Pramāṇa · Search · About · API

Uttarajjhayana v28.p170

Uttarādhyayanaśiṣyahitā v28.p170

Language
Sanskrit

v28.p170

adhyayanaṃ 4, [ ni. 194] jīvakaraṇatvenedamuktamityadoṣa iti gāthārthaḥ | ajīvaprayogakaraṇamāhaajiyappaogakaraṇaṃ davve vannāiyāṇa paṃcaṇhaṃ | cittakara(ṇaṃ) kusuṃbhāīsu vibhāsā usesāṇaṃ || sugamaḥ || bhāvārthastvayaṃ

jaṃ jaṃ nijjīvāṇaṃ kīrai jīvappaogao taṃ taṃ | vaṇādi rūvakammādi vāvi tadajīvakaraṇanti || kṣetrakaraṇamāha
na vinā āgāseṇaṃ kīrai jaṃ kiṃci khittamāgāsaṃ | vaṃjaṇapariāvannaṃ ucchukaraṇamāiaṃ bahuhā ||
vṛ. āha-nityatvātkṣetrasya karaṇaṃ na saṃgacchate tatkathaṃ kṣetrakaraṇasambhavaḥ ?, ucyate, na vinā''kāśena 'kriyate' nirvatrtyate 'yadi'ti yasmāt 'kiñcidapi' alpamapi dvyaṇukaskandhādi, atastatprādhānyād dravyakaraṇamapi kṣetrakaraṇamucyate ityupaskāraḥ, nanu yadyākāśena vinā na kiñcit kriyate tadā''kāśakaraṇataivāstu kathaṃ kṣetrakaraṇatā ?, ucyate, 'kṣetram' iti kṣetraśabdavācyamākāśaṃ, tathā ca paryāyaśabdatvādanayoritthamabhidhānamaduṣṭameveti bhāvaḥ, tacca vyañjanaṃśabdastasya paryāyaḥ - anyathā ca bhavanaṃ vyañjanaparyāyaḥ tamāpannaṃ prāptaṃ vyañjanaparyāyāpannam, 'ucchukaraṇamāiyaṃ'ti prakramānmakārasya cāgamikatvādikṣukṣetrakaraṇādikaṃ 'bahudhā ' bahuprakaraṇam, ekatve'pi kṣetrasyekṣukṣetrakaraṇādirūpeṇābhilāpasya bahuprakāratvāt, tathā ca sampradāyaḥ - - vaṃjaṇapariyāvannaṃ nāma jaṃ khettaṃti abhilappati taṃjahā-ucchukhettakaraṇaṃ sālikhettakaraṇaṃ tilakhittakaraṇaṃ evamādi' athavā yasmin kṣetre karaṇaṃ kriyate varṇyate vā tat kṣetrakaraṇamiti gāthārthaḥ || kālo jo jāvaio jaṃ kīrai jaṃmi jaṃmi kālaṃmi | ohaṇe nāmao puna havaṃti ikkārasakkaraṇā ||

vṛ. kālo 'ya:' samayādiryāvatparimāṇaḥ yatkaraṇaniṣpattāvapekṣākāraṇatvena vyāpriyate, kimuktaṃ bhavati ? - yasya bhojanāderyāvatā ghaṭikādvayādinā kālena niṣpattistasya sa eva kālaḥ karaṇaṃ, tasyaiva tatra sādhakatamatvena vivakṣitatvāt, yadi vā yatkaraṇaṃ 'kriyate' niṣpādyate yasmin kāle tasya sa eva kālaḥ karaṇaṃ kālakaraṇam atrādhikaraṇasādhanatvena vivakṣitatvātkaraṇaśabdasya, 'oghene'ti nāmādiviśeṣānapekṣametatkālakaraṇaṃ, tathā ca vṛddhā: - 'kālakaraṇaṃ jaṃ jāvatieṇa kālena kīrati, jaṃmi vā kālaṃmi'tti, ihāpi kālasyākṛtrimatvena karaṇāsambhavāditthamupanyāsaḥ, nāmataḥ punarbhavantyekādaśa 'karaṇāni' kālaviśeṣarūpāṇi caturyāmapramāṇāni, karaṇatvaṃ caiṣāṃ tattatkriyāsadhakatamatvāditi gāthārthaḥ || kāni punastānītyāhabavaṃ ca bālavaṃ ceva, kolavaṃ thīviloaṇaṃ | garāi vaṇiyaṃ ceva, viṭṭhī havai sattamī || sauṇi cauppayaṃ nāgaṃ, kiṃsugghaṃ karaṇaṃ tahā | ee cattāri dhuvā, sesā karaṇā calā satta ||

vṛ.
bavaṃ ca bālavaṃ caiva kaulavaṃ strīvilocanaṃ garādi vaṇijaṃ caiva viṣṭirbhavati saptamī |

vṛ.
asyākṣarārthaḥ
uktaṃ dravyakaraṇaṃ, ni [ 196 ]

Linked texts (1)