrakīrtisāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī puruṣādānīya pārśvanātha je. mūrti. jaina saṃgha, devakīnaṃdana sosāyaṭī, amadāvāda taraphathī nakala eka.
-pa.pū. śāsana prabhāvaka-kriyārāgī ācāryadevaśrī vijaya bacakacaṃdra sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī eka sagṛhastha taraphathī nakala eka.
-pa.pū. sāhityapremī munirāja śrī sarvodaya sāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī-“acalagacchādhipati pa.pū.ā.bha. śrī guṇasāgarasūrīśvarajī ma.sā.nā śiṣyaratana pa.pū. munirāja śrī cāritraratnasāgarajī ma. nī 1lmī aṭhṭhāi nimitte śrī cāritraratna phā.ce. ṭrasṭa taraphathī nakala eka.
-pa.pū. vaiyāvṛtyakārikā sāthvī śrī malayāśrījī ma.sā.nā śiṣyā vyavahāra vicakṣaṇā pū. sādhvī śrī hitajñāśrījī ma.nī preraṇāthī jenā ārādhanā maṃdira-“jñānakhātā” taraphathī nakala eka.
-pa.pū. saumyamūrti sādhvīśrī samyaguṇāśrījī ma.nī preraṇāthī pa.pū. gurumātā-vātsalyamūrti sā.śrī ratnatrayāśrījī ma.nī paṃcamī punyatithi nimitte śrīmatī līlamabena prāṇalāla pī. dāmāṇī taraphathī nakala eka.
-pa.pū. svanāmadhanyā sā. śrī saumyaguṇāśrījī tathā teonā śiṣyā sā. śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī-2013nā yaśasvī cāturmāsa nimitte śrī pārśvapadmāvatī jaina saṃgha, pārūlanagara, amadāvāda taraphathī nakala be.
pa.pū. ratnākayārādhakā sāthvīśrī samyaguṇāśrījī tathā teośrīnā śiṣyā sā. śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī saṃvata 2054nā nirmaḻa ārādhanāmaya cāturmāsanī smṛtimāṃ-ghāṭaloḍiyā (pāvāpurī) jaina śve. mūrti. saṃgha, amadāvāda taraphathī nakala eka.
v22.p5
-pa.pū. sādhvī śrī ratnatrayāśrījī ma.nā parama vineyā sā.śrī saumyaguṇāśrījīnī preraṇāthī teonā saṃsārībhāīśrī indravadanabhāī dāmāṇīnā anumodanīya puruṣārthathī “āgama dīpa-saṃpuṭa"nā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī-nakala cāra.
-pa.pū. praśamarasanimagnā sādhvīśrī praśamaśīlāśrījī ma.nī preraṇāthīsammetaśikhara tirthoddhārikā pa.pū. sādhvīśrī raṃjanaśrījī ma.sā.nā śiṣyā apratima vaicāvṛttvakārikā sā.śrī malayāśrījī tat śiṣyā sā. śrī narendraśrījī-tat śiṣyā sā. śrī praguṇāśrījī ma.nā. ātmaśreyārthearihaṃta ṭāvara, jaina saṃgha, muṃbai taraphathī nakala eka.
-5.pū. āgamoddhāraka ācāryadevaśrī nā samudāyavartī 5.pūjya vaiyāvṛttvakārikā sā.śrī malacāśrījī ma. nā śiṣyā pū.sā. śrī kaivalyaśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā.śrī bhavyānaṃdaśrījī ma.sā.nā suśiṣyā miṣṭabhāṣī sādhvīśrī pūrṇaprajñāśrījī ma.sā. tathā temanā vinita śiṣyā sā. śrī pūrṇadarśitāśrījī tathā sā. pūrṇanaṃdītāśrījīnī preraṇāthī-sarvodaya pārśvanātha cerīṭebala ṭrasṭa, mulunḍa muṃbaī taraphathī nakala eka.
-5.pū. vaiyāvṛttvakārikā sādhvīśrī malayāśrījī ma.nā praśiṣyā sā. śrī bhavyānaṃdaśrījīma.nā suvinitā sā.śrī kalpaprajñāśrījī tathā kokīlakaṃṭhī sā. śrī kairavaprajñāśrajī nī preraṇāthī -mehula sosāyaṭī, ārādhanābhavana, subhāṣanagara, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka
śrī viśāśrīmāḻī tapagacchajñāti-jñānakhātuṃ, jaina pāṭhaśāḻā, jāmanagara taraphathī nakala be.
-śrī maṃgaḻa pārekhano khāṃco-jaina śve. mūrti. saṃgha, amadāvāda. taraphathī 2054nā cāturmāsa nimitte nakala be.
śrī ākoṭā jaina saṃgha, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka. -śrīmatī nayanābena rameśacaṃdra śāha, vaḍodarānī preraṇāthī āgamonā seṭanā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī nakala pāṃca.
-
śeṣa sarve rakama “amārā”āja paryanta prakāśanonā badalāmāṃ prāpta thayelī che.
v22.p6
namo namo nimmala desaṇassa pañcamagaṇadhara śrīsudharmāsvāmine namaḥ
. -
-
36/ vyavahāra-chedasūtraṃ-2
-
(saṭīka)
tṛtīyaṃ-chedasūtraṃ [mūlam + [svopajñaniyuktiyuktaṃ] saṅgdāsagaṇi viracitaṃ bhāṣyaṃ +malayagiri ācārya viracitā ṭīkā)
(uddeśakaḥ - 4 uktaḥ tṛtīyoddeśakaḥ | sampraticaturtha ārabhyate | tatredamādisūtrāṣṭakammū. (95) nokappaiāyariyauvajjhāyassa egāniyassa hemaṃtagimhāsucarie || mū. (96)kappaiāyariyauvajjhāyassa appabiiyassa hemaṃtagimhāsucarie || mū. (97) nokappaigaṇāvaccheiyassaappabiiyassa hemaṃtagimhāsucarie || mū. (18) kappaigaṇāvaccheiyassaappataiyassa hemaṃtagimhāsucarie || mū. (99) nokappaiāyariṃyaṃuvajjhāyassaappabiiyassavāsāvāsaṃvatthae || mū.(100)kappaiāyariyauvajjhāyassaappataiyassavāsāvāsaṃvatthae || mū. (101)nokappaigaṇāvaccheiyassaappataiyassa vāsāvāsaṃvatthae || ma. (102) kappaigaṇāvaccheiyassaappacautthassavāsāvāsaṃvatthae || adhāsya sūtrāṣṭakasya kaḥ sambandhaitisambandhapratipādanārthamāha[bhā.1725] eyadosavimukko hoigaṇī bhāvatopalicchanno |
davvapalicchāgassa uparimāṇaṭhāimaṃsuttaṃ || vṛ-ete'nantaraṃsatṛtīyoddeśakeyedoṣāuktāstairatairdoṣairvimuktaetaddoṣavimuktobhavatigaṇī ācārya upādhyāyo gaṇāvacchedako vā bhavati | sa ca niyamādbhāvataḥ paricchannaḥ sūtrārthatadubhayopetaḥ, dravyaparicchadaḥ parivāro vastrādikaṃlakṣaṇasampannatāca,tatraparivārasya dravyaparicchadasya parimāṇārthamidamādima sūtrasūtrāṣṭakam || punaḥprakārāntareṇa sambandhakathanārthamāha[bhā.1726] ādimasutte donni vibhaṇiyā taiyassa, ihapunaṃtesiṃ |
___ kālavibhāgaviseso, kattha've kattha vā tinni || vṛ-tṛtīyasyoddeśakasyādime sūtre dvāvapi sādharmikau viharantāvuktau | tathā cādisūtrapāṭhaḥ- “do sāhammiyāegato viharaṃti' ityādi |ihapunastayordvayoḥkālavibhāgaviśeṣobhaṇyeta | yathākutrakasmin kālaviśeṣe dvau kalpete kutra vā traya iti kālaviśeṣavibhāgato dvitryādisādhuvihārakalpākalpavidhigratipādanārthabhidaṃ sūtrāṣṭakam, iha kāle'pi vācye sāmānyataḥ saptamyarthamātravivakṣāyāṃ trapratyayo
v22.p7
vyavahāra-chedasūtram -2- 4/102 naviruddha iti kutretyuktam || athavānyena prakāreṇasūtrasambandhaḥ, tamevāha[bhā.1727] pārāyaṇesamatteva nigato, atthaobhavejogo |
bahukāyavve gacche egena samaṃbahiṃṭhāti || vṛ- pārāyaṇaṃ nāma sūtrārthatadubhayānāṃ pāragamanaṃ tasmin pārāyaṇe samāpte vāśabdaḥ sambandhasya prakāropadarśanārthaḥ | nirgata ātmādvitīya iti vākyaśeṣaḥ | kasmānnirgata iti cedata āha-bahukāyavve ityādi, gacchaḥsabālavṛddhākulastatastasmin bahuvaiyāvṛttyaṃ kartavyamato gacche bahukartavye tiṣṭhato mā sūtrārthatadubhayānāṃ smaraṇe vighno bhūyādityekena samaṃ gacchādvahiḥ pṛthak tiṣṭhati, yadi punarekākī sthātumicchati tadā na kalpate | etadarthapratipādanārthamādisūtradvikaṃ, tatprasaṅgataḥ śeṣāṇyapi sūtrāṇītyeṣo'rthato yogasambandhaḥ || anena sambandhe nāyātasyāsya vyākhyā, na kalpate ācāryaścopādhyāyaścasamāhāro dvandvaḥācāryopādhyāyaṃtasyaācāryopādhyāyasyacetyarthaḥ, ekākino hemantagrīṣmayoḥśītakāle uṣṇakālevetyarthaḥ, carituṃ vihartuṃ kalpate ācāryopādhyāyasyātmadvitīyasya hemantagrīṣmayoścaritum | evaṃ vasūtregaṇāvacchedakasyabhāvanīye, navaramatrādyasūtreātmadvitīyasya pratiṣedho dvitīyasūtretvātmatṛtīyasyānujñā |evamamīṣāṃcatvārisūtrāṇivarṣāviṣayāṇyapiveditavyāni, navaramatra prathamasūtreācāryasyopādhyāyasya cātmadvitīyasyapratiṣedhodvitīyasūtretvātmatṛtīyasyānujñā, tṛtīyasūtre gaṃṇāvacchedakasyātmatṛtīyasya pratiṣedhaścaturthasūtretvātmacaturthasyānujñeti | ihotsargatī dvayostrayāṇāṃ vā jaghanyato'pi vihārona kalpateyataidaṃjadhanyādibhedato vihāraparimāṇam || [bhā.1728] panagovasattagovākāladuvekhalujahannato gaccho |
battīsaīsahassoukkoso, sesaomajjho || vṛ-kāladvike ṛtubaddhekālevarṣākālecajaghanyataḥ khaluyathākramaṃgacchobhavati pañcakaḥ saptakaśca, pañca parimāṇamasya pañcakaḥ, evaṃ saptakaḥ, vāśabdaḥ samuccaye, kimuktaṃ bhavati, ṛtubaddhe kāle pañcako varṣākālesaptakaḥ, kathamiti ceducyate, ṛtubaddha kāle ācārya ātmadvitīyo, gaṇāvacchedakastvātmatṛtīyaḥ evaṃpañcakaḥ | varṣākālejadhanyataḥ ācāryaātmatṛtīyo,gaṇāvacchedakaātmacaturthaevaṃsaptaka iti, utkarṣataḥ kāladvike'pi dvātriṃśatsahastrāṇi, tathā cabhagavata ṛṣabhasvāminojyeṣṭhasya gaṇadharasya puṇḍarīkanāmnodvātriṃśatsahastrogaccho'bhūta,śeṣakaḥ śeṣaparimāṇogacchomadhyamaḥ ||sampratijadhanyataḥ pañcakasaptakābhyāṃ hīnatāyāṃ prāyaścittamāha[bhā.1729] uuvāselahulahugā eegīte, agīte gurugurugā|
akayasuyāṇabahūṇavilahuo lahuyā vasaṃtāṇaṃ || vṛ-uuttiṛtukālepañcakāhīnānāṃgītārthānāṃviharatāṃprāyaścittaṃlaghukomāsaḥ,vāsetti varṣākāle saptad hīnānāṃ gītārthānāṃ viharatāṃ catvāro laghumāsāḥ, ete laghu laghukā gīte gītārthaviṣayā draṣṭavyāḥ, agīte agītārthaviṣayāḥ punargaru gurukāḥ, kimuktaṃ bhavati-ṛtukāle pañcakād hīnānāmagītārthānāṃ vasatāṃprāyaścittaṃ gurukomāsaḥ, varṣākāle saptakādhīnāmagītārthānāṃcatvāro gurukāmāsāḥ | akṛtaśrutānāmagṛhītocitasūtrārthatadubhayānāṃ bahūnāmapi pañcakasaptakādīnāmapi vasatāṃ yathākramamṛtukāle prāyaścittaṃlaghukomāsaḥ | varṣākālecatvāro laghukāḥ || atracodaka āha
[bhā.1730] evaṃsutta viroho atthevā ubhayato bhavedoso|
v22.p8
kāraṇiyaṃpunasuttaṃ,imeyatahiṃkāraṇā hum̐ti || vṛ- yadi nāmaitat jaghanyādibhedena gacchaparimāṇaṃ, tata evaṃ sati sūtrato'rthataḥ tadubhayataśca virodho doṣo bhavet | sūtre'nyathāvihārājñānāt | atra ācāryaḥ prāha-kāraṇikaṃ kāraṇairnirvṛttaṃ punaridaṃ sūtramato nadoṣaḥ tānicakāraṇānipunarimāni vakṣyamāṇāni tatrādhikṛtasūtrapravartane bhavanti || tānyevāha[bhā.1731] saṃghayaṇe, vāulaṇā, navame puvvammi, gamanamasivādī |
sāgare, jātejayaṇā, uubaddhe, loyaṇā, bhaṇiyā || vṛ- iyaṃ kāraṇavikyā śeṣavaktavyaviṣayācagāthā, tato'yaṃ saṃkṣepārthaḥ | saṃhananaṃ yadyuttamaṃ bhavati, vyākulatāvāvyākulībhavanaṃvāgacche, navamevāpūrve upalakṣaṇametatdaśamevāsūtramabhinavagṛhītaṃsamyak smartavyamasti, gamanaṃ vā aśivādibhirasivāvamaudaryādibhiḥ sampannaṃ, sāgaratti svayaṃbhūramaṇasadhśamatiprabhūtamanekātiśayasampannaṃ navamaṃ pūrva parāvartanīyamasti, tata etaiḥ kāraṇaiāvapi vihareyātāṃ, tathā jātatti jātādikalpo vaktavyastatrāpi bhaṅgacatuṣṭaye prathamavarjeṣu śeṣeṣu triṣu yatanā vaktavyatā, yathā ṛtubaddhe kāle āgacchadgacchadbhiravirahitaṃtatsthānaṃ kartavyam, gaṇināpyavalokanā svayaṃ karaṇīyā kāraṇīyā ca, etāni kāraṇānyadhikṛtasūtrapravṛttau bhaṇitāni || sāmpratametāmeva gāthāṃ vyācikhyāsuḥ prathamataḥ saṃhananamitipadaṃ vyākhyānayati[bhā.1732] āyariya uvajjhāyāsaṃghayaṇā dhitieje uuvaveyā |
suttaṃatthovabahuṃgahito, gaccheyavāghāto || vṛ-ācāryā vā upādhyāyāvāye saṃhananena prathamena vajraṛṣabhanārācalakṣaṇena dhṛtyāca vajrakuḍyasamānayāupetāyuktāḥ sūtramarthovābahuḥprabhūto gṛhīto gaccheca sūtrārthasmaraṇavyāghātaḥ ||kutovyāghāta iti cet, ucyate-vyākulanātaḥ | tāmevavyākulanāmāha[bhā.1733] dhammakahimahiḍḍīeāvāsanisīhiyāya āloe |
paḍipucchaṇavādigahaṇa,rogī tahadullabhaṃbhikkhaṃ || [bhā.1734] vāulaṇesābhaṇiyā jaha uddesammipaṃcamekappe |
navamedasamāupuvvā abhinavagahiyā unāsejjā || vṛ-sahidharmakathīlabdhisampannastatobhūyānjanaḥ śrotumāgacchatītidharmakathayāvyākulanā | tathā maharddhiko rājādiḥ dharmaśravaṇāya tasya samīpamupāgacchati tatastasya viśeṣataḥ kathanīyaṃ, tadāvarjane bhūyasāmāvarjanādanyathā vyākulanātaḥ samyagdharmagrahaṇābhāve tasya roṣaḥ syāt, tasmiṃśca ruṣṭe bhūyāṃso doṣāḥ, athavā anyaḥ kaścanāpi maharddhikāya kathayati tadānīmapi uṣṇīkairbhavitavyaṃ mā bhūta kolāhalatastasya samyagdharmāpratipattiriti kṛtvā | tathā mahati gacche bahava āvaśyakī nirgacchantaḥ kurvanti,bahavaḥ praviśantonaiṣedhikī,tesamyanirīkṣaṇīyāḥ, anyathātayorakaraṇe, upalakṣaṇametadanyasyā apicasāmācāryāḥ pratyupekṣaṇādeḥ samyagakaraṇeyadismāraṇaṃnakarotitataupekṣāpratyayaprāyaścittasaṃbhavaḥ, tataḥ āvaśyakādinirīkṣaṇāyāṃ vyādhātaḥ | tathā bhikṣāmaṭitvā samāgatasya tasya saṃghāṭasyālocayato yadi paṭhyate tadā vikaṭanāyāmagretanasya paścāttanasya ca saṃmohaḥ, saṃmohācca samyaganālocanā tadbhāvāccaraṇavyāghāta iti tadālocanāyāṃ na paṭhanīyam | tathā gacche vasatobahavaḥ pratipṛcchānimittamāgacchantitatasteṣāmapipratyuttaradānevyāghātaḥ |tathātaṃbahuśrutaṃtatrasthitaṃ śrutvāvādinaḥ samāgacchanti,
v22.p9
vyavahāra-chaṃdasūtram - 4 /102
tataste'pi nigrahītavyāḥ, anyathā pravacanopaghātastatastannigrahaṇe'pi vyākulanā; tathā mahati gaṇe bahavaḥ prādhūrṇakāḥ samāgacchanti, tatasteṣāṃ viśrāmaṇayā paryupāsanayā ca vyāghātaḥ | tathā bahavaḥ khalu mahati gaṇeānāsteṣāṃ yāvadālocanā śrūyate, tadā vyākulanā | tathā mahati gaṇe bhūyasāṃ prāghūrṇakādīnāṃ prāyogyaṃ bhaikṣaṃ durlabhamiti sādhavaḥ ke'pi kutrāpyanyatrapreṣaṇīyā itivyāghātaḥ, vāulaṇesā ityādi eṣā vyākulanā yathā kalpe kalpādhyayane pañcame uddeśe savistaraṃ bhaṇitā tathātrāpi draṣṭavyā || navame puvvammīti vyākhyānayatinavame daśame pūrve'bhinave gṛhīte yadi satataṃ tato naśyetāmato'rtha dvayorvihāraḥ | |
[ bhā. 1735 ] asivādi kāraṇehiṃ ummuganāyaṃ ti hoja jā donni | sāgarasarisaṃ navamaṃ atisayanayabhaṃgagahaṇattā ||
vṛ- aśivaṃ nāma māriḥ, sā upasthitā, tatra ca jñātamulmukaṃ yathā ulmukāni bahūnyekatrāhṛtāni jvalanti ekaṃ dvau vā na jvalataḥ, evaṃ triprabhṛtiṣu bahuṣu māriḥ prabhavati, naikasmin dvayorvā, tata evamaśivakāraṇenādaśabdādavamaudaryeṇa rājapradveṣato vā gaṇabhedastāvadbhavati yāvat pṛthak pṛthagdvāvapi bhavetāmato nānupapanno dvayorvihāraḥ | | sāgareti vyākhyānayati sāgarasadṛśaṃ svayaṃbhūramaṇajaladhitulyaṃ navamamupalakṣaṇametat daśamaṃ ca pūrva, kasmādityāha-atiśayanayabhaṅgādanekairatiśayairanekairnayairanekairbhaṅgaiśca gupilatvāt | tato'gītārthānāmatiśayākarṇanaṃ mā mūt | nayabahulata? ā bhaṅgabahulatayā vā bahūnāṃ madhye parāvartanaṃ duṣkaramiti dvayorvihāraḥ | anyacca
pāhuḍa, vijjātisayā, nimittamādī, suhaṃca pairike | chedasuryamiva guṇaṇā agīyavahalaṃmi gacchaṃmi ||
vṛ- prābhṛtaṃ yonigrābhṛtaṃ guṇayitavyam | vidyātiśayā nāma vidyāviśeṣāyairākāśagamanādīni bhavanti te vā parāvartanīyā vartante | nimittamatītādibhāvaprarupakam ādiśabdāt yogā mantrāśca parigṛhyante | ete sarve'pi sukhaṃ sukhena pratirikta vivikte pradeśe'bhyasyante, na agītabahule agītārthasaṃkule gacche chedaśrutasya vyavahārādeḥ, gāthāyāṃ saptamī ṣaṣṭhyarthe, guṇanā parāvartanāṃ (naṃ) kartu śakyam, teṣāmagītārthānāṃ karṇābhyaṭanataḥ śrutvā vipariṇāmato gacchānnirgamanaṃ mā bhūditi, sūrerupādhyāyasya vātmadvitīyaspānyatra gamanam || sampati yādṛśe dvayoranyatra gamanamucitaṃ tādṛśamāha -
kayakaraṇijjā therā suttatthavisārayā suyarahassā | je ya samatthā voḍhuṃ kālagayāṇaṃ uvahidehaṃ ||
vṛ- kṛtakaraṇā nāma gītārthatayā pariṇāmakatayā cānpadāpi anyaiḥ sahānekaśa īdṛśāni kāryāṇi kṛtavantaḥ, yadyapi ca kadācid dvitīyaḥ sahāyo na kṛtavān tathāpi yogyatyāsa kṛtakaraṇīya iva draṣṭavyaḥ, sthaviraḥ śrutena paryāyeṇa ca, tathā sūtrārthayorviśāradāḥ sūtrārthaviśāradāḥ, tathā śrutāni rahasyāni anekānyanekaśo yaiste śrutarahasyā iti sahāyaṃ prati viśeṣaṇam | sūrerupādhyāyasya vā pūrvagatasūtrārthadhāriṇo'dhigatacchedaśrutasya ca śrutarahasyatvāvyabhicārāt | tathā dvayorekatarasmin kāle gate'pareṇa śarīrapāristhāpanikāṃ kartu gacchatā dvayorapyupādhiḥ śūnyāyāṃ vasatau na moktavyo, mā dasyavastamapahārṣuriti kṛtvā dvayorapyupardhimṛtakaśarīraṃ cānyareṇa voḍhavyam | tato ye kālagatānāṃ dehaṃ dvayorupadhiṃ ca voḍhuṃ samarthāste adhikṛtamūtraviṣayāḥ | | tathā cāha
guṇasaṃpattā, kāraṇajāeṇa te duyaggāvi |
v22.p10
____ uubaddhammi vihāro, erisayāṇaṃanunnāto || vṛ- etairanantaragāthoktairguṇaiḥ samprayuktā etadguṇasamprayuktāḥ kāraṇajātenānantaroditena kenacitkāraṇaviśeṣeṇa tāvācāryādikāvupādhyāyādiko vā ṛtubaddhe kāle viharato na kaściddoṣo'dhikṛtasūtreṇānujñānāt tathā cāha īdṛśayorṛtubaddha kāle adhikṛtasūtreṇa vihāro'nujñāto doṣābhāvāt kāraṇaviśeṣasya ca garīyastvāt | |jāteti catvāraḥ kalpāḥ sūcitāḥ, tānevāha[bhā.1739] jātoyaajāto vā duviho kappouhoṃti nāyavyo |
ekkeko viya duviho, sammattakappo yaasamatto|| vṛ-dvividhaḥ khalukalpobhavatijñātavyastadyathājāto'jātaśca | ekaiko'pica dvidhā-samāptakalpaḥ asamāptakalpaśca | etāneva caturo vyākhyānayati[bhā.1740] gīyattho jāyakappo'gīto khalubhave ajātotu |
panagaṃsamattakappo, tadūnago hoti asamatto || vṛ- jātakalpo nāma yo gītārthaḥ sūtrārthatadubhayakuśalo, 'gīto'gītārthaḥ khalu bhavedajāto'jātakalpaḥ,samāpatakalponāmaparipūrṇasahāyaḥ,sacajadhanyena pañcakaṃpañcakaparimāṇaṛtubaddha kāle, varṣākāle saptaparimāṇaḥ, tadunakastasmāt pañcakātsaptakādvā hīnataraḥ kalpo bhavatyasamāpto aparipūrṇasahāyatvāt || atrabhaṃgacatuṣṭayaṃ, tadevāha[bhā.1741] ahavājātosamatto, jātoceva ya taheva asamatto |
asamattojātoya, asamattoceva uajāto || vṛ- athaveti prakārānte pūrva kalpacatuṣṭayaṃ sāmānyataḥ prarupitamidānīṃ saṃyogataḥ prarupyate, jātakalpo'pi samāptakalpo'pītyeko bhaṅgaḥ, jātakalpo'samāptakalpa iti dvitīyaḥ, ajātakalpaḥ samāptakalpaititṛtīyaḥ, ajātakalpo'samāptakalpaiticaturthaḥ | atraprathamabhaṅgaḥśuddhaḥśeṣeṣutriṣu bhaṅgeṣu yatanākartavyā ||tesiṃjayaṇetisūcāgāthoktaṃ padaṃvyākhyānayanprāha[bhā.1742] tesiṃjayaṇā iṇamo, bhikkhagaha nikkhamappaveseya |
anunnavaṇaṃpiya, samagaṃbetiya gihi dijjaohāṇaṃ || vṛ- teṣāmādyavarjānaṃ trayāṇāṃ bhaṅgānāmiyaṃ yatanā, samakamekakālaṃ bhikṣāgrahāya, upalakṣaṇametat vicārāyaca, niṣkramaḥ samakameva cāvagrahasyānujñāpanam | iyamatrabhāvanā-bhikṣāgrahaṇāya vicārāya vā sarvamupakaraṇamādāya samakameva niṣkrāmataḥ samakameva ca praviśataḥ | tathā vasatiṃ prathamaṃ yācamānau samakamevaśayyātaramanujñāpayataḥ tathā nirgacchantau samakameva śayyātarasamīpamupagamya bruvāte, yathā gṛhe gṛhasya pratiśrayasya upadhānaṃsthaganaṃ dadyāditi|| uubaddhati padavyākhyānārthamāha[bhā.1743] uubaddhe avirahiyaṃ, etaṃjaṃtehiṃ hoisāhahiṃ |
kārei kuṇaiva sayaṃ,gaṇīvioloyaṇamabhikkhaṃ | vṛ- ṛtubaddha kāle tayoḥ kāraṇavaśatastathāsthitayostatsthanamāgacchabhiśca bhikṣārtha grāma praviśadbhirvicārārthāya yathā vā nirgatya milanārthamāyadbhirgacchadbhiśca punaḥ svasthānaṃ praticaladbhiḥ sādhubhiravirahitaṃ bhavati || āloyagatti padaṃ vyākhyānayati-yo-'sau gaṇī ācāryaḥ so'pi tayordvayorjanayoḥ avalokanāṃgaveṣaṇāmabhīkṣṇaṃ dvitīyetṛtīyevā dine svayaṃ karoti, anyairvā kārayati |
v22.p11
vyavahāra-chedasūtram - 4/102 [bhā.1744] eehi kāraṇehiṃhemaṃte dhiṃsuappabīyāṇaṃ |
dhiidehamakaṃpāṇaṃ,kappativāsoduveṇhaṃti || vṛ- etainantaroditairvyākulanādibhiḥ kāraṇairhemante śītakāle grīṣme dharmakāle dvayorapyātmadvitīyayorācāryopādhyāyayodhṛtyā dehena cākampayoracālyayodhṛtervajrakuḍyasamānatvāt dehasya ca prathamasaṃhananātmakatvātkalpatevāsaḥ | tadevamṛtṛbaddhakālaviṣayāṇibhāṣyakṛtā prapañcitāni || samprati varṣākālaviṣayāṇiprapañcayati[bhā.1745] niyamā hoiasunnā vasahī, nayane yavanniyādosā |
dussaṃcara bahupāṇāvāsāvāsevi ucchedo || vṛ-varṣāvāse varṣākāle niyamāvasatiraśūnyā kartavyā, kiṃ kāraṇamiti cet, ucyate, varṣāsūpakaraṇaṃ sahana nīyate, atha bhikṣādi gacchannayati tarhi varṣāprapātena timyate, tathā cāha-upakaraṇasya sahanayane pūrva kalpādhyayane temanādayo doṣā varṇitāḥ || anyacca śūnyāyāṃ vasatau kṛtāyāṃ gavādibhirbhajanaṃ bhaṭādibhirvārodhanaṃ bhavet | tathācasatyanyasyāṃvasataugantavyaṃ | tasyāalābheanyadgrāmāntaraṃgamanīya, yatraca dussaṃcarā mārgāḥ salilaharitādibhirātmavirādhanāsaṃyamavirādhanābhāvāt | tathā bahuprāṇā mārgā dvitricatuḥpañcendriyāṇāmanekajātīyānāṃsammūrcchanāt | tathāśayyātareṇaśūnyāṃvasatimālokyādākṣiṇyā etekvāpyanāpṛcchaya gatā itipradveṣatastaiṣāṃsarveṣāṃ vā tatdravyasyānyadravyasya vā vyucchedaḥ kriyate | yata ime doṣāstasyātśūnyā vasatiḥ kadā na kartavyetijadhanyato'pyācāryasyopādhyāyasya cātmatṛtīyasya varṣākāle vihāraḥ, anyathā prāyaścittam ||tathā cāha[bhā.1746] vāsāṇa doṇhalahuyā āṇādivirādhanāvasahimādī |
saṃthāraga uvagaraṇegelannesallamaraṇeya || vṛ- yadi punadvau janau varṣākāle vasataḥ tadā prāyaścittaṃ catvāro laghukāḥ ājñādayaśca doṣāḥ | tathā virādhanāvasatyāderādiśabdādātmasaṃyamapravacanaparigrahaḥ | tathāsaṃstārakaviṣayeupakaraṇaviṣayeca bhūyāṃso doṣāḥ tathā dvayorjanayorviharatorekaḥ kathaṃcanāpi glāno jāyeta tato glānaṃ vasatau muktvā parasmin bhikṣādinimittaṃbahirgate (to)yaḥ paścātglānasyadoṣaḥ dvitīyoddeśake'bhihitaḥ | yaccasaśalyasyasato maraṇaṃ tadetatsarvamatrāpidraṣṭavyam| evaṃ dvāragāthāsaṃkṣepārthaḥ | |sāmpratamenāmeva vivarīṣurāha[bhā.1747] sunnaṃmottuṃvasahiṃ bhikkhādikāraṇāo jaidovi |
vaccaṃtitato dosā goṇāīyā havaṃti ime || vṛ-yadidvāvapiśūnyāṃvasatiṃmuktvābhikṣādikāraṇavaśatovrajatastataime vakṣyamāṇādoṣāgavādikā gavādinimittābhavanti || tānevāha[bhā.1748] goṇesāṇechagale sūgaramahise, taheva parikamme |
micchattabaḍugamādī acchaṃtesaliṃgamādīṇi || vṛ-gauḥ śvā chagalaḥ śūkaro mahiṣovāśūnyāṃvasatimavabudhyapraviśettathā parikarmagṛhasthaḥ kuryāt | yadivā mithyātvopahatā baṭukādayaḥ praviśeyuḥ athaiko gacchatyekaḥ paścāttiṣṭhati tataḥ ekasmin paścāttiṣṭhiti svaliṅgādīni svaliṅgapratisevanādaya ātmaparobhayasamutthā bahavo doṣāḥ | eṣāpi
dvāragāthā ||tatragavādidvāravyākhapānārthamāha
v22.p12
uddeśakaḥ-4, mūla - 102, [bhā. 1749] [bhā.1749] goṇādīepavidvedhāḍatamadhāḍaṇebhavelahuyā|
ahigaraṇavasahibhaṃgātaha pavayaṇasaṃjame dosā || vṛ- gavādike gośvacchagalaśukarādike praviṣṭe yadi tān gavādīn ghāṭayati tatastatprā'yogolakalpāstiryañca iti taddhāṭane bhavati prāyaścittaṃ catvāro laghukāḥ, tathā te gavādayo nirdhāṭitāḥ saṃto haritādīnīkhādeyustato'dhikaraṇadoṣasaṃbhavaḥ | adhāḍaṇatti atha na nirdhāṭayati tarhi vasatibhaṃgastathā pravacane saṃyamecadoṣāḥ pravacanavirādhanā, upalakṣaṇametatātmavirādhanācetyarthaḥ | tathā hiyadiśvādayo bālamṛtakalevarādibhakṣayantastiṣṭhantitadā mahatīpravacanasya kutsetipravacanavirādhanā,śūkaraprabhṛtayaśca niṣkāśyāmānāḥ kadācitsaṃmukhā api caleran tata ātmavirādhanā| śvādayaśca tiṣṭhanto mārjāramūṣikādimupahanyuritisaṃyamavirādhanā | tadevaṃgoṇesāṇetyādivyākhyātam || [bhā.1750] dukkhaṃ ṭhiesuvasahīparikammaṃkīraitti itināuṃ |
bhikhāiniggaesuṃsaaṭṭhamīsaṃ vimaṃkujā || vṛ- te gṛhasthāḥ paribhākyanti-sthiteṣu sādhuṣu duḥkhaṃ mahatā kaṣṭena vasateḥ parikarma kriyate svādhyāyabhaṅgādidoṣabhāvāt, gateṣu tuna kaścid doṣa iti jñātvā paribhāvya bhikṣādinimittaṃ nirgateṣu sādhuṣusaaṭṭhattisvārthasvavasatibaliṣṭhatākaraṇārthamiśraṃvāsaṃyatāapisukhenasvādhyāyādikaṃcakuryuriti svārthaṃ saṃyamanimittaṃca idaṃvakṣyamāṇaṃparikarma kuryuḥ | tadevāha[bhā.1751] uccheva bilacchagaṇe, bhūmīkammesapuñcaṇāmajje |
kuḍḍāṇa liṃpaṇaṃdūmaṇaṃcaevaṃ tuparikammaṃ || vṛ- ucchevo nāma yatra patitumārabdhaṃ tatrānyasyeṣṭakādeḥ saṃsthāpanam | bilasthaganaṃ kolādikṛtābileṣviṣṭakāśakalādiprakṣipyopari gomayamṛttikādinā pidhānam | bhūmikarma nāma viṣamāṇi bhūmisthānāni bhaktvā samārjanyā saṃmārjanam āmarjanaṃ mṛdugomayādinā limpan || tathā kuḍyānāmeva cadūmaṇaṃtidhavalanaṃ etatparikarma kuryuḥ || atraiva prāyaścittavidhimāha[bhā.1752] jai ḍhakaṃtocchevātatimāsa bilesugurugasuddhesu |
. paṃceṃdiyauddāte, egadugatige umūlādī || vṛ-yati yāvanta ucchevā ḍhakkitāḥ samāracitāstati tāvanto laghumāsāḥ prāyaścittaṃ, bileṣuśuddheṣu pañcendriyajīvarahiteṣusyagiteṣu gurugatti catvāro gurumāsāḥ atha pañcendriyavyādhāto bilasthagane abhūta tata ekadvitriṣu vyāhateṣu yathākramaṃ mūlādi ekasmin pañcendriye'padrāvite mūlaṃ dvayoranavasthāpyaṃ triṣu triprabhṛtiṣupārāṃcitamiti || [bhā.1753] bhūmīkammādīsuphāsuga, dese uhoimāsalahuṃ |
savvaṃmilahugaaphāsueṇadesaṃmi savvevā || vṛ-bhūmikarmādiṣu-bhūmikarmasaṃmārjanāmarjanakuḍyalepanadhavalaneṣuḥ | deśataḥ prāsukeṣu kṛteṣupratyeka prāyaścittaṃbhavatimāsalaghu, sarvasminupāśrayeṣuprāsukeṣukṛteṣupratyekaṃcatvārolaghukāḥ | aprāsukenāpi jalādinā deśataḥ sarvato vā bhūmikarmādiṣukṛteṣu pratyekaṃ catvārolaghukāḥ || [bhā.1754] socā gayattilahugā appattiya guruga jaṃcavocchedo |
baṭucāraṇabhaḍamaraṇepāhuṇanikkeyaṇā sunne ||
v22.p13
vyavahāra-chedasūtram-2-4/102 vṛ- śayyātaro yadi śūnyāṃ vasatimālokya kasyāpi pārśve dṛṣṭā śrutvā ca tadvaca etajjānāti yathā gatāḥ sādhava iti na cāprītirutpannā tadā prāyaścittaṃ catvāro laghukāḥ | athāprītikaṃ karoti yathā adākṣiṇyā ete anāpṛcchya gatā iti tarhi gurugatti catvāro gurukā māsāḥ | athaikānekabhedena tadravyānyadravyavyavacchedastadā tannimittamapi caturgurukaprāyaścittam | adhunā micchattabaḍugamādīti vyākhyānayati-baṭucāraṇetyādi, baṭukā dvijātayaḥ cāraṇā vaitālikaviśiṣāḥ bhaṭāḥ pratītāste gatāḥ kvāpi sādhava iti vitrāya tasmin śūnye upāśraye āvāsayeyuḥ, tatra ca kalahādiprasaṅgaḥ, tathā śūnyāṃ vasatimālokya kaścittiraśvo manuṣyo vā samāgatya bhriyate tatra ca rājagrahādidoṣasaṃbhavaḥ tathā kecit śayyātarasya prādhūrṇakāḥ śūnyeyaṃ vasatiriti kṛtvā śayyātarānujñayā tatra tiṣṭheyurna ca te niṣkāśayituṃ śakyante, niṣkāsane vā pradveṣādipravṛttiḥ, tathā tiraścī mānuṣī vā prasavitukāmāśūnyāṃ dṛṣṭrātatrāgatya prasavate (prasuvīta),tasyā niṣkāśane āśrayatyājanesaṃyamavirādhanāyo doṣā yathoktāḥ prāk, eteśūnya upāśraye kriyamāṇedopāḥ || samprati acchaṃtisaliṅgamādīṇiitivyākhyānayati[bhā.1755] aha ciṭṭhati tatthego ego hiṃḍaiubhayahā dosā |
salliṃgasevaṇādī āutthapare ubhayatoya || vṛ- aha tatraikastiṣṭhati eko hiṇḍate tata ubhayathā ubhayena prakāreṇa yastiṣṭhati tadgatā yaśca hiṇḍate tadgatāścetyarthaḥ, svaliṅgasevanādayo doṣāḥ svaliṅgasevanā saṃyatīpratisevanā ādiśabdātparaliṅgasevanā gṛhiliṅgasevanācaparigṛhyate | kathaṃbhūtā ityāhaātmotyāātmanaivasaṃyatyādikaṃkadācitprārthayateityarthaḥ, tathā pare parataḥ saṃvatyādikṛtakṣobhanāt, ubhayataḥsvataḥ parataścasamutthāḥ | |yaduktaṃprākvasoccā gayatti lahugā' ityādigāthāpūrvārdhaṃtadvyākhyānārthamāha[bhā.1756] sunnesāgaridṛṭuṃsaṃthāre pucche katthasamaṇāo|
souṃgayattilahugā appattiacchede caugurugā || vṛ- saṃstaranti sādhavo'sminniti saṃstāra upāśrayaḥ sāgārikaḥ śayyātaraḥ, saptamī prākṛtatvāda dvitīyārthe, tato'yamarthaḥ śūnyaṃ saṃstāramupāśrayaṃ sāgāriko dṛṣṭvā pṛcchet kutra gatāḥ śramaṇā iti tatra prativacaḥ śrutvā gatā iti jñāte aprītyakaraṇe prāyaścittaṃ catvāro laghukāḥ aprītike samutpannecchede ca tadravyānyadravyavyavacchede catvāro gurukāḥ | tadevaṃ virādhanā vasatyāderitivyākhyātam ||
samprati saṃthāragauvagaraṇe' iti vyākhyānayati[bhā.1757] kappaṭṭaga saṃthārekhelaṇalahugotuvaṭṭe gurugou |
nayane dahane caulahu, etto umahallae vucchaṃ || vṛ-saṃstāreupāśrayeyadikappaṭṭhagattibālakaḥ khelatikrīḍatitataḥkhelane prāyaścittaṃlaghuko māsaḥ | atha tvagvartanaṃ kuryāttarhi tvagavartanakṛto guruko māsaḥ | atha sa bālakastatra sthitaḥ stenena nīyate pradīpanakena vā lagnena dahyate, tadā caturlaghu |ata ūrdhvaṃ mahatitvagvartanādi kurvatiprāyaścittaṃ vakṣye || [bhā.1758] tuvaṭṭa nayana dahane, gurugā havaṃtanāyāre |
aha uvahammatiuvahittighettuṃnaṃ hiṃḍamāsalahuṃ || [bhā.1759] ullelahuga, gilāṇādigā yasunneṭhaveṃticaulahugā|
__ anarakkhitovahammatihiṃ pāveṃtijaṃjattha ||
v22.p14
vṛ- mahān puruṣaḥ śūnyamupāśrayaṃ dṛṣṭvā tatra tvagvartanaṃ karoti, yadi vā upakaraṇaṃ nayati dahati vā, tadā tvagvartane nayane dahane vā, pratyekaṃ prāyaścittaṃ catvāro laghukāḥ; athānācāraṃ karoti, tatrāpi catvāro gurukāḥ || adhunā upakaraṇeti vyākhyānārthanītaṃ varṣeṇārdraukriyate tadā catvāro laghukāḥ | atha tasminnupāśraye śūnye sati glānādikān, ādiśabdāt prādhūrṇakādiparigrahaḥ, gṛhasthāḥ sthāpayanti tadāpi catvāro laghukāḥ | ayopadhiṃ saha na nayati tadā so'rakṣitoḥ san upahanyate taskarairvāpahiyate, tadapahāre cajadhanyamadhyamotkṛṣṭāpahāranimittaṃ prāyaścittaṃ, hṛte ca tasminnupakaraṇe yad aneṣaṇādikaṃyatropakaraṇaviṣaye tau sevāte tannimittamapi prāyaścittaṃ tau prāpnutaḥ | | samprati 'gelanne sallamaraṇe ya' iti dvāradvayamāhagelanna maraṇasallā bitiuddesaṃti vanniyā puvviṃ | te ceva niravasesā navaraṃ iha iṃ tu bitiyapayaṃ ||
vṛ- glānyaṃ maraṇasallatti saśalyamaraṇamete dve api pūrva dvitīyoddeśake prathamasūtre ye doṣatayā savistaraṃ varṇitete eva niravaśepe atrāpivaktavye, navaraṃ tatra dvitīyapadamapavādapadaṃnoktamiha tu, ikātaraḥ pādapūraṇe, taducyate | | tadevāha
asivādikāraṇehiṃ ahavā phiḍiyā u khettasaṃkamaṇe |
tattiyamettā va bhave doṇhaṃ vāsāsu jayaṇa imā ||
vṛ- aśivāṃdibhiḥ kāraṇairddhāvapi varṣāsu viharataḥ | athavā ekasmāt kṣetrādanyasmin kṣetre saṅkramaṇe kathamapi mārgataḥ sphiṭitau paribhraṣṭāvekatra varṣāsu viharata upalakṣaṇametat tenaitadapi draṣṭavyamaśivādikāraṇato gaṇasphoṭaṃ kṛtvekākino jātāḥ saṅketavaśācca kacidvarṣāsu dvau militaviti | tattiyamettā va bhave iti athavā śeṣāḥ pratibhagnā mṛtāvā avaśiṣṭau tāvanmātrāveva dvāveva bhavatastiṣṭhataḥ | evaṃ dvau varṣāsu bhavataḥ | tatastayośca dvayorvarṣāsu iyaṃ vakṣyamāṇā yatanā | | tāmevāhaego rakkhati vasahiṃ bhikkhaviyārādi bitiyato yāti | saṃdharamāṇe asaṃthare niddossuvariṃ ṭhavittavahiṃ ||
vṛ- eko vasatiṃ rakṣati | dvitīyo bhikṣāvicārādau bhikṣāyāṃ vicāre bahirbhūmāvādiśabdādanyamisman vā prayojane yāti | evaṃ yatanā tadā bhavati tadā tau saṃstarataḥ | asaṃtharetti athaikākino bhikṣāyā alābhādanyato vā kutaścitkāraṇānna saṃstaratastadāsaṃstare dvāvapi saha hiṇḍāte tatreyaṃ yatanā, yadi vasatau nirdosyaṃ (ṣyaṃ) nirbhayaṃ tadā upadhimupari vasateḥ sthāpayato badhnīto yathā na ko'pi paśyatīti | evaṃbhūtāṃ ca yatanāṃ kurvantau tāvaprāyaścittaviṣayau | athana kurutastadā yad āpadyate prāyaścittaṃ tatprāpnutaiti | | [bhā. 1763] sutteṇevuddhāro kāraṇiyaṃ taṃ tu hoti suttaṃti | kappotti anunnāto vāsāṇaṃ kerise khette ||
bṛ-yata evaṃ doṣāstato dvayorvihāro varṣāsu sākṣātpaṃcamena sūtreṇa pratiṣiddhastrayāṇāṃ tu vihārasyoddhāro'nujñātaḥ sūtreṇaiva ṣaṣṭhena kṛtaḥ sau'pyutsargato na kalpate tatastatsūtraṃ kāraṇikamaśivādikāraṇaniṣpannaṃ bhavati veditavyam || atha kīdṛśe kṣetre varṣāsu, gāthāyāṃ ṣaṣṭhī saptamyarthe prākṛtatvāt, trayāṇāṃ vihāraḥ kalpa iti kalpate ityanena pādenānujñātaḥ | sūrirāha
mahatī vidyārabhūmī vihārabhūmī ya sulabhavittīya | sulabhā vasahī ya jahiṃ jahannayaṃ vāsakhettaṃ tu ||
-
v22.p15
vyavahāra-chedasūtram-2-4/102 vṛ-yatramahatī vicārabhūmiḥ purīṣotsargabhūmiḥ,yatracamahatīvihārabhūmibhikṣānimittaṃparibhramaṇabhūmiḥ, yatra ca vṛttirbhikṣāvṛttiḥ sulabhā, vasatiśca yatra sulabhā, tat jadhanyaṃ varṣāyogyaṃ kṣetraṃ utkṛṣṭaṃ trayodaśaguṇopetam ||tānevāha[bhā.1765] cikkhalla pāṇathaṃḍilavasahī gorasa janāulo vejjo |
osaha nicayāhivatī pāsaṃḍābhikkha sajjhāe || vṛ-yatracikkhallaḥkardamobhūyānnabhavati,prāṇāścadvīndriyādayobhūyāṃsonasaṃbhūcchanti, yatracabhūyāṃsi sthaṇḍilāni, vasatayaścadvitryādayo yatraprāpyante, gorasaṃca prabhūtaṃ,pratyekabhūyojanasamākulaḥ kulavargaḥ, vaidyaścayatravidyate, auṣadhānicasupratītāni, nicayāścadhānyānāmatiprabhūtāḥ,adhipatiḥprajānāmatīva surakṣīvartate, pāṣaṇḍāścastokā vidyante, bhikṣācasulabhā, svādhyāyaścaniyāghātaḥ | etadutkṛṣṭaṃ varṣāsu yogyaṃ kṣetram ||sāmpratametadguṇābhāvevarṣāsuvasatāṃprāyaścittamāha- . [bhā.1766] pāṇā thaṃḍila vasahī ahivati pāsaṃḍa bhivakha sajjhāe|
lahuyā, sese lahuo, kesiṃcī savvahilahugā || vṛ-yadi yatraprāṇāatibahavo, yadivāna vidyantesthapḍilāni, vasatayovā dvitryādikāna vidyante, adhipatirvā nāsti, pāṣaṇḍāvā bahavaḥ, bhikṣācana suprāpā, svādhyāyo vā na nirvahati, tatra varṣākālaṃ karoti tadaiteṣudoṣeṣupratyekaṃprāyaścittaṃcatvārolaghukāḥ |śeṣe cikkhallādikedoṣe pratyekaṃlaghukomāsaḥ | keṣāṃcidācāryāṇāṃ matenapunaḥ sarvatra sarveṣvapidoṣeṣupratyekaṃ catvāro laghukāḥ || [bhā.1767] nīsaraṇakucchaṇāgāra kaṃṭakā sigga āyabhedoya|
saṃjamato pāṇādī āgāha nimajaṇādīyā || vṛ- nissaraṇaṃ nāma phelhasaṇaṃ | kutsanā aṅgulyantarāṇāṃ kotaḥ gārāḥ karkarakāḥ | kaṇṭakāśca sthūlaśūlādayaḥ | siggatti deśīpadametat pariśrama ityarthaḥ | eṣa ātmabheda ete ātmavirādhanāyai doṣā ityarthaḥ |saṃyamataḥsaṃyame punarayaṃdoṣaḥprāṇādvīndriyādayaādiśabdātpṛthivīkāyādiparigrahaḥ,tevidyante, tathāyadisukhenātragacchāmītivicintyasodakekardamegacchātatathākacidagādhenimajjati, ādiśabdāt pādajaṅghādikṣobhitāḥ sakardamajalavipruṣa utthāpavati, tābhiśca prāṇādividhātaḥ, sanmukhāgacchatpuruṣādikharaṇṭanaṃ nijaśarīropakaraṇakharaṇṭanaṃcetiparigrahaḥ | [bhā.1768] dhuvaṇe vihoti dosāuppīlaṇādī yabāusattaṃca|
sehādīnamavannā adhovanecīranāsovā || vṛ-kardamākule mārgegamanataḥ kardamaupakaraṇelagati,tathācopakaraṇasyadhovane'pi, āstāmadhovane ityapi śabdārthaḥ, doṣāḥ | ke te ityāha-utpīḍanādaya utpīḍanaṃ prāṇādīnāṃ plāvanamādiśabdāt śarīrāyāsasvādhyāyavidhātādiparigrahaḥ |apicavastrāṇiśarīraṃca prakṣālayatobākuśikatvamupajāyate, śarīropakaraṇabakuśīkāraṇāt, aya na prakṣālayati, tadhiovane śaikṣakādīnāmavajñāsaṃbhavaścīvaranāśaśca kardamena śaṭanāt | vāśabdaḥ sapnuccave||sampratiprāṇasaṃbhavedoṣānāha[bhā.1769] muiṃgavicchugādisudo dosāsaṃjameya sesesu |
___niyamā dosaduguṃchiya ayaṃḍila nisaga dharaṇeya || vṛ- muiṃgānā pipīlikā vṛścikādiṣuśeṣeṣucaprāṇeṣu bāhulyena saṃbhavatsu dvo doṣo tadyathā saṃyame,
v22.p16
caśabdādātmani ca, ātmavirādhanā saṃyamavirādhanā cetyarthaḥ, tatra vṛścikādibhirdaśādātmavirādhanā, kīṭikādisattvavyāghātācca saṃyamavirādhanā | | sthaṇḍilābhāve doṣānāha-niyamatyādisyaṇḍilābhāve asthaṇḍile jugupsite vā sthaṇḍile nisarge purīṣapraśravaṇotsarge niyamād doṣāḥ saṃyamavirādhanādayaḥ | tatrāsthaṇḍile haritakāyādivyāpādanāt saṃyamavirādhanā, pādādilhasanādātmavirādhanā, jugupsite sthaṇḍile pravacanavirādhanā | athaitaddoṣabhayānna vyutsṛjati kintu dhārayati | tata āha, dhāreṇa ca doṣā ātmavidhātādayaḥ tathāca purīṣādidhāraṇe jīvitanāśādiḥ” “mutaniroha cakkhuṃ vaccaniroheya jīviyaṃ cayati” ityādivacanāt | glānatve ca cikitsākaraṇataḥ saṃyamavyāghātaḥ | | yatra saṅkaṭā vasatiryatra dvitryādayo vasatayo na labhyante tatra doṣānāha
,
vasahīe saṃkaḍāe viralla avirallaṇe bhave dosā |
vāghātena va annā'satīe dosā uvaccaṃte ||
?
vṛ- vasatau saṅkaṭāyāṃ satyāmupadheḥ viralleti vistāraṇe vā dopā bhavanti ke te iti ceducyate;-yadi upadhistīmito vistāryate tataḥ saṅkaṭatvādanyamapyatīmitamupadhiṃ tīmayati | aya na vistāryate tarhi sa kothamupayāti, tatsaṃsargataḥ śarīrasya ca māndyamupajāyate | ekasyaścavasateḥ kathamapi vyāghāte anyasyāśca abhāve grāmāntaraṃ vrajanīyaṃ tatra ca vrajati saṃyamātmagravacanavirādhanā | tathā hi-mārge jalaharitakāyādivyāpādanāt saṃyamavirādhanā agādhe salile praviśata ātmavirādhanā, vasatyalābhato varṣākāle'pi varṣaprapātenāvarudhyamānān pathagicchatastān dṛṣṭvā lokaḥ pravacanaṃ kutsayate, īdṛśā evaite varṣāsvapi nāśramaṃ kvacidapi labhante iti pravacanavirādhanā|| gorasābhāve doṣānāhaataraṃtabālavuruḍhā abhāvitā ceva gorasassa asatī |
13
jaṃ pāvihitti dosaṃ āhāramaesu pāṇesu ||
vṛ- ataranto nāma asahāstathā bālā vṛddhāśca tathā ye'bhāvitā yeṣāṃ gorasavyatirekeṇa nānyatkimapi pratibhāsate, te gorasasya asati abāve āhāramaye, prāṇeṣu satsu yadgāḍhānāgāḍhaparitāpanādikaṃ doṣaṃ prāpsyanti, tannimittaṃ sarvamapi prāyaścittamācāryo lapsyate, tasmādyatra tadabhāvastatra na vastavyam | nanu bhaṇito rasaccāo, paṇīyarasabhoyaṇe ya dosā u |
kiṃ gorasena bhate, bhannai suṇa coyaga imaṃ tu ||
vṛ- nanu sūtre rasānāṃ kṣīrādīnāṃ tyāgo bhaṇitaḥ, “anaśanamūnodaratā, vṛtteḥ saṃkṣepaṇaṃ, rasatyāgaḥ ” ityādibāhyatapovyāvarṇanāt | praṇītarasabhojane ca doṣāḥ kāmodrekādayaḥ śarīropacayādibhāvāt, tataḥ kiṃ bhadanta gorasena kartavyam | sūrirāha śrṛṇu codaka! idaṃ vakṣyamāṇam || tadevāha
-
[bhā. 1773] kāmaṃ tu rasaccāgo, catutthamaṃgaṃ tu bāhiratavassa | so puna sahūṇa juñjati asahuṇa ya sajja vāvatti ||
bṛ- kāmamanumatametat | rasatyāgaścaturthamaṅgaṃ caturtho bhedo bāhyatapasaḥ ṣaḍbhedātmakasya | kevalaṃ, punaḥśabdaḥ kevalārthaḥ, sarasatyāgaḥ sahānāṃ yujyate saṃgacchate | asahānāmasamarthānāṃ rasābhāve sadyastatkālaṃ vyāpattirmṛtyuḥ || anyacca[ bhā. 1774 ]
agilāe tavokammaṃ parakkame saṃjatoti itivṛttaṃ | tamhā urasaccāo na niyamato hoti savvassā ||
v22.p17
vṛ- saṃyatastapaḥ karma prati aglānyā parākramedityukta bhagavatā tasmānna niyamataḥ sarvasya rasatyāgo
bhavati |
jassa usarīrajavaṇā, rute paṇīyaṃ na hoi sāhussa | soviyahu bhinnapiṃḍaṃ bhuṃjau ahavā jaha samāhī ||
vṛ- yasya sādhoḥ śarīrayāpanā na praṇītaṃ praṇītarasamṛte bhavati, so'pi ca āsatāṃ pūrvoktā asahā ityapiśabdārthaḥ | huniścitaṃ bhinnapiṇḍaṃ dhṛtādinā miśritaṃ galitāpiṇḍaṃ bhuñjīta | athavā yathāsamādhi kṣīrādi bhuṅkte kevalaṃ mā gṛddhirbhūyāditi saṃpṛṣṭa (saṃmṛṣṭa) pānakādinā mīlayitvā kṣīramāpibet | | [ bhā. 1776 ] caubhaṃgo ajanāulakulāule ceva tatiyabhaṃgo u |
bhoiyamādi janāula kulāula maḍaṃbamādīsu ||
vṛ- janākula- kulākulayoścaturbhaṅgikā janākulamapi kulākulamapīti thamo bhaṅgaḥ, janākulaṃ na kulākulamiti dvitīyaḥ, na janākulaṃ kulākulamiti tṛtīyaḥ, na janākulaṃ nāpi kulākulamiti caturthaḥ, prathamabhaṅge bahūni kulāni bahūni mānuṣāṇi | dvitīyabhaṅge kulāni stokāni janāstvatibahavaḥ, kule kule bhojikādijanānāṃ sahastrasaṃkhyāyā bhāvāt | tṛtīyabhaṅge bahūni kulāni janāḥ stokāḥ, gṛhe gṛhe ekasya dvayorvā mānuṣayorbhāvāt | caturthabhaṅge na bahūni kulāni nāpi bahavo janāḥ; katipayakulānāṃ pratikulaṃca stokamānuṣāṇāṃ bhāvāt || atra yau bhaṅgau grāhyau tāvāha-ajanākuletyādinā na janākulaṃ kulākulamiti tṛtīyo grāhyaḥ etadanujñānāt prathamaḥ sutarāmanujñāto draṣṭavyastasyobhayaguṇopetatvāt | āhaca carṇikṛt“jai tāva taio bhaṃgo | anunnāo prageva paḍhamo bhaṃgo anunnāto' iti, śeṣau tu dvau bhaṃgī nānujñātī kulānāmalpatvāt || samprati janākulatāṃ kulākulatāṃ ca vyākhyānayati bhoiya ityādi prathamabhaṅge dvitīyabhaṅge ca janākulaṃ bhojikādibhiratiprabhūtairjanairākīrṇatvāt kulākulaṃ maḍambādiṣu sthāneṣu | tathā hi-maḍambe aṣṭādaśakulasahastrāṇi, ādiśabdātpattanādiparigrahaḥ | vyākhyātaṃ janakuladvāram | | vessa ohassava, asatīe gilāṇau jaṃ pāve | vejasagāsa nete ānaṃte ceva je dosā ||
vṛ- yadi nāma ko'piglāno jāyate, tadāvaidyasya auṣadhasya cāsatyabhāve yat glāno anāgāḍhāgāḍhaparitāpanādi prāpnoti tannimittaṃ sarva prāyaścittamācāryaḥ prāpnoti | anyacca tādṛśe kṣetre'vatiṣṭhamāno vaidyo'tra nāstīti glāne'nyasmin grāme vaidyasya sakāśaṃ nīyamāne ānīyamāne vā ye doṣāṃ anāgāḍhamanāgāḍhaṃ vā paritāpanaṃ stenairupakaraṇādyapaharaṇaṃ vyāghrādiśvāpadairbhaṇamityādi taddhetukamapi prāpnoti | evamauṣadhasyāpyānayasādhuvu grāmāntare preṣvamāṇeṣu doṣā vācvāḥ | |
necaiyā puna dhannaṃ dalaṃti asāraaṃcitādīsu | ahivaṃmi hoi rakkhā, niraṃkusesuṃ bahū dosā ||
vṛ- nicayena saṃcayenārthād dhānyānāṃ ye vyavaharanti te naicayikāste asārā daridrā añcitāḥ pūjyā rājamānyāḥ pitṛpitṛvyādayovā ādiśabdādanañcitādiparigrahastaṣu krayeṇānyathā vā dhānyaṃ dadati | tataḥ sarvatra bhikṣā sulabhopajāyate || tathā adhipe'dhipatau vidyamāne rakṣā bhavati | niraṅkuśeṣu lokeṣu madhye punarvasato bahavo doṣā upakaraṇāpahārāpamānādilakṣaṇāḥ|| pāṣaṇḍadvāramāhapāsaṃḍabhāviesa, laṃbhati omānamo atibahasu |
v22.p18
aviyavisasuvaladdhī havaṃti kajesu usāhāyā || vṛ-yadi stokāḥ pāṣaṇḍāstato'śanādīni vastrāṇi bhaiṣajāni cātisulabhāni bhavanti atibahuṣu punaḥ pāṣaṇḍesusatsupāṣaṇḍabhāvitebhyo janebhyo, gāthāyāṃsaptamīpañcamyarthe, apamānaṃlabhante | apīti saṃbhāvane |caḥ punararthe |saṃbhāvyatepunariyaṃ viśeṣopalabdhiranyapāṣaṇḍebhyo'tiśayopalabdhiryathā yadanyat pāṣaṇḍināṃ kalpatetatsādhūnāṃna kalpate | tata evaṃ lokobhāvitaḥsansādhūnāṃ kalpikaṃ dadāti | tathā kāryeṣu ca bahuprakāreṣu śṛṅgānādi(tādi)lakṣaṇeṣu vayamapi pāṣaṇḍā ete'pica pāṣaṇḍādharmasthitā iti kṛtvā sahāyābhavanti||samprati bhikṣādvāramāha[bhā.1780] nāṇatavāṇa vivaḍhīgacchassayasaṃpayāsulamabhikkhe |
nayaesaṇātoghāto neva yaṭhavaṇāe bhaṃgou || vṛ- sulabhā bhikṣā yatra tasmin sulabhabhikṣe grāmādau vasatāṃ jñānasya śrutajñānasya tapasaścānaśanādeviśiṣṭā vṛddhirbhavatyāhāropaṣṭambhataḥ svādhyāyasya tapaśca kaṃrtuśakyatvāttathā gacchasya sampat sphītatā'tiviśiṣṭābhavati |śiṣyāṇāṃprātīcchikānāṃvāḍanekeṣāmāgamātnaca eṣaṇāyāghātaḥpreraṇā, nāpi sthāpanāyā māsakalpavarṣākalparupāyāathavāsthāpanākulānāṃbhaṅgaḥ preraṇā|| [bhā.1781] vāyaṃtassanupanagaṃpanagaṃpaḍicchato bhavesuttaṃ |
egagaṃbahamāno kittīya guṇā yasajjhāe || vṛ- yatra svādhyāyaścatuḥkālaṃ nirvahati tatra varṣāvāsaḥ kartavyo yataḥ svādhyāye'mī guṇāḥ sutramācārādikaṃ sūtrato'rthatastadubhayataśca vācayataḥ pañcakaṃ vakṣyamāṇaṃ saṅgrahādikaṃ bhavati | yathā ca vācayataḥ pañcakaṃtathā pratīcchataḥ śrotarapipañcakaṃtasyāpisaṃgrahādinimittaṃśrutaśravaṇāya pravṛtteḥ | tathā vācayataḥpratīcchataścaikāmyaṃ śrutaikaparatopajāyate,sācaviśrotasikārikā bhavati |tathābahumānobhaktiḥ śrutasya tīrthakarasya ca kṛto bhavati | kīrtiśca avadātā sakaladharāmaṇḍalavyāpinī yathā bhagavataḥ āryavaraisyeti | adhunā pañcakaṃvyākhyānayati[bhā.1782] saṃgahuvagaha nijara suyapajjavajāyamavvavacchittī|
panagamiṇaṃ puvvuttaṃjecāyahitopalaṃbhādī || vṛ- yatpañcakaṃ pūrvamuktatadidaṃ tadyathā-saṅgraha upagraho nirjarā śrutaparyavajātamavyavacchittiśca | tatra saṃgrahaḥ śiṣyādestathāca śruteśiṣyādayaḥ saṃgṛhyante | upagrahaupaṣṭambhaḥsaca śrutajñānādipradānataḥ | nirjarā jñānāvaraṇādikarmavinirjaraṇaṃ | śrutaparyavajātaṃ prabhūtā prabhūtatarā śrutajñānaparyāyavṛddhiḥ | avyavacchittistīrthasya | ye cātmahitopalaṃbhādaya ātmahitopalaṃbhaḥ parahitopalaṃbhaḥ ubhayahitopalaṃgaḥ ekāgdraṃ bahumānaṃ cetitadvā pañcakaṃpratipattavyam|| [bhā.1783] evaṃ ṭhiyāṇapālo āyario sesa māsiyaṃ lahuyaṃ |
kampaṭṭinīlakesī āyasamutthāpare ubhae ||| vṛ- evaṃ trayodaśadoṣavimukte trayodaśabhirguṇairupete kṣetre kāraṇavasataḥ trayāṇāṃ varṣāsu sthitānāṃ dvayobhikṣārtha vinirgametṛtīyaḥ paścātpālo vasatipālaḥ ācāryaḥ sthāpanīyaḥ | athānyaṃsthāpayati tata āha-śeṣe ācāryavyatiriktevasatipāle sthāpyamāne prāyaścittaṃ māsikaṃ laghu | tathā yaditaruṇaṃśramaṇaṃ vasatipālaṃpaścātsthāpayati,tataimesvaliṅgāsevanādikā doṣāstadyathā-ātmasamutthāḥ pareparasamutthā
v22.p19
vyavahāra- chedasūtram - 2- 4 / 102 ubhayasmin ubhayasamutthāḥ | kasyā ivetyāha- kappaṭṭhinalikesīti kalpasthitā bālikā nīlakeśī kṛṣṇakeśī taruṇītyarthaḥ, tato viśeṣaṇasamāsaḥ, tasyā iva, vibhaktilopa ivalopaśca prākṛtatvāt | iyamatrabhāvanā-taruṇī bālikā taruṇānāṃ mahaṃtāca prārthanīyā bhavati | evaṃ taruṇo'pi taruṇīnāṃ mahatīnāṃ ca prārthanīyastatastasmina paścātsthāpyamāne svaliṅgaparaliṅgagṛhiliṅgāsevanaviṣayā ātmasamutthāḥ parasamutthāḥ ubhayasamutthāśca maithunadoṣāḥ saṃbhavanti | etadevāha
[bhā. 1784 ] taruṇe vasahīpāle kappaṭhisaliṃgamādi āubhayā | dosā u pasajjuṃtī akappie dosise anne ||
vṛ- taruṇe vasatipāle sati kappaṭṭhitti taruṇyāḥ bālikāyā iva svaliṅgādikāḥ svaliṅgāsevanagṛhiliṅgāsevanarupā āubhayāiti ātmasamutthā ubhayasamutthā upalakṣaṇametat parasamutthāśca doṣāstasya prasajanti akalpike ca bālādāvime doṣāstānevāha
[bhā. 1785 ] bali dhamma hā kiḍḍā pamantraṇā varisaṇā ya pāhuḍiyā | khaṃdhāra agani, bhaṃge mālatavenā, ya nātīya ||
vṛ-sādhavaḥ kadācitkāraṇavaśataḥ saprāvṛttikāyāṃ vasatau sthitābhaveyuḥ, tatrayadi bālādirvasatipālaḥ kriyate tadā balidoṣaḥ | tathā hi tatra balikārakāḥ svabhāvena vā gaccheyuḥ kaitavena vā, tatrāpi ye kaitavena te prathamata evopakaraṇaharaṇaṃbuddhyā, ye tu svabhāvataste nopakaraṇaharaṇanimittamāgacchanti | kintvāgatānāṃ baliṃ kurvatāṃ bālamekākinaṃ dṛṣṭrā haraṇabuddhirupajāyate | tato'paharanti | athavā balau vikṣipyamāṇe upakaraṇaṃ kūreṇa kharaṇṭyate | tato bālo jalpati bahirupakaraṇaṃ niṣkāśayāmi | evamuktvā sakalamapyupakaraṇādāya bahirnirgatastāvadabhyantare te upadhimapaharanti | ye tu kaitavena samāgacchanti te upadhimapahartukāmā bruvate kṣullaka ! balireṣa samāgacchati tatastvaṃ bahirnirgaccha | evaṃ taṃ bālaṃ bahirniṣkāśyopadhimapaharanti | athavā brūyuridaṃ vayaṃ baliṃ kariṣyāmastatastvaṃ bahistiṣṭhānyathā kūreṇa kharaṇṭanā bhaviṣyati | evamukte bahirnirgate bāle upadhimapaharanti | athavedamācakṣeta, upadhimibhyantarāt bahirapanaya yāvaduliṃvayaṃ vidadhmahe | saca bālastatkāryamajānānaḥ samastamupakaraṇekavāraṃ grahītumaśaknuvan stokaṃ gṛhītvā bahiḥ saṃsthāpya yāvadanyasya grahaṇāya madhye praviśati tāvatte dhūrtā apaharanti | | dhammakahatti dharmakathāśravaṇāya kecitsvabhāvata āgaccheyurapare kaitavena samāgatya ced bruvate kataya kṣullakāsmākaṃ dharmakathāṃ, sa ca tattvamajānānaḥ kathāmārabhate | tataḥ kathāpramatte kecittathaivopaviṣṭāḥ śrṛṇvaṃtyapare tūpadhimapaharanti || kiḍḍatti krīḍānimittamapi kecit svabāvataḥ samāgacchatyapare kaitavena | teṣu ca samāgateṣu sa bālakaḥ sa eva pramārjane āvarṣaṇe ca veditavyaḥ | |
pāhuḍiyā iti prābhṛtikābhikṣā archanikā ca | tatra kecit kaitavena svabhāvena vā vadanti, kṣullaka ! gṛhāṇa bhikṣām, athavā bahirniryāhi yāvadvayamarcanikāṃ kurmastato yāvadbhakṣārtha yāti bahirvānirgacchati tāvadapaharanti | | khandhāratti apare kaitavena svabhāvena vā vadeyuryathā eṣa rātrā saha skandhāvāraḥ samāgacchati | tatri yadi svabhāvena tato naśyati, sa naśyan bālastairapahiyate | kaitavena samāgacchaṃto bruvate, kṣullaka! palāyasva, skandhāvāraḥ samāgacchati, tataḥ sa naśyati | ite apaharanti | | agaṇitti, pradīpanaṃ lagnaṃ parataḥ svabhāvena śrutvā svayaṃ vāvalokya sa bālaka upadhilobhādvā svayaṃ vasatervahirna nirgacchati nāpi kiñcidupakaraṇaṃniṣkāśayati | tatastasya bālakasyopakaraṇasya ca vināśaḥ, yadi upakaraṇaniṣkāśanāya
v22.p20
17 madhye praviṣṭo,guptaḥsan, sabālakodahyeta kaitavenavā kecitbyurmandabhāgya! naśyapradīpanakaṃlagnaṃ vartate| evamuktesa upakaraṇaṃbahirniṣkāśayitumārabhatetato'paharanti || __bhaṅge mālavatenattimālavā mlecchaviśeṣāḥ śarīrāpahāriṇaḥ,stenā upakaraṇāpahāriṇastaibhaṅgesabālako bhayatojanenasārdhanaśyati, nacasāramupadhiṃgṛhṇāti | yadivāupadhipratibaddhaḥsansa vasatāveva tiṣṭhet, tataḥsamālavairapahiyatestenairvā upakaraṇamiti | athavā kecit kaitavenabrūyurmālavāḥ stenāvākṣullaka! samāpatitāstasmāt palāyasva janena sārdhamiti, evamukte sa bālakastattvamajānāno naśyati, itare upakaraṇamapaharanti || nātitti jñātayaḥ svajanāste samāgatāstairekākī dṛṣṭastato nīyate, anye vopadhimapaharanti | athavā'nyena kenacit āgacchanti dṛṣṭāḥ tena kathitaṃ kṣullaka ! tava jñātayaḥ samāgacchanti | tataḥsapalāyateitaraścopakaraṇamapaharati |athavāko'pidhūrtaḥkaitavena brūyāt, kṣullaka ! ka te nijakāḥ, kṣullakaḥ prāha-amuke grāme nagare vā, so'nyasmai kathayati, tatasteṣāṃ sajātīnāṃ nāmacinhānyavagamya tasya kṣullakasya samīpamāgatya bhaṇati-amukasya tvaṃ nijakaḥ |kṣullakaḥ prāha-kathaṃ tvaṃ jānāsi | tataḥ sa tanmātāpitrādīnāṃ nāmavarṇādi kathayati | tataḥ kṣullakasya pratyaya upajāyate, tato vakti satyamahaṃteṣāṃ nijakaḥ | tatodhūrto brūte-āgatāstava nimittaṃ, mayā amukapradeśe dṛṣṭā iti, tataḥ sa palāyate, itare pratyupakaraṇam | evaṃ yathā bāle'kalpike doṣāstathā avyakte nidrāpramatte kathāpramattevākalpike veditavyāḥ | [bhā.1786] tamhā pāleigurupuvvaṃ kāuṃsarīraciṃtaṃtu |
iharā āuvahīṇaṃ virāhadhanādharaṃtaramadharate || vṛ-yatastaruṇe bālakādau vā'kalpike vasatipāle sthite'nantarokta doṣā ācāryetuna bhavanti, tasmādgururācāryovasatiṃpālayati,kathamiticedataāha-pūrvaśarīracintāṃkṛtvāsaṃjñābhūmiṃgatvā ityarthaḥ, ayaśarīcintāṃnakarotitataḥprāyaścittaṃmāsalaghu, imecadoṣāḥ | 'iharāu' ityādi,itarathāśarīracintāyā akaraṇeyadisaṃjñāṃdhārayatitataātmavirādhanā maraṇasyaglānatvasya cāvaśyaṃ tannirodhebhāvāt | athana dhārayati kintu mātrake vyutsṛjati tataḥ śrāddhādīnāmāgatānāṃ gandhāgamana uḍḍāhaḥ | atha bahiryāti ca tatropadhervirādhanātaskarāpahārarūpayecaikākinodoṣāstecabhavanti ||eṣasaṃstaraṇaṃvidhirukto'saṃstaraṇe punarācāryo vasatiṃpralokamānastasminneva pāṭake pratyāsanneṣugṛheṣu bhikṣārtha hiṇḍate | tathā cāha[bhā.1787] jaisaṃghāḍotiṇha vipajattāneitoguruna nīti |
ahanaviāṇetāhevasahiālogahiṃḍaṇayā ||. vṛ- yadi saṅghāṭakaḥ sādhuyugmaṃ trayāṇāmapiātmadvikasya guroścetyarthaḥ paryāpta paripūrṇamānayati tato gururbhikṣārthananyeti nirgacchati | atha naiva trayāṇāṃ paryāptamānayatyalābhādaśaktervā, tadā vasaterāloko yathā bhavatyevamācāryasya pratsanneṣu gṛheṣu hiṇḍanam || kiyatpunastatragṛhṇātīticedata āha[bhā.1788] āsannesuṃgeṇhaijattiyametteṇa hoipajjattaṃ |
___ jāvaie yaūṇaṃiyarāṇīyaṃtutaṃgeṇhe || vṛ-tasminneva pāṭake pratyāsanneṣu gṛheṣu gṛhṇātitāvanmātraṃyāvanmātreṇa paryāptaṃ paripūrṇabhavati | atha tāvannalabhyatetarhi yāvatā ūnaṃtattāvat itarābhyāmānītaṃ gṛhṇāti | nacatrayo'piparipūrṇabhuñjatekiṃ [22[2]
v22.p21
vyavahāra-chedasūtram-2-4/102 tvalpaṃ, tathā cāha[bhā.1789] savve vappāhārābhavaṃti gelannamādidosabhāya |
evaṃjayaṃtitahiyaṃ vāsāvāse vasaṃtāu || vṛ- glānyādidoṣabhayātsarve'pi te'lpāhārā bhavanti | evaṃ tatra varṣāvāse varṣāyogye kṣetre vasanto yatante||
mū. (103) se gāmaṃsi vā jāva saṃnivesaṃsivā bahaṇaṃāyariyauvajjhāyāṇaṃ appabiiyāṇaṃbahūṇa gaṇāvaccheiyāṇaṃ appataiyāṇaṃkappai hemaṃtagimhāsucarieannamannaṃnissāe ||
mū. (104) se gāmaṃsi vā jāva saṃnivesaṃsi vā bahūṇaṃ āyariyauvajjhāyāṇaṃ appataiyāṇaṃbahūṇa gaṇāvaccheiyāṇaṃ appacautthāṇaṃkappai vāsāvāsaṃvatthaeannamannaṃ nissāe ||
vṛ-asya sūtrasaṃbaṃdhamabhidhitsurāha[bhā.1790] iti patteyā suttā ḍigasuttā ime puna guruṇaṃ |
duppabhiī tappabhiībahuttamihamagaṇākhette || vṛ.ityevamupadarśitena prakāreṇāṣṭaupratyekānipratyekabhāvīnesūtrāṇyuktāni,pratyekānantaraṃcasamudāya itīmepunade॒vakṣyamāṇepiṇḍakasūtre,keṣāṃ piṇḍakaityāha-guruṇāmācāryādīnāṃ,ācāryādisamudāyaviṣaye ityarthaḥ | anena sambandhenāyātasyāsya vyākhyā-seśabdo'thaśabdārthaḥ, atha grāme vā yāvatkaraṇāt 'nagaraṃsi vā paṭṭaṇaṃsi vā maḍaṃbaṃsi vā' ityādiparigrahaḥ, sanniveśe vā bahūnāṃ dvitriprabhṛtīnāmācāryopādhyāyānāmātmadvitīyānābahūnāṃ dvitriprabhṛtīnāṃgaṇāvacchedakānāmātmatṛtīyānāṃhemantagrīṣmayoścarituṃ kalpate, anyonyaniśrayā parasparopasampadā | atha grāme vā yāvat sanniveśe vā bahūnāmācāryopādhyāyānāmātmatṛtīyānāṃ bahūnāṃ gaṇāvacchedakānāmātmacaturthānāṃ ca varṣāvāsaṃ vastuṃ kalpate, anyonyaniśrayetyeṣa sūtrasaṃkṣepārthaḥ || atra bahutvavyākhyānārthamāha-'duppabhii' ityādi dviprabhṛti triprabhṛtivā, atrabahutvamavagantavyam | kimarthamidaṃsūtramiticedutacyate-ihamārgaṇākṣetrekartavyetyetadartha ekasminkṣetrecasthitānāṃkasya kṣetramābhavatikasyaneticintāyāṃye parasparaniśrayāsamāptakalpāvartante, teṣāmābhavatyanyeṣāṃ netyevamarthamityarthaḥ || etadevākṣepapurassaramāha[bhā.1791] heṭṭhā doṇha vihāro, bhaṇito kiṃpunaidāni bahuyāṇaṃ |
egakkhittaṭhiyāṇaṃtu, maggaṇākhettaakkhette || vṛ-ṛtubaddha kāle dvayorvihāro'dhastātpūrva dvitīyasūtre, upalakṣaṇametat, varṣāsuṣaṣṭhasūtreṇa trayāṇāṃ, tatastenaivedaṃgatārtha, kimarthaṃpunaridānīṃbahukānāmācāryādīnāṃsūtram? |sūrirāha-ekakṣetrasthitānāṃmārgaṇā kartavyā kasya kṣetraṃ bhavati, kasyākṣetraṃ kasya nābhavati kṣetramityarthaḥ tatra parasparopasampadā samāptakalpabhūtānāṃ bhavatyanyeṣāṃnabhavatyevamartham | tathā caitadeva niyuktikṛtsavistaramāha[bhā.1792] uubaddha samattāṇaṃuggaho egadugapiṃḍiyāṇaṃpi |
sāhāraṇapattege saṃkamatipaḍicchae pucchā ||| vṛ- pañca janāḥ samāptakalpāḥ, ūnā asamāptakalpāḥ; ṛtubaddhe kāle bahūnāmācāryāṇāṃ parasparopasampadāsamāptakalpānāmekadvikapiṇḍitānāmapi |pañcāpyekakāḥsantaḥ piṇḍitāekapiṇḍitāḥ, athavādvikenavargadvayena, ekaekākīekaścaturvargaḥ, athavāekodvivargo'parastrivargaityevaṃrupeṇapiṇḍitā
First 21 of 565 passages. Read on
Linked texts (1)
- Vavahāra — Bhadrabāhu, Ardhamāgadhī Prakrit