Uttarajjhayana v28: Agam Suttani Satikam Part 28 Uttaradhyayanaani (Jain eLibrary no. 003332)
Uttarādhyayanaśiṣyahitā v28
- Language
- Sanskrit
Agam Suttani Satikam Part 28 Uttaradhyayanaani (Jain eLibrary no. 003332)
v28.p1
namo namo nimmala saṇassa
āgamasuvāṇi
(saṭīka) bhāgaḥ - 28
:saṃśodhaka sampādakaścaḥ
ratnāsāgara
om Private & Personel Use
v28.p2
bālabrahmacārī śrī nemināthāya namaḥ
namo namo nimmala daṃsaṇassa śrī ānaṃda-kṣamā-lalita-suśīla-sudharmasāgara gurūbhyo namaḥ
āgamasattāṇi (saṭīka
bhāgaḥ 28 43-1 uttarādhyayanāni-mūlasūtram-1
-: saṃśodhaka : sampādakaśca :muni dīparatnasāgara
ravivāra 2056
caitra suda 11
45-āgama suttāṇi-saṭīka
āgama śruta prakāśana ||
--: saṃparka sthala : "āgama ārādhanā kendra" śītalanātha sosāyaṭī vibhāga-1, phleṭa naṃ. - 13, 4-thī maṃjhila, vhāyasenṭara, khānapura,
__ ahamadābāda (gujarāta)
v28.p3
mūlāṅkaḥ
adhyayanāni
uttarādhyayana- mūlasūtrasya viṣayānukramaḥ
1- 481 - vinayaśrutaṃ
- 95 2- parīṣaha vibhakti
- 115 3-cāturaṅgīya
- 128|4- asaṃskṛtaṃ
-160 5- akāmamaraṇaṃ
- 178 6- kṣullaka nirgranthīyaṃ
- 208 7-aurabhrīyaṃ
uttarādhyayana- mūlasūtram - 1
pṛṣṭhāṅkaḥ mūlāṅkaḥ
adhyayanāni
3 - 290 9 - nami pravajyā
67 - 327 10 - drumapatrakaṃ
120 - 359 | 11 - bahuśrutapūjyaṃ
186 - 441 13 - citrasaṃbhūtīyaṃ
236-538 16--brahmacaryasamādhiḥ
pṛṣṭhāṅkaḥ
248
269
286
298
316
334
351
adhyayanāni - 1 ārambhāt 16 - atra eva bhāge vartate adhyayanāni - 17 ārambhāt 36 - āgāmī (29) bhāge vartate
v28.p4
ārthika anudātā
-pa.pū, mālavabhuṣaṇā tapasvī ācāryadeva śrī navaratanasāgara sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī lālabhāī devacaṃda śāha taraphathī - nakala eka.
pa.pū. saraḻa svabhāvī-śrīmad bhagavatīsūtra vyākhyāna paṭa ācāryadeva śrī naradevasāgarasūrīśvarajī ma.sā. tathā pūjyaśrīnā śiṣyaratna tapasvī gaṇivaryaśrī caṃdrakīrtisāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī puruṣādānīya pārśvanātha je. mūrti. jaina saṃgha, devakīnaṃdana sosāyaṭī, amadāvāda taraphathī nakala epha.
-pa.pū. śāsana prabhāvaka-kriyārāgī ācāryadevaśrī vijaya cakacaṃdra sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī eka sagṛhastha taraphathī nakala eka.
-pa.pū. sāhityapremī munirāja śrī sarvodaya sāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī-“acalagacchādhipati pa.pū.ā.bha. śrī guṇasāgarasūrīśvarajī ma.sā.nā śiṣyaratna pa.pū. munirāja śrī cāritraratnasāgarajī ma. nī 1lmī aṭhṭhāi nimitte śrī cāritraratna phā.ce.ṭrasṭa taraphathī nakala eka.
- pa.pū. vaiyāvacakārikā sādhvī śrī malayāśrījī ma.sā.nā śiṣyā vyavahāra vicakṣaṇā pū. sādhvī śrī hitajñāśrījī ma.nī preraṇāthī jenā ārādhanā maṃdira-“jñānakhātā” taraphathī nakala eka.
-pa.pū. saumyamūrti sādhvīśrī samyaguṇāśrījī ma.nī preraṇāthī pa.pū. gurumātā-vātsalyamūrti sā.śrī ratnatrayāśrījī ma.nī paṃcamī putithi nimitte śrīmatī līlamabena prāṇalāla pī. dāmāṇī taraphathī nakala eka.
-pa.pū. svanāmadhanyā sā. śrī saumyaguṇāśrījī tathā teonā śiṣyā sā.śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī-2013nā yaśasvī cātumāsa nimitte śrī pāśvapadmāvatī jaina saṃgha, pārūlanagara, amadāvāda taraphathī nakala be.
-pa.pū. ratnatrayārādhakā sāthvīthī saumyaguṇāśrījī tathā teośrīnā |śiṣyā sā. śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī saṃvata 2054nā nirmaḻa ārādhanāmaya cāturmāsanī smṛtimāṃ-ghāṭaloḍiyā (pāvāpurī) jena je. mūrti. saṃgha, amadāvāda taraphathī nakala eka.
v28.p5
-5.pū. sādhvī śrī ratnatrayāśrījī ma.nā parama vineyā sā. śrī saumyaguṇāśrījīnī preraṇāthī teonā saṃsārībhāīśrī indravadanabhāī dāmāṇīnā anumodanīya puruṣārthathī “āgama dīpa-saṃpuṭa"nā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī-nakala cāra.
-pa.pū. praśamarasanimagnā sādhvīśrī praśamaśīlāśrījī ma.nī preraṇāthīsammetaśikhara tirthoddhārikā pa.pū. sādhvīśrī raṃjanaśrījī ma.sā.nā śiṣyā apratima vaiyā nṛtyakārikā sā.śrī malayāśrījī tat śiṣyā sā. śrī narendraśrījī-tat śiṣyā sā. śrī praguṇāśrījī ma.nā. ātmaśreyārthearihaṃta ṭāvara, jaina saṃgha, muṃbai taraphathī nakala eka.
-5.pū. āgamoddhāraka ācāryadevaśrī nā samudāyavartī 5.pūjya vaiyāvṛṣyakārikā sā.śrī malayāśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā. śrī kaivalyaśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā.śrī bhavyānaṃdaśrījī ma.sā.nā suśiṣyā miṣṭabhāṣī sādhvīśrī pūrṇaprajñāśrījī ma.sā. tathā temanā vinita śiṣyā sā. śrī pūrṇadarśitāśrījī tathā sā. pūrṇanaṃdītāśrījīnī preraṇāthī-sarvodaya pārśvanātha cerīṭebala ṭrasṭa, mulunḍa muṃbaī taraphathī nakala eka.
-5.pū. vaiyāvṛttvakārikā sādhvīśrī malayāśrījī ma.nā praśiṣyā sā. śrī bhavyānaṃdaśrījīma.nā suvinitā sā.śrī kalpaprajñāśrījī tathā kokīlakaṃṭhī sā. śrī kairavaprajñāmrajī nī preraṇāthī -mehula sosāyaṭī, ārādhanābhavana, subhāṣanagara, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka -śrī viśāśrīmāḻī tapagacchajñāti-jñānakhātuṃ, jaina pāṭhaśāḻā, jāmanagara taraphathī nakala be.
-śrī maṃgaḻa pārekhano khāṃco-jaina śve. mūrti. saṃgha, amadāvāda. taraphathī 2054nā cāturmāsa nimitte nakala be.
śrī ākoṭā jaina saṃgha, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka. -śrīmatī nayanābena rameśacaṃdra śāha, vaḍodarānī preraṇāthī āgamonā seṭanā badalāmāṃ prāpta raphamamāṃthī nakala pāṃca.
-
śeṣa sarve rakama “amārā”āja paryanta prakāśanonā badalāmāṃ prāpta thayelī che.
v28.p6
namo namo nimmala saṇassa paṃcama gaṇadhara śrī sudharmā svāmine namaḥ
|43 uttarādhyayanāni-mūlasūtram -1
saṭīkaṃ
__ [caturthaṃ mūlasūtraṃ] [ pūrvoddhat-jinabhāṣita-ṛṣi praṇita mūlam bhadrabāhusvāmi racitāniyuktiḥ
+ śāntyācārya viracitāvṛtiḥ]
śivadāḥ santu tīrtheśā, vighnasaṅghātaghātinaḥ| bhavakūpoddhatau yeṣāṃ, vāgvaratrāyate nṛṇām ||1||
samastavastuvistāre, vyāsarpattailavajjale| jīyāt śrīśāsanaṃ jainaṃ, dhīdīpoddīptivarddhanam||2|| yatprabhāvādavāpyante, padārthāḥ kalpanāṃ vinā|
sā devī saṃvide naḥ stādastakalpalatopamā ||3|| vyākhyākṛtāmakhilaśāstraviśāradānāṃ, sūcyagravedhakadhiyāṃ śivamastu teṣām | yairatra gāḍhataragūḍhavicitrasūtragranthivibhidya vihito'dya mamāpi gamyaḥ ||4||
adhyayanāmāmeṣāṃ yadapi kṛtāñcūrṇivṛttayaḥ kṛtibhiḥ|
tadapi pravacanabhaktistvarayati māmatra vṛttividho ||5|| vṛ.iha khalu sakalakalyāṇanibandhanaṃ jināgamamavāpya vivekinaivaṃ vivecanīyaṃ-yaduta mahārtho'yaṃ manorathānāmapyapathabhūto bhūrijanmāntaropacitapuṇyaparipākato mahānidhirivamayā'dhigataḥ, tathāhi-mahati saṃsāramaṇḍale'smin mānasādidaṇḍairabhihanyamānāḥ kaṣṭeneṣṭaviśiṣṭārthāṃ mahāpurīmiva manujagatimanupraviśanti jantavaḥ, anupraviśyāpi cāsyāmaurdhvarathyikā ivākṛtasukṛtasambhārā nirīkṣitumapi nainaṃ kṣamante, kimaṅgapunaravāptumiti?, etadavāptau sarvathā kṛtārtho'smi, sambhavati cāsyāṃ svopakāravatparopakāre'pi śaktiriti nedānī yuktā kadaryatā, kintu ?, bhavitavyamudārāśayena, paropakārapūvikaiva ca svopakārapravṛttirudārāśayatāṃkhyāpayatīti paropakāraevāditaḥ pravartitumucitam | santi cāsmin mahitamāhātmyāḥ samīhitasampādakāśca maṇaya iva caraṇakaraṇādigocarācārādyaṅgānuyogāḥ, na caita idānīṃ samyagdarśanādihetuṃ mithyātvādipiśācaśamanaṃ dharmakathātmakottarādhyayanāyogaṃ rakṣāvidhānamivāpahāya svayaṃ grahītumanyasmai vā dātuṃ yujyante, ityārabhyata uttarādhyayanānuyogaḥ-tatra ca na tathāvidhaphalādiparijñāna vikalā prekṣāvatāṃ pravṛttiḥ, tasyāstadyāpakatvāda, vyāpyasya ca vyāpakāvinābhāvitvāt, ataḥ prekṣavatpravṛttyaṅgatvāt phalayogamaṅgalasamudāyārthānuyogadvāratabhedaniruktikramaprayojanāni vācyāni | yacca śabdasyā
v28.p7
uttarādhyayana-mūlasūtram-1-1/1 pramāṇatvamabhidhāya tadabhidhānasyānarthakatvamiha kaiściduktaṃ, tadasādhu, śabdasyāpramāṇatve tatprāmāṇyamūlatvena sakala-vyavahārāṇāmucchedaprasaṅgāt, uktaṃ hi
"lokikavyavahāro'pi, yasminna vyavatiṣṭhate |
tatra sādhutvavijñānaṃ, vyāmohopanibandhanam||"iti tathā ca śāstrādau phalādipratipādikā pūrvācāryagāthā
"tassa phalajogamaṃgalasamudāyatthā taheva dārāhaṃ |
tabbheyaviruttikkamapayoyaṇāiṃ ca vaccāī||" phalābhilāṣiṇāṃ ca sakalaprekṣāvatāṃ pravṛttiriti prathamataḥ phalasyābhidhānaṃ, tatrāpi kimidaṃ sambaddhamutāsambaddhamiti vicārata eva vipaścitaḥ pravartanta iti tadanu yogasya, ityādi kramaprayojanaṃ sarvatra yojyaṃ, tatra phalaṃ kartuḥ śrotuścāvyavahitaṃ vineyānugraho yathāvadarthāvabodhaśca, vyavahitaṃ punarubhayorapi taduttarottaraguṇaprakarṣaprāptyā'pavargāvāptiriti | yogaḥ sambandhaḥ, sa ca hetutaḥ phalataśca, tatra hetuta uttarādhyayanānuyogasya sākṣātkṛtadharmāṇaḥ sūtrakṛta eva yathāsvaṃ praṇetāraḥ tatastadavabodhitatadarthāstacchiṣyāḥ tato'pi tadvineyāstāvad yāvad bhagavān bhadrabāhuḥ tato bhāṣyakṛtastataścūrṇikṛtaḥ tato'pi vṛttikṛto yāvadasmadgurava iti guruparvakramalakṣaṇaḥ | phalatastūpāyopeyabhāvarūpaḥ abhihitaphalasyopeyatvāt prastutānuyogasya ca tadupāyatvāditi | mathnātivināśayati śāstrapāragamanavighnān gamayati-prāpayati śāstrasthairya lālayati caśleṣayati tadeva śiṣyapraśiṣyaparamparāyāmiti maṅgalaṃ, yadvā manyante anāpāyasiddhiṃ gāyanti prabandhapratiṣṭhiti lānti vā'vyavacchinnasantānāḥ śiṣyapraśiṣyādayaḥ śāstramastinniti maṅgalam, ādimadhyāvasānavartinastasyoktarūpārthaprasādhakatvena prasiddhatvāt, uktaṃ hi
"taṃ maṃgalamāīe majjhe pajjaṃtae ya satthassa| paḍhamaṃ satthassāvigdhapāragamanāya niddiṭuṃ||1|| tasseva u thijjatthaṃ majjhimayaṃ aṃtimaṃ ca tasseva|
avvocchittinimittaṃ sissapasissāivaṃsassa ||2||" tacca nāmādicaturbhedaṃ, tatra maṅgalamiti nāmaiva nāmamaṅgalaṃ, sthāpanāmaṅgala maṅgalakāra: maṅgalāni ca darpaṇādīni, yathoktam
"dappaṇabhaddāsaṇa vaddhamāṇa varakalasamacchasirivacchā|
socchiya naṃdāvattā lihiyā aṭṭhaṭṭha maṃgalagā|" iti dravyabhāvamaṅgale tvāvaśyakabhāṣyānusārato'vaboddhavye | tatra ceha bhāvamaṅgalenādhikāra:, tacca kṛtameva, nandirūpatvāt tasya, nandivyākhyānapūrvakatvācca sakalānuyogasya, apavādata utkrameṇāpi yadā'nuyogastadā bhāvata ādimaṅgalaṃ 'saṃjogā vippamukkassa anagārassa'tti anagāragrahaṇaṃ, madhyamaṅgalaṃ, 'kapille nayare rāyā' ityādinā'nagāraguṇavarṇanam, antyamaṅgalam ‘ii pāukare buddhe' ityādinā buddhādyabhidhānaṃ | samudāyo-varṇapadavākyaślokādhyayanakadambakātmaka śrutaskandharūpatasyābhidheyo'rthaḥ samudāyārthaḥ, sa ceha dharmakathātmakaḥ, viśeṣatastvenaṃ 'paḍhame vinao' ityādinā niyuktikāra eva vakṣyati | dvārāṇīti prakramādanuyogadvārāṇi, tatra
v28.p8
adhyayanaṃ-1,[ni. 1] cānugatamanurūpaṃ vā śrutasya svenābhidheyena yojanaṃ--sambandhanaṃ tasmin vā'nurūpo'nukūlo vā yogaḥ śrutasyaivābhidhānavyāpāro'nuyogaḥ, taduktam
"anujoyaṇamanujogo suyassa niyaeṇa jamabhidheyeṇaṃ |
vavāro vā jogo jo anurūvo'nukūlo vā ||" tasya dvārāṇi-upakramādīni anuyogadvārāṇi tāni tadbhedaniruktikramaprayojanāni ca 'tatthajjhayaṇaṃ paḍhama' mityatra vakṣyāmaḥ | āha-prakṛto'yamuttarādhyayanānuyogaḥ, tatra kimetānyuttarādhyayanānyaṅgamaṅgāni śrutaskandhaḥ śrutakandhā adhyayanamadhyayanāni uddeśaka uddeśakā:?, ucyate, nāṅgaṃ nāṅgāni, śrutaskandho na śrutaskandhāḥ, nādhyayanamadhyanāni, noddeśako noddeśakā iti| asya ca nāmanikṣepe 'uttarādhyayanaśrutaskandha' iti nāma, tatrottaraṃ nikṣeptavyamadhyayanaṃ śrutaskandhaśca, tatrottaranikṣepābhidhānāyāha bhagavān niyuktikāra:ni.[1] nāmaṃ ṭhavaṇā davie khitta disā tāvakhitta pannavae|
paikālasaṃcayapahāṇanāṇakamagaṇaṇao bhāve|| vṛ.-iha ca supo yatrādarśanaṃ tatra sūtratvena chāndasatvāt luka, tathottaranikṣepaprastāvāta sacakatvātsūtrasya 'kamauttareṇa pagaya' mityuttaraśravaṇācca 'nāma'ti nāmottaraṃ 'ṭhavaṇaṃ'tisthāpanottaramityādyamilāpa: kāryaḥ | tatra nāmottaramiti nāmaiva yasya vā jīvāderuttaramiti nāma kriyate, sthāpanottaramakṣādi, uttaramiti varṇavinyāso vā, dravyottaramāgamato jñātā'nupayukto noāgamato jñaśarīrabhavyaśarīre tadvyatiriktaṃ ca, tatra tadvyatiriktaṃ tridhā-sacittācittamiśrabhedena, tatra sacittaṃ pituḥ putraḥ, acittaṃ kṣīrāt dadhi, miśraṃ jananīśarīrato romādimadapatyam, iha ca dravyaparyāyobhayātmakatve'pi vastuno dravyaprādhānyavivakṣayā pitrāderūvaṃbhavanataśca putrādīnāṃ dravyottaratvaṃ bhāvanīyaṃ, kṣetrottaraṃ mervādyapekṣayā yaduttaraṃ, yathottarāḥ kuravaḥ, yadvā pūrvaṃ śālikṣetraṃ tadeva paścādikṣukṣetraṃ, diguttaramuttarā dig, dakṣiṇadigapekṣatvādasya, tāpakṣetrottaraṃ yattāpadigapekṣayottaramityucyate, yathāsarveṣāmuttaro mandarādriḥ, prajñopakottaraṃ yat prajñāpakasya vāmaṃ, pratyuttaramekadigavasthitayordevadattayajñadattayordevadattāt paro yajñadatta uttaraḥ, kālottara: samayā dāvalikā āvalikāto muhartamityādi, sañcayottaraṃ yatsañcayasyopari, yathā dhānyarāśeḥ kāṣṭhaṃ, pradhānottaramapi trividhaṃsacittācittamiśrabhedāt, sacittapradhānottaramapi tridhaiva, tadyathā-dvipadaṃ catuṣpadamapadaṃca, tatra dvipadamanuttarapuṇyaprakṛtitīrthakaranāmādyanubhavanataḥ tīrthakaraḥ, catuṣpadamananyasādhāraṇaśauryadhairyādiyogataḥ siṃhaḥ, apadaṃ ramyatvasurasevyatvādibhirjātyajāmbūnadādimayī jambūdvīpamadhyasthitā sudarśanājambūḥ, acittamacintyamāhātmyamāhātmyaścintāmaṇiḥ, miśraṃ tīrthakaraeva gṛhasthāvasthāyāṃ sarvālaṅkārālaṅkṛtaḥ, jñānottaraṃ kevalajñānaṃ, vilīnasakalāvaraṇatvena smastavastusvabhāvābhāsitayā ca, yadvā śrutajñānaṃ, tasya svaparaprakāśakatvena kevalādapi maharddhikatvāt, uktaṃ ca
"suyanāṇaṃ mahiḍḍīyaṃ, kevalaṃ tayanaṃtaraṃ|
appaṇo ya paresiṃ ca, jamhā taṃ paribhāvanaṃ ||"ti kramottaraṃkramamāśritya yadbhavati, taccaturvadhaṃ-dravyataḥ kṣetrataḥ kālato bhāvataśca, tatra dravyataḥ paramāṇordvipradeśikaḥ tato'pi tripadeśika: evaṃ yāvadantyo'nantapradeśika: skandhaḥ, kṣetrata
v28.p9
uttarādhyayana-mūlasūtram-1-1/1 ekapradeśāvagāḍhāt dvipradeśāvagāḍhaḥ tato'pi tripradeśāvagāḍhaḥ evaṃ yāvadavasānavartyasaṅkhyepradeśāvagāḍhaḥ, kālata ekasamayasthiterdvisamayasthitiḥ tato'pi trisamayasthitiḥ evaṃ yāvadasaṅkhyeyasamayasthitiḥ, bhāvata ekaguṇakṛṇṇāt dviguṇakṛṣṇaḥ tato'pitriguṇakṛṇṇaḥ evaṃ yāvadanantaguṇakṛṣṇaḥ, yato vā-kṣāyopaśamikādibhāvādanantaraṃ yaḥ kṣāyikādirbhavati, 'gaṇaṇao'tti gaṇanāta uttaramekakāda dvikastato'pitrika evaṃ yāvacchīrṣaprahelikā, bhāvottaraṃ kṣāyiko bhāvaḥ, tasya kevalajñānadarśanādyātmakatvena sakalaudayikādibhāvapradhānatvāda
āha-evamasya pradhānottara evāntarbhāvādayuktaṃ bhedenābhidhānaṃ, yadyevamatyalpamidamucyate, evaṃ hi nāmādicatuṣṭaya eva sarvanikṣepāṇāmantarbhāvāttadevābhidheyaṃ, tata ihānyatra ca yannāmādicatuṣṭādhikanikṣepābhidhānaṃ tacchiṣyamativyutpādanārthaṃ sāmānyaviśepobhayātmakatvakhyāpanārthaṃ ca sarvavastūnāmiti bhāvanīyamiti gāthārthaḥ | ihānekadhottarābhidhāne'pikramottaramevādhikariṣyati, viṣayajñāne ca viṣayī sujñāno bhavati iti bhanvāno yatrāsya sambhavo yatra cāsambhavo yatra cobhayaṃ tadevāhani.[2] jahanna suttaraṃ khalu ukkosaṃ vā anuttaraṃ hoi|
sesāiṃ uttarāī anuttarāī ca neyāṇi || vṛ.-jaghanyaṃ sottaraṃ khalu' avadhāraṇe, sottarameva 'ukkose'ti utkṛṣṭaṃ, vāśabdasyaivakārārthasya bhinnakramatvād anuttarameva bhavati, 'śeṣāṇi' madhyamāni 'uttarāṇi' iti arśaāditvenājantavatvāt matubalopādvottaravanti anuttarāṇi ca jñeyāni| dravyakramottarādini hi jaghanyānyekapradeśikādīni upari dvipradeśikādivastvantarabhāvāt sottarāṇyeva, tadapekṣayaiva teṣāṃ jaghanyatvāt, utkṛpṭāni tvantyānantapradeśikādīnyanuttarāṇyeva, taduparivastvantarābhāvāda, anyothotkṛṣṭatvāyogāt, madhyamāni tu dvipradeśikādīni tripradeśikādyapekṣayā sottarāṇi ekapradeśāpekṣayā tvanuttarāṇi, uparitanavastvapekṣayaiva sottaratvāāt iti gāthārthaḥ || uttarasyānekavidhatvena yenātra prakṛtaṃ tadāhani.[3] kamautteraṇa pagayaṃ āyārasseva uvarimāiṃ tu|
tamhā u uttarā khalu ajjhayaṇā huṃti nāyavvā || vṛ. kramāpekṣamuttaraṃ kramottaraṃ, śākapārthivāditvānmadhyapadalopī samāsaḥ, tena prakṛtamadhikṛtam, iha ca kramottareṇeti bhāvataḥ kramottareṇa, etāni hi śrutātmakatvena kṣāyopaśamikabhāvarūpāṇi tadrūpasyaivā''cārāṅgasyopari paṭhyamānatvenottarāṇītyucyante, ata evāha'āyārasseva uvarmāiṃ'ti evakāro bhinnakramaḥ, tataścācārasyoparyeva-uttarakālameva 'imānī'ti hṛdi viparivartamānatayā pratyakṣāṇi, paṭhitavanta iti gamyate, 'tuḥ' viśeṣaṇe, viśeṣaścāyaṃ yathāśayyambhavaṃ yāvadeṣa kramaḥ, tadā''ratastu daśavaikālikottarakālaṃ paṭhyanta iti, 'tamhā u'tti 'tuḥ' pūraṇe, yattadośca nityamabhisambandhaḥ, tato yasmādācārasyoparyevemāni paṭhitavantastasmād 'uttarāṇi' uttaraśabdavācyāni, 'khaluḥ' vākyālaṅkāre'vadhāraṇevā, tata uttarāṇyeva adhyayanāni' vinaya śrutādīni bhavanti 'jñātavyāni' ababoddhavyāni, prākṛtatvācca liṅgavyatyaya iti gāthārthaḥ ||āha-yadyācārasyoparipaṭhyamānatvenottarāṇyamūni, tātki? yata evācārasya prasūtireṣāmapi tata eva abhidheyamapi yadeva tasya tadevotānyatheti saṃśāyāpanodāyāha
v28.p10
aṃgappabhavā jinabhāsiyā ya patteyabuddhasaṃvāyā| baṃdhe mukkhe ya kayā chattīsaṃ uttarajjhayaṇā ||
vṛ. aṅgād - dṛṣṭivādādeḥ prabhava- utpattirepāmiti aṅgaprabhavāni, yathā parīpahādhyayanaṃ, 'kammappavāyapuvve sattarase pāhuḍaṃmi jaṃ suttaṃ | samayaṃ sodāharaṇaṃ taṃ ceva ihaṃpi nāyavvaṃ ||"
44.
jinabhāṣitāni yathā drumapuṣpikā'dhyayanaṃ, taddhi samutpannakevalena bhagavatā mahāvīreṇa praṇītaṃ, yadvakṣyati-‘“taṃnissāe bhagavaṃ sīsāṇaṃ dei anusaṭṭhi"tti, 'ca: ' samuccaye, pratyekabuddhāśca saṃvādaśca pratyekabuddhasaṃvādaṃ tasmādutpannānīti śeṣaḥ, tatra pratyekabuddhā: - kapilādayaḥ tebhya utpannāni yathā kāpilīyādhyayanaṃ, vakṣyati hi - 'dhammaṭṭayā gīyaṃ' tatra hi kapileneti prakramaḥ, saṃvāda :saṅgatapraśnottaravacanarūpastata utpannāni yathā - keśigautamīyaṃ, vakṣyati ca-- "gotamakesīo ya saṃtrāyasamuṭṭhiyaṃ tu jamheya" mityādi |
nanu sthaviracitacitānyevaitāni, yata āha cūrṇikṛt -"sutte therāṇa attāgamo "tti nandyadhyayane'pyuktam--‘“jassa jettiyā sīsā uppattiyāe veṇaiyāe kammayāe pariṇāmiyāe cauvvihāe buddhīe uvaveyā tassa tettiyāiṃ painnagasahassāiṃ " prakīrṇākāni cāmūni tatkathaṃ jinadeśitatvādi na virudhyate ?, ucyate, tathāsthitānāmeva jinādivasacasāmiha dṛbdhatvena taddeśitatvādyuktamiti na virodhaḥ | bandha- ātmakarmaṇoratyantasaṃśleṣastasmin, mokṣaḥ tayorevā''tyantikaḥ pṛthagbhāvastasmiśca kṛtāni, ko'bhiprāyaḥ ? - yathā bandho bhavati yathā ca mokṣastathā pradarśakāni, tatra bandhe yathā-‘“āṇāaniddesakaretti" mokṣe yathā - "āṇāniddesakare "tti, ābhyāṃ yathākramamavinayo vinayaśca pradarśyate, tatrāvinayo mithyātvādyavinābhūtatvena bandhasya vinayaścāntarapauruṣatvena mokṣasya kāraṇamiti tattvatastau yathā bhavatastadevoktaṃ bhavati, mokṣaprādhānye'pi bandhasya prāgupādānamanāditvopadarśanārthaṃ, yadvā 'baṃdhe mokkhe ya tti' caśabda evakārārtho bhinnakramaśca, tato bandha eva sati yo mokṣastasmin kṛtāni, anenānādimuktamatavyavacchedaśca kṛtaḥ, tatra hi mokṣaśabdārthānupapattiḥ sakalānuṣṭhānavephalyāpattiśca, kimevaṃ katicideva ?, netyāha- 'paṭtriṃśat' ṣaṭtriṃśatsaṅkhyāni, ko'rthaḥ ? - sarvāṇi uttarādhyayanāni iti gāthārthaḥ | itthaṃ prasaṅgata uktarūpaṃ saṃśayamapākṛtyādhyayananikṣepaṃ vineyānugrahāya tatparyāyanikṣepātideśaṃ cāha
-
nāmaṃ ṭhavaṇajjhayaṇe davvajjhayaṇe ya bhāvajjhayaṇe |
emeva ya ajjhīṇe āyajjhavaṇeviya taheva ||
vṛ. 'nāmaṃ ṭhavaṇajjhayaṇe'tti pratyekamadhyayanaśabdasambandhānnāmādhyayanaṃ sthāpanādhyayanaṃ dravyādhyayanaṃ ca sya bhinnakramatvād bhāvādhyayanaṃ ca tatra nāmasthāpane gatārthe, dravyādhyayanamāgamato jñātānupayukta:, :, noāgamato jñaśarīrabhavyaśarīre tadvayatiriktaṃ ca pustakādinyastaṃ, bhāvādhyayanamāgato jñātopayuktaḥ, noāgamatastu prastutādhyayanānyeva, āgamaikadeśatvādeṣām | evaṃ cākṣīṇamāyaḥ kṣapaṇā'pi ca tathaiva, ko'rthaḥ ? - adhyayanavadetānyapi nāmādibhedabhinnānyeva jñeyānīti gāthārthaḥ || sāmprataṃ nāmādhyayanādīni trīṇi prasiddhānyeveti manyamāno niyuktikāro niruktidvāreṇe noāgamato bhāvādhyayanaṃ vyākhyātumāha
v28.p11
uttarādhyayana-mūlasūtram-1-1/1 ni.[6] ajjhappassāṇayaṇaṃ kammāṇaṃ avacao uvaciyāṇaṃ||
anuvacao va navāṇaṃ tamhā ajjhayaṇamicchaṃti || 7. 'ajjhappassa'tti sūtratvādadhyātmamātmani, ko'rthaḥ?-svasvabhāve, ānīyate'neneti ānayanaṃ prastāvādātmano'dhyayanaṃ, niruktividhinā cātmākāranakāralopaḥ, kuta etadityāhayataḥ 'karmaṇāṃ' jñānāvaraṇīyādī nām 'apacayaḥ' cayāpagamo'bhāva ityarthaḥ, 'upacitānāṃ' prāgbaddhānām 'anupacayaśca' anupacīyamānatā'nupādānamitiyāvat, 'navānāṃ' pratyagrāṇāṃ, ko'rthaḥ? -prārabaddhānām, etadupayuktasyeti gamyate, upasaṃhāramāha-tasmāt prāgbaddhabadhyamānakarmābhāvenā''tmanaḥ svasvabhāvānayanāddheto: adhyayanam 'icchanti' abhyupagacchanti, pūrvasūraya iti gamyate, yadvā'dhyātmamiti rūḍhito manaḥ, tacca prastāvāt śūbhaṃ, tasyā''nayanamadhyayanam, ānīyate hyanena śubhaṃ cetaḥ, asmin upayuktasya vairāgyabhāvāt, śeṣaṃ prāgvat, navaraṃvairāgyabhāvāt karmaṇāmiti kliṣṭānāmiti gāthārthaḥ | niruktyantareṇaitadeva vyākhyātumāhani.[7] ahigammati va atthā anena ahiyaṃ va nayanamicchaṃti|
ahiyaṃ va sāhu gacchai tamhā ajjhayaṇamicchaṃti|| va. 'adhigamyante vā' paricchidyante vā 'arthā' jīvādayaḥ anenādhikaṃ vā nayanaṃ-prāpaṇamarthādātmani jñānādīnāmanena icchanti, vidvāsaṃ iti śeṣaḥ ‘adhikam' argalaṃ śīghrataramitiyāvat, 'vā' sarvatra vikalpārthaḥ, 'sādhu'tti sādhayati pauruṣeyībhiviśiṣṭakriyābhirapavargamiti sādhuḥ 'gacchati' yātyarthānmuktim, anenetyatrāpi yojyate, yasmādevamevaṃ ca tataḥ kimityāha-tasmādadhyayanamicchanti, niruktavidhinā'rthanirdeśaparatvādvā'sya, ayaterete'dhipūrvasyādhyayanam, icchantīti cābhidhānaṃ sarvatra sūtrārthābādhayā vyākhyāvikalpānāṃ pūrvācāryasammatatvenāduṣṭatvakhyāpanārthamiti gāthārthaḥ || nāmākṣīṇāditrayaṃ pratītameveti dṛṣṭāntadvāreṇa bhāvākṣīṇamāhani.[8] jaha dīvā dīvasayaṃ paīppae so ya dīppae dīvo|
dīvasamā āyariyā appaṃ ca paraṃ ca dīvaṃti || vṛ. yathā dīpāddīpaśataṃ 'pradīpyate' jvalati so'pi ca dīpyate dīpo, na punaranyānyadīpotpattāvapi kṣīyate, tathā kimityāha-dīpasamā ācāryā 'dīpyante' samastaśāstrārthaviniścayena svayaṃ prakāśante 'paraṃca' śiṣyaṃ 'dīpayanti' śāstrārthaprakāśanaśaktiyuktaṃ kurvanti, iha ca 'tātsthyāt tavyapadeśa' ityācāryaśabdena śrutajñānamevoktaṃ, bhāvākṣīṇasya prastutatvāttasyaiva cākṣayatvasambhavāditi gāthārtha || nāmā''yādayastrayaḥsujñānā iti bhāvāyaṃ vyācaṣṭeni.[9] bhāve pasatthamiyaro nāṇāī kohamāio kamaso|
āutti āgamutti ya lābhutti ya huṃti egaṭṭhā || vṛ.'bhāve' vicārye iti śeṣaḥ, praśasta: muktipadaprāpakatvena 'itaraḥ' apraśasto bhavanibandhanatvena, prakramādāyaḥ, kiṃrūpa: punarayaṃ dvividho'pītyāha-'jñānādiḥ' ādiśabdāddarśanādiparigrahaḥ, 'kohamāio'tti makārasyālākṣaṇikatvāt krodhādikaḥ, ādiśabdānmānādiparigrahaḥ, 'kamaso'tti ārṣatvāt kramataḥ, kimuktaṃ bhavati?-praśasto jñānādiḥ, apraśastaḥ krodhādiḥ | iha ca jñānādeḥ krodhādeśca āyatvamāyaviṣayatvādviṣayaviṣayinorabhedopacāreṇa āyate tami-,
v28.p12
tyāha iti karmasādhanatvena vā, jñānādipraśasta bhāvāyahetutvāccādhyayanamapi bhāvāya: | 'tattvabhedaparyāyairvyākhye 'tti paryāyakathanamapi vyākhyāṅgamiti paryāyānāha - āya ityāgama iti ca lābha iti ca bhavantyekārthikāḥ, śabdā iti gamyate, 'iti' pratyekaṃ paryāyasvarūpanirdeśārthaḥ, 'caḥ' samuccaya iti gāthārthaḥ || nāmasthāpanākṣapaṇe prasiddhe iti dravyakṣapaṇāmāhapallatthiyā apatthā tatto uppiṭṭaṇā apatthayarī | nippīlaṇā apatthā tinni apatthāi puttīe |
vṛ. 'paryastikā' prasiddhā 'apathyā' ahitā, 'tataḥ' iti paryastikāta utprābalyena piṭṭanā utpaṭṭana utpiṭṭanakādinā kuṭṭanotpiṭṭanā apathyatarā, 'niṣpīḍanā' atyantamāvalanātmikā 'apathyā' iti prastāvādapathyatamā, sarvatra vastrasyeti gamyate, nigamayitumāha- trīṇyapathyāni 'pottīe' ttivastrasya, iha cālyālpatarālpatamakālata ābhirvastradravyaṃ kṣapyata iti paryastikādīnāmapathyāpathyatarāpathyatamatvaṃ dravyakṣapaṇatvaṃ coktam, apathyānīti ca nigamanaṃ sāmānyasyāśeṣaviśeṣasaṅgrahakatvādaduṣṭamiti gāthārthaḥ || bhāvakṣapaṇāmāha
aṭṭhavihaṃ kammarayaṃ porāṇaṃ jaṃ khavei jogehiṃ |
eyaṃ bhāvajjhayaṇaṃ neyavvaṃ ānupuvvīe |
vṛ. 'aṣṭavidham' aṣṭaprakāraṃ, kriyata iti karmma-jñānāvaraṇādi, raja iva rajo jīvaśuddhasvarūpānyathātvakaraṇena, iha copamāvācakaśabdamantareṇāpi parārthaprayuktatvāt agnirmāṇavaka itivadupamānārtho'vagantavyaḥ, karmaraja iti samastaṃ vā padaṃ, 'purāṇam' anekabhavopāttatvena cirantanaṃ 'yat' yasmāt kṣapayati jantuḥ 'yogaiḥ ' bhāvādhyayana cintanādiśubhavyāpāraiḥ, tasmādidameva bhāvarūpatvāt kṣapaṇāhetutvādbhāvakṣapaṇetyucyate iti prakramaḥ | prakṛtamupasaṃhartumāha‘etad' ityuktaparyāyābhidheyaṃ bhāvādhyayanaṃ 'netavyaṃ' prāpayitavyam' anupūrvyā' śiṣyapraśiṣyaparamparātmikāyāṃ, yadvā-‘netavyaṃ' saṃvedanayaviṣayatāṃ prāpaṇīyamānupūrvyā krameṇeti gāthārtha || taditthamuttarādhyayanānīti vyākhyātam, adhunā śrutaskandhayornikṣepaṃ pratyadhyayanaṃ nāmānyarthādhikāśca vaktumavasara iti tadabhidhānāya pratijñāmāha
sukhaṃdhe nikkhevaṃ nāmāi cauvvihaṃ parūveḍaṃ | nāmāṇi ya ahigāre ajjhayaṇāṇaṃ pavakkhāmi ||
vṛ. śrutaṃ ca skandhaśceti samāhāradvandvastasmin nikṣepaṃ nāmādayaścatvāro vidhā: - prakārā yasya sa tathā taṃ 'prarūpya' prajñāpya nāmānyadhikārāṃścādhyayanānāṃ pravakṣyāmi iti gāthārthaḥ | iha ca śrutaskandhanikṣepasyānyatra suprapañcitatvāt prastāvajñāpanāyaiva śrutaskandhe nikṣepaṃ prarūpyeti niryuktikṛtoktaṃ, na tu prarūpayiṣyata iti | sthānāśūnyārthaṃ kiñciducyate-tatra śrutaṃ nāmasthāpanāpanātmakaṃ kṣunnaṃ, dravyaśrutaṃ tu dvividham-āgamanoāgamabhedāt, tatra yasya śrutamiti padaṃ śikṣitādiguṇānvitaṃ jñātaṃ na ca tatropayogaḥ tasya āgamato dravyaśrutam, 'anupayogo dravya' miti vacanāt, noāgamatastu śrutapadārthajñaśarīraṃ bhūtabhaviṣyatparyāyaṃ, tadvayatiriktaṃ ca pustakādinyastam abhidhīyamānaṃ vā, bhāvaśrutahetutayā dravyaśrutaṃ, tathā cāha
"bhūtasya bhāvino vā bhāvasya hi kāraṇaṃ tu yalloke |
v28.p13
uttarādhyayana-mūlasūtram-1-1/1 tad dravyaṃ tattvajñaḥ sacetanācetanaṃ kathitam ||" bhāvaśrutamapyāgamanoāgamabhedato dvidhaiva, tatrā''gamatastajjñastatra copayuktaḥ, noāgamatastvetānyeva prastutādhyayanāni, āgamaikadeśatvāt kṣāyopaśamikabhāvavṛttitvāccāmīṣāmiti || skandho'pi nāmasthāpanātmakaḥ prasiddha eva, dravyaskandhaḥ āgamatastajjño'nupayuktaḥ, noāgamato jñaśarīrabhavyaśarīre, tadyatirikto drumaskandhādiḥ, bhāvaskandha āgamatastajjñastatropayuktaḥ, noāgamataḥ prakrāntādhyayanasamūha ityalaṃ prasaṅgena || pratijñātamanusarannāmānyāhani.[13] vinayasuyaṃ ca parīsaha cauragijjaṃ asaṃkhayaṃ ceva |
akāmamaraṇa niyaṃṭhi orabbhaṃ kāvilijja ca|| ni.[14] namipavvajja dumapattayaṃ ca bahusuyapujjaṃ taheva hariesa|
cittasaṃbhūi usuārijjaṃ sabhikkhu samāhiṭhāṇaṃ ca || ni.[15] pāvasamaṇijjaṃ taha saṃjaījja miyacāriyā niyaṭhijjaṃ |
samuddapālijjaṃ rahanemiyaṃ kesigoyamijjaṃ ca || ni.[16] samiio jannaijjaṃ sāmāyārī tahā khalukijja |
mukkhagai appamāo tava caraṇa pamāyaṭhāṇaṃ ca || ni.[17] kammappayaḍī lesā boddhavve khalu nagāramagge ya|
jīvājīvavibhatti chattīsaṃ uttarajjhayaṇā || vṛ.nigadasiddhāḥ | navaramābhiradhyayanaviśeṣanāmānyuktāni, etanniruktyādica nāmaniṣpannanikṣepaprastāva evābhidhāsyate || adhikārānāhani.[18] paḍhame vinao bīe parisahā dullahaṃgayā taie|
ahigāro ya cautthe hoi pamāyappamāetti || ni.[19] maraṇavibhattī puṇa paṃcamammi vijjā caraṇaṃ ca chaṭṭhaajjhayaṇe|
rasagehipariccāo sattame aṭṭhami alābhe|| ni.[20] nikaṃpayā ya navame dasame anusāsaṇovamā bhaṇiyā|
ikkārasame pūyā tavariddhī ceva bārasame || ni.[21] terasame aniyāṇaṃ aniyāṇaṃ ceva hoi caudasame|
bhikkhuguṇā pannarase solasame baṃbhaguttīo || ni.[22] pāvāṇa vajjaṇā khalu sattarase bhogiḍḍhivijahaṇaṭṭhāre |
egaṇi apparikamme anāhayā ceva vīsaime|| ni.[23] cariyā ca vicittā ikkavīsi bāvīsime thiraṃ caraṇaṃ |
tevīsaime dhammo cauvīsaime ya samiio|| ni.[24]
baṃbhaguṇa pannavīse sāmāyārī ya hoi chavvīse|
sattāvīse asaḍhayā aṭṭhāvīse ya mukkhagaī| ni.[25] eguṇatīsa āvassagappamāo tavo a hoi tīsaime|
caraṇaṃ ca ikkatīse battīsi pamāyaṭhāṇāī||
v28.p14
tettīsaime kammaṃ cautīsaime ya huṃti lesāo | bhikkhuguṇā paṇatīse jīvājīvā ya chattīse ||
vṛ. āsāmarthaḥ sukhāvagama eva | navaraṃ vinayamūlo'yaṃ dharma:, yata āgama: - "mūlāu khaṃdhappabhavo dumassa, saṃdhāu pacchā samuviti sāhā | sāhappasāhā viruhaṃti pattā, tato u puṣpaṃ ca phalaṃ raso || 1 || evaṃ dhammassa vinao mūlaṃ paramo se mokko | jeṇa kitti suyaṃ sigghaṃ, nīsesaṃ cābhigacchaī ||2||"
ityataḥ prathamādhyayane vinayo'dhikṛtaḥ, vinayavataśca teṣu teṣu guruniyogeṣu pravartamānasya kadācit parīpahā utpadyeran te ca samyak soḍhavyā iti dvitīyādhyayane parīṣahā ityādi kramaprayojanamabhyūhyam, adhyayanasambandhābhidhānaprastāve cābhidhāsyāmaḥ | upasaṃharannāhauttarajjhayaṇāṇeso piṃḍattho vannio samāseṇaṃ |
11
itto ikkikkaṃ puna ajjhayaṇaṃ kittaissāmi ||
vṛ. uttarādhyayanānām ‘eṣaḥ' anantarābhihitasvarūpaḥ 'piṇḍārthaḥ ' samudārāyārthaḥ 'varṇitaḥ uktaḥ ‘samāsena' saṅkṣepeṇa, 'ita:' piṇḍārthavarṇanād, anantaramiti gamyate, ekaikaṃ 'punaḥ ' viśeṣaṇe adhyayanaṃ 'kirtayiṣyāmi' vyākhyādvāreṇa saṃśabdayiṣyāmīti gāthārthaḥ || tatra cādyaṃ vinayaśrutamiti tasya kīrtanāvasaraḥ, na ca tad upakramādyanuyogadvāratabhedaniruktikramaprayojanapratipādanamantareṇa śakyaṃ kīrtayitumiti manvānaḥ prastutādhyayanasyānuyogavidhānakramamarthādhikāra cāha
adhyayanaṃ -1 vinayaśrutaṃ
tattha'jjhayaṇaṃ paḍhamaṃ vinayasuyaṃ tassuvakkamāīṇi | dārāṇi patreveuṃ ahigāro ittha vinaeṇaṃ ||
vṛ. 'tatra' eteṣvadhyayaneṣu madhye adhyayanaṃ 'prathamam' ādyaṃ vinayābhidhānakaṃ śrutaṃ vinayaśrutaṃ madhyapadalopīsamāsaḥ, ‘tasya' iti vinaya śrutasya upakramādīni dvārāṇi 'prarūpya' tadbhedaniruktikramaprayojanapratipādanadvāreṇa prajñāpya, etadanuyoga: kārya iti śeṣaḥ, adhikāraścātra vinayena, tasyehānekadhā'bhidhānāt| āha-'paḍhame vinao' ityanenovoktatvāt punaruktametad, ucyate, śāstrapiṇḍārthaviṣayaṃ tat, etacca prastutaikādhyayanagocaramiti na paunaruktyamiti gāthārthaḥ || atrāpi 'prarū pye'tyavasarajñāpanārthameva niyuktikṛtoktaṃ, na tu prarūpayiṣyata iti, anuyogadvārepūktatvāt, taduktānusāreṇa kiñciducyate iha catvāryanuyogadvārāṇi upakramo nikṣepo'nugamo nayaśceti, tadbhedā yathākramaṃ dvau dvau ceti, niruktiścaivam-upakramaṇaṃ dūrasthasya sato vastunastaistaiḥ prakāraiḥ samīpānayanamupakramaḥ, niyataṃ niścitaṃ vā nāmādisambhavatpakṣaracanātmakaṃ kṣepaṇaṃ- nyasanaṃ nikṣepaḥ, anurūpaṃ sūtrārthābādhayā tadanuguṇaṃ gamanaṃ -saṃhitādikrameṇa vyākhyātuḥ pravartanamanugamo, nayanam-anantadharmātmakasya vastuno niyataika dharmāvalambena pratītau prāpaṇaṃ nayaḥ | kramaprayojanaṃ ca - nānupūrvyādibhirvyāsadeśamanānītaṃ śāstra nikṣeptuṃ śakyaṃ, na caudhaniṣpannādibhirnikṣepairanikṣipta
,
v28.p16
saṃmajjabhūmikamme ya paṃthatalāgāiyāṇaṃ ca ||2||" . kālo vartanādirūpatvena dravyaparyāyātmaka eva, dravyaparyāyau ca narasiṃhavadanyo'nyasaṃvalito, tatastaddvāreṇa tasya guṇaviśeṣā''dhānavināśāvupakramaśabdavācyau, āha ca
"jaṃ vattaṇādirūvo kālo davvāṇa ceva pajjāo|
to takaraṇavināse kīrai kālovayāro u|| āha-manuṣyakṣetre sūryakriyāvyaṅgayo vartanādidravyapariṇatinirapekṣo'ddhākālākhyaḥ kālo'sti, yathoktam
"sūrakiriyāvisiṭṭho godohādikiriyāsu niravekkho|
addhākālo bhannai samayakkhettaṃbhi samayāī ||"tti, tatra kā vārtā ?, ucyate, tasyāpi śaṅkacchāyādinā yathāvatparijñānata ṛkṣādicārairatipātataścāmūrtatve'pi parikarmavināśambhavādupakramaḥ, tathā ca pūjyā:
"chāyāi nāliyāi va parikammaṃ se jahatthavināṇaṃ|
rikkhāīcārehi ya tassa vināso vivajjāso||" bhāvopakramastu yadyapi bhāvasya paryāyatvāt tasya ca dravyāt kathañcidananyatvāttadupakramābhidhānata ukta eva, tathāpi jīvadravyaparyāyo'bhiprāyākhyo bhāvaśabdābhidheyo'sti, yaduktambhāvābhikhyāḥ pañca svarūpasattātmayonyabhiprāyāḥ" iti, tatastasya paracittavartinaḥ saṃvedanāviṣayatayā viprakarṣavata iṅgitākārādinā parijñānataḥ sannihitakaraṇaṃ jñātasya vā tathā'nanuguṇānuguṇacitraceṣṭāta: kupitaprasannatāpādanaṃ bhāvapakrama eva, sacāvaśyamihābhidheyaḥ, tadantargatatvāt gurubhāvopakramasya, tasya ca sakalānuyogaprathamāṅgatvāt, uktaṃ ca-"bhannai vakkhāṇaṃgaṃ gurucittovakkamo paḍhama"ti, śeṣopakramāṇāmapi caitadaṅgatvāt, tathā cāha
"juttaṃ gurumayagahaṇaṃ ko sesovakkamovayāro'ttha? | gacittapasāyatthaṃ te'vi jahājogamājojjā||1|| parikammaṇāsaṇāo dese kāle ya je jahā jogā|
to te davvāīṇaṃ kajjā''hārāikajjesuṃ||2||" tata etadabhidhānāya dravyopakramādbhāvopakramaḥ pṛthagucyate, sa ca dvividhaḥ-praśastāpraśastabhedāt, tatrāpraśasto brāhmaṇīgaṇikā'mātyadṛṣṭāntato'vaseyaḥ, praśastaśca śiṣyasya śrutādihetogurubhāvonayanaṃ, yata āha
"sīso guruṇo bhāvaṃ jamuvakkamae suhaṃ pasatthamano|
sahiyatthaṃ sa pasattho iha bhāvovakkamo'higato|" ityukto laukika upakramaḥ, śāstrīyastvānupūrvīnāmapramāṇavaktavyatā'rthādhikārasamavatārātmakaḥ, tatrānupūrvī nāmādidaśaprakārā anyatra prapañcata uktā, iha punarutkīrtanagaṇanātmikayā tayā'dhikāra iti saiva bhaṇyate-tatrotkīrtanaṃ vinayaśrutaṃ parīṣahādhyayanaṃ caturaṅgīyamityādi saṃśabdanaṃ, gaṇanaṃ saṅkhyānaṃ, tacca pūrvānupūrvīpaścānupūrvīanānupūrvībhedatastrividhaṃ, tatra pūrvānupūrvyā gaṇyamānamidamadhyayanaṃ prathama, paścānupūrvyā ṣaṭviṃśattamam, anānupūrvyā tvasyāmevaikāyekokottara
v28.p17
uttarādhyayana- mūlasūtram - 1-1 / 1
ṣaṭtriṃśadgacchagatayāṃ śreṇyāmanyo'nyābhyāsato dvirūponasaṅkhyā bhedaṃ bhavati, uktaṃ ca"ekādyā gacchaparyantāḥ, parasparasamāhatā: | rāśayastiddhi vijñeyaṃ, vikalpagaṇite phalam ||"
-
iha cāsammohāya paṭpadāṅgīkārataḥ prastārānayanopāya ucyate tatra caikādīni ṣaḍantāni ṣaṭ padāni sthāpyante tāni cānyo'nyaṃ guṇyante, tataśca jātāni sapta śatāni viṃśatyuttarāṇi teṣāṃ cāntyena ṣaṭkena bhāgahāra:, tatra labdhaṃ viṃśatyuttaraṃ śataṃ 120, iyantaḥ ṣaṣṭhapaṅktau ṣaṭkā nyasyante, tadadhastāvanta eva krameṇa pañcakacatuṣkakatrikadvikaikakāḥ sthāpyāḥ, itthaṃ jātāni ṣaṣṭhaṅktau sapta śatāni viśatyuttarāṇi | tato viṃśatyuttaraśatasya pañcakena bhāgahāraḥ, tatra ca labdhā caturviṃśatiḥ 24, tāvatsaṅkhyāḥ pañcamapaṅktau krameṇa pañcakacatuṣkatrikadvikaikakā nyasyāḥ, jātaṃ viṃśatyuttaraṃ śataṃ, tasya cādhastādagre tanapaṅktisthamaṅkamapahāya yathāmahatsaṅkhyamaṅkavinyāsaḥ, tatrogreta-. napaṅktisthaṛ pañcakastatparityāgataśca sarvabṛhatsaṅkhyaḥ ṣaṭkaścaturviṃśativārānadhaḥ sthāpyate, tatastrikāpekṣayā catuṣko dvikāpekṣayā ca trika ekakāpekṣayā ca dviko bṛhatsaṅkhyaḥ tata ekakaśca tāvata eva vārān nyasanīyaḥ, jātaṃ punarviṃśatyuttaraṃ śatam, evamagretanapaṅktisthacatuṣkatrikadvikaikaparihāratastathaiva tāvatreya yāvatpañcamapaṅktāvapi pūrṇāni sapta śatāni viṃśatyuttarāṇi | tataścaturviśateścatuṣkeṇa bhāgahāraḥ, tatra labdhāḥ ṣaṭ 6, tataścaturthapaṅktau tāvanta evādhau'dhaścatuṣkatrikadvikaikakāḥ sthāpyāḥ, yāvajjātā caturviṃśatiḥ, tataścāgretanapaṅktisthāṅkaparihārādiprāguktayuktita eva paṅktiḥ pūraṇīyā |
bhūyaḥ ṣaṭkasya trikeṇa bhāgahāraḥ, tataśca labdho dvikaḥ, tatastṛtīyapaṅktau dvau triko punardvāveva dviko bhūya ekakau ca dvāvadhaḥ sthāpanīyau, adhastācca puraḥ sthitāṅgatyāgato bṛhatsaṅkhyāṅkanyāsataśca viṃśatyuttarasaptaśatapramāṇaiva paṅktiḥ pūraṇīyā | paḍbhāgahāralabdhasya dvikasya vibhajane labdha eka:, tato dvitīyapaṅktau dvika ekakaścaiko viracanīyaḥ, tadadhaśca puroditapurasyāṅkaparihārādinyāyatastāvatsaṅkhyaivaṃ dvitīyapaṅktiḥ kāryā | prathamapaṅktistu purasthāṅkaparihārataḥ pūraṇīyā | uktaṃ ca
14
"
"gaṇite 'ntyavibhakte tu labdhaṃ śeṣairvibhājayet | ādāvante ca tatsthāpyaṃ, vikalpagaṇite kramāt ||'
11
iha ca parasparaguṇanāgatarāśirgaṇitamucyate, śeṣāstu ṣaṭkāpekṣayā pañcakādayaḥ, 'ādā'viti ca ṣaṣṭhapaṅktau, ‘anta' iti ca pañcamādipaṅktāviti | uktā''nupūrvī, samprati nāma, tatra namati - jñānarūpādiparyāyabhedānusārato jīvaparamāṇvādivastupratipādakatayā prahvībhavatīti nāma, "jaṃ vatthuṇo'bhihāṇaṃ pajjavabheyānusāri taṃ nāma |
paibheyaṃ jaṃ namae paibheyaṃ jāi jaṃ bhaṇiyaṃ || "
taccaikanāmādi daśanāmāntam, iha tu ṣaḍvidhanāmandayikādiṣaḍbhāvarūpeṇādhikāraḥ, tadantabhūtakṣāyopaśamikabhāve śrutajñānātmakatvena prastutādhyayanasyāvatārāt, āha ca"chavvihanāme bhāve khaovasamie suyaṃ samoyarai | jaṃ suyanāṇāvaraṇakkhaovasamajaṃ tayaṃ savvaṃ ||"
v28.p18
pramīyate-paricchidyate'neneti pramāṇaṃ, tacca dravyakṣetrakālabhāvabhedāccaturvidhaṃ, tatrāsya kṣāyopaśamikabhāvarūpatvena bhāvapramāṇe'vatāraḥ, yata āha
"davvāi caubbheyaṃ pamīyae jena taṃ pamāṇaṃti |
iṇamajjhayaṇaṃ bhāvotti bhāvamāṇe samoyarai ||" bhāvapramāṇaṃ ca guṇanayasaṅkhyābhedatastridhā, tatrāsya guṇapramāṇasaṅkhyāpramāṇayorevāvatāraḥ, nayapramāṇe tu yadyapi śrutakevalinoktam"ahigāro tihi ugosana'ti, tathā natthi naehi vihūṇaṃ suttaṃ attho va jinamae kiṃ ca |
āsajja u soyāraṃ nae nayavisārao būyā ||" tathāpi samprati tathāvidhanayavicāraṇāvyavacchedato'navatāra eva, tathā ca tenaiva bhagavatoktam
mūḍhanaiyaṃ suyaṃ kāliyaṃ tu na nayā samoyaraṃti ihaṃ |
apahutte samoyāro natthi pahutte samoyāro ||1||" (tathā)-"jāvaṃti ajjavayarā apahuttaṃ kāliyonuogassa|
tenāreṇa pahuttaṃ kāliyasuyadiṭṭivāe ya ||2||" mahāmatinā'pyuktaṃ-mūḍhanayaṃ tu na saṃpai nayappamāṇe'vayāro se" | guṇapramāṇaṃ tu dvidhājīvaguṇapramāṇajīvaguṇapramāṇaṃ ca, tatrāsya jīvopayogarūpatvājjīvaguṇapramāṇe'vatāraḥ, tasminnapi jñānadarśanacāritrabhedatastyātmake'sya jñānarūpatayā jñānapramāṇe, tatrāpi pratyakṣānumānopamānā''gamātmake prakṛtādhyayanasyāptopadeśarū patayā''gamapramāṇe, tatrāpi laukikalokottarabhede paramagurupraṇītatvena lokottare sūtrārthobhayātmani, tathā cāha--
"jīvānannattaṇao jīvanuneneha bhāvao nāṇe|
louttarasuttattho bhayāgame tassa bhāvāo||" tatrāpyātmānantaraparamparāgamabhedatastrividhe arthatastīrthakaragaṇadharatadantevāsinaḥ sūtratastu sthaviratacchipyatatpraśiṣyānapekṣaya yathākramamasyātmānantaraparamparāgameṣvavatāraḥ, saṅkhyāpramāṇamanuyogadvārādiṣu prapañcitamiti tata evāvadhāraṇīyaṃ, tatra cāsya parimāṇasaṅkhyāyāmavatāraḥ, tatrāpi kālika śrutadṛṣṭivādaśrutaparimāṇabhedato dvibhedāyāṃ kālika śrutaparimāṇasaṅkhyāyāṃ saṅkhyātaparimāṇātmikāyāṃ paryāyāpekṣayā tvanantaparimāṇātmikāyām, anantagamaparyāyatvādāgamasya, tathā cāha-"anaṃtā gamā anaṃtā pajjavā" ityādi| vaktavyatā-padārthavicāraḥ, sā ca khaparobhayasamayabhedatastridhā, tatra svasamayaḥ-arhanmatānusāriśāstrātmakaḥ, parasamaya:kapilādyabhiprāyānuvatigranthasvarūpaḥ, ubhayasamayastubhayamatānugataśāstrasvabhāvaḥ, tatrāsya svasamayavaktavyatāyāmevāvatāraḥ, svasamayapadārthānāmevātra varṇanāt, yatrāpi parobhayasamayapadārthavarṇanaṃ tatrāpi svasamayavaktavyataiva, parobhayasamayayorapi samyagdṛṣṭiparigṛhītvena svasamayatvāt, ata eva sarvādhyayanānāmapi svasamayavaktavyatāyāmevāvatāraḥ, taduktam
"parasamao ubhayaṃ vā sammaddiṭṭissa sasamao jeṇaṃ|
to savvajjhayaṇāī sasamayavattavvaniyayāī|"ti arthādhikāraḥ ‘paḍhame vinao' ityanena svata eva niyuktikṛtā'bhihita iti nocyate | iha
v28.p19
uttarādhyayana-mūlasūtram-1-1/1 ca vaktavyatā pratisūtrābhidheyārthaviṣayā, arthādhikārastu ‘ahigāro ittha viṇaeṇa' mityanenaivābhihitaḥ | samavatārastvānupūrvyādiṣu lāghavārthaṃ yathāsambhavamukta eva iti na punarucyate,
"ahaṇā ya samoyāro jena samoyāriyaṃ paiddāraṃ|
vinayasuyaṃ so'nugato lāghavao na uṇa vacceti ||" nikṣepastrighā-oghaniṣpanno nāmaniṣpannaḥ sūtrālāpakaniṣpannaśca, āha ca
bhannāi gheppai ya suhaṃ nikkhevapayānusārao satthaṃ |
oho nāmaṃ suttaṃ nikkheyavvaṃ tao'vassaṃ |" (oghaḥ) adhyayanādi sāmānyanāma, āha ca
oho jaṃ sāmantra suyābhihāṇaṃ cauvvihaṃ taṃ ca| ajjhayaṇaṃ ajjhīṇaṃ āo jhavaṇā ya patteya ||1||
nāmādi caubbheyaṃ vanneūṇaṃ suyānusāreṇaṃ | vinayasuyaṃ āujjaṃ causuṃpi kameṇa bhāvesuṃ ||2|| jena suhappajjhayaṇaṃ ajjhappāṇayaṇamahiya nayanaṃ vā| bohassa saṃjamassa ya mokkhassa va to tamajjhayaṇaṃ ||3||
akkhīṇaṃ dijjaṃtaṃ avvocchittiṇayato alogo vva|
___ āo nānāīṇaṃ jhavaṇā pāvāṇa kammāṇaṃ ||4|| prakaṭārthā eva, navaraṃ yena hetunā śubhātmādhyayanaṃ śubhasya-puṇyasyātmanyādhikyenāyanaṃ-gamanaṃ tato bhavati, paṭhyate vā-'suhajjhappayaṇaṃ'ti, tatraśubhaṃ-sakleśavirahitamadhyātma-manaḥ tatrāyanamarthādātmanaḥ tataḥ, tathā'dhikaṃ nayanaṃ-prakarṣavatprāpaṇaṃ, kasya?-bodhasya-tattvāvagamasya saṃyamasya vā-pṛthivyādisaṃvarakṣaṇātmakasya mokṣasyavā-kṛtsnakarmakṣayalakṣaṇasya tato bhavati, ātmanīti gamyate, 'tataḥ' tasmāddhetoḥ, prāgvadadhyayanamucyata iti śeṣaḥ, tathā avyavacchittinayataḥ' avyavacchittinayamāśritya dravyāstikanayābhiprāyeṇetyarthaḥ, 'alokavat' ityupalakṣaṇatvādalokākāśavaditi| nāmaniṣpannanikṣepe'sya vinaya śrutamiti dvipadaṃ nāma, tato vinayasya śrutasya ca nikṣepaḥ śāstrāntara ukto'pyavaśyamiha vaktavyaḥ | tatra ca vinayanikṣepo bahuvaktavya iti tamatideṣṭuṃ śrutanikṣepastu na tatheti tamabhidhātumāhani.[29] vinao pavvaddivo suyassa caukkao u nikkhevo|
davvasuya niṇhagāi bhāvasuya sue u uvautto|| vṛ.vinīyate-apanīyate'nena karmeti vinayaḥ, saca pūrva-daśavaikālikavinayasamādhināmādhyayane uddiṣṭauktaḥ pūrvoddiṣṭa, sthānāśūnyārthaṃ taduktameva kiñciducyate
“vinayassa ya suttassa ya nikkhevo hoi duṇha ya caukko| davvavinayammi tiniso suvāmiti evamātīte ||1||
lokovayāravinao atthanimittaṃ ca kāmaheuṃ ca | bhayavinayamokkhavinao vinao khalu paṃcahā neo ||2||
abbhuṭṭhāṇaṃ aṃjali āsanadānaṃ ca atihipūyā ya |
v28.p20
logovayāravinao devayapūyā ya vibhaveṇaṃ ||3|| abbhāsavattichaṃdānuttaṇā desakāladānaṃ ca | abhuṭṭāṇaṃ aṃjali āsanadānaṃ ca atthakae ||4|| emeva kāmavinao bhae ya neyavva ānupuvvīe | mokkhaṃmivi paṃcaviho parūvaṇā tassimā hor̤a || 15 ||
daṃsaṇanāṇacarite tave ya taha ovayārie ceva | esoya mokkhavinao paṃcaviho hoi nāyavvo ||6|| davvāṇa savvabhāvā uvaiṭṭā je jahā jigidehiṃ | te taha sahai nero daṃsaṇaviṇao bhavai tamhā || 7|| nāṇaṃ sikkha nāṇaṃ guṇei nāneṇa kuṇai kiccāī | nāṇī navaṃ na baṃdhai nāṇavinīo havai tamhā ||8|| aṭṭhavihaṃ kammacayaṃ jamhā rittaṃ karei jayamāno navamannaṃ ca na baṃdhai caritavinao havai tamhā ||9|| avanei taveṇa tamaṃ uvanei ya saggamokkhamappāṇaṃ | tavaniyamanicchiyamaī tavovinī o havai tamhā ||10|| aha ovayārio puna duviho vinao samāsao hoi | parūivajogajuṃjaṇa tahaya anāsāyaṇāvinao || 11|| paḍivo khalu vinao kāiyajogo ya vāyamānasio |
1
acauvvihaduviho parūvaṇā tassimā hoi || 12 || abbhuvāṇaṃ aṃjali āsanadānaṃ abhiggaha kitī ya | sussūsaṇa anugacchaṇa saṃsāhaṇa kāya aṭṭaviho ||13|| hiyamiyaapharusavāī anuvīībhāsa vāio vinao | akusalamanoniroho kusalamaṇaudīraṇā ceva ||14|| paḍirūvo khalu vinao parānuvittimaio muneyabyo | appaḍivo vinao nāyavvo kevalīṇaṃ tu || 15|| eso bhe parikahio vinao paḍirūvalakkhaṇo tiviho | bāvannavihivihāṇaṃ biṃti anāsāyaṇāvinayaṃ || 16 ||
titthayara 1 siddha 2 kula 3 gaṇa 4 saṃgha 5 kiriya 6 dhamma 7 nāṇa 8 nāṇīṇaṃ 9 | āyariya 10 ra 11 uvajjhāya 12 gaṇīṇaṃ 13 terasa payāī || 17|| anasāyaṇāya bhattī bahumāṇo vaṇṇasaṃjalaṇayā ya | titthayarāī terasa caugguṇā hoṃti bāvannā || 18 ||
spaṣṭārthāḥ, navaraṃ 'tiniśo' vṛkṣaviśeṣaḥ, lokopacāravinayaḥ lokapaṅktiphala:, arthanimittaṃ ceti, vinaya iti gamyate, tato'rthaprāptihetorīśvarādyanuvartanamarthavinayaḥ, kāmahetośceti ihāpi
28/2
v28.p21
uttarādhyayana-mūlasūtram-1-1/1 vinaya iti prakramaḥ, tataśca śabdādiviṣayasampattinimittaṃ tathā tathā pravartanaṃ kāmavinaya:, duṣpradharṣanapatisāmantādeḥ prāṇādibhayenānuvartanaṃ bhayavinayaḥ, ihalokānapekṣasya śraddhānajñānaśikṣādiṣu karmakṣayāya pravartanaṃ mokṣavinayaḥ, sa ca darśanajñānacāritratapaupacārabhedāt mañcaprakāraḥ, tatra caupacāriko'nurūpavyāpārasampādanānāśatanābhedato dvibhedaḥ, tatra cādye abhyutthānam-āgacchati gacchati ca dṛṣṭe gurāvāsanamocanam, abhigraho-guruviśrāmaṇādiniyamaḥ, kṛtiḥ-dvādaśāvartādivandanaṃ, śuśrūṣaṇaṃ na pakkhao na purao' ityādividhinā guruvacanaśravaṇecchā, paryupāsanamityarthaḥ, anugamanam-āgacchataḥ pratyudgamanaṃ, saṃsādhanaṃ-gacchataḥ samyaganuvrajanaṃ, 'kulaṃ'nāgendrādiḥ 'gaṇaḥ' koṭikādiḥ, 'kriyā' asti paraloko'styātmā'sti ca sakalakleśaleśākalaṅkitaṃ muktipadamityādiprarūpaṇātmikeha gṛhyate, 'dharmaḥ' śrutacāritrātmakaḥ 'jñānaṃ' mityādi 'ācāryaḥ' anuyogācāryaḥ ‘gaṇī' gaṇācāryaḥ anāśānatā-manovākkāyairapratīpapravartanaṃ, bhaktiḥabhyutthānādirūpā, bahumānomānaso'tyantapratibandhaḥ, varṇanaṃ varṇa:-ślāghanaṃ tena sañjavalanājñānādiguṇoddīpanā varṇasaṃjvalanā || śrutasya catvāra parimānamasyeti catuṣkaḥ, saṅkhyāyā atiśadantāyāḥ kanniti kan, tuśabdaścaturvidhanikṣepo'vaśyaṃ sarvatra vaktavya iti viśeṣadyotakaḥ,
"jattha u jaṃ jāṇejjā nikkhevaṃ nikkheve niravasesaṃ|
jatthavi navi jāṇijjā caukkayaṃ nikkhive tattha ||" nikṣepo-nyāsaḥ, tatrādyayoḥ sugamatvāttṛtīyamāha-dravyato dravyarūpaṃ vā śrutaṃ dravyaśrutam, āgamato noāgamataśca, tatrāgamatojñātā'nupayuktaḥ, noāgamatastvāha-niāte-āgamābhihitamarthamatikliṣṭakarmodayāt kuyuktibhirapanayatīti nihnavo-jamāliprabhṛtiḥ paścātkṛtaśrutapariṇatiḥ, ādiśabdātpuraskṛtaśrutapariṇatisattvaparigrahaḥ, bhāva śrutamapyāgamanoāgamabhedato dvidhā, tatrāgamato'bhidhātumāha-bhāvato bhāvarūpaṃ vā śrutaṃ bhāvaśrutaṃ, prākṛtatvādiha pūrvatra ca bindulopaḥ, 'śrute' śrutaviṣaye, 'tuḥ' avadhāraṇe bhinnakramaḥ, tata upayukta eva, ko'rthaḥ ?yasya śrutamiti padaṃ jñātaṃ tatra copayogaḥ sa bhāva śrutaṃ, tadupayogānanyatvāda, agnyupayuktamānavakāgnivaditi gāthārthaḥ || ___ uktāvodhanāmaniṣpannanikṣepau, samprati sūtrālāpakaniṣpannanikṣepaḥ prāptāvasaraḥ, tathāpi sa nocyate, yataḥ sati sūtre'sau sambhavati, sūtraṃ ca sūtrānugame, sa cānugamabheda iti anugama eva tāvadupavarṇyate-dvividho'nugamaḥ-niryuktyanugamaḥ sūtrānugamaśca, tatrādyo nikṣepaniyuktiupodghātaniyuktisūtrasparśikaniyuktyanugamavidhānatastrividhaḥ, tatra ca nikṣepaniyuktyanugama uttarādinikṣepapratipādanādanugata eva, upodghātaniryuktyanugamastu dvāragāthādvayādavaseyaḥ, taccedam
"uddese niddese ya niggame khetta kāla purise ya| kāraṇa paccaya lakkhaṇa nae samoyāraṇānumae ||1|| ki kaivihaṃ kassa kahi kesu kahaṃ kecciraṃ havai kālaṃ? |
kai saṃtaramavirahiyaṃ bhavāgarisa phāsaṇa niruttī ||2|| etadarthaḥ sāmāyikaniyuktito'vaseyaḥ, sūtrasparśikaniyuktyanugamastu sūtrāvayayavyākhyānarūpatvāt sūtrasparśikaniyukteḥ sati sūtre sambhavati, tacca sūtrānugama eveti tatraiva vakṣyate|
v28.p22
adhyayanaṃ-1,[ni. 29] nanvevamasthānamidamasyeti kasmādihoddeśaḥ? ucyate, niryuktyanugamamātrasāmānyāt, taduktam
"saṃpai suttapphāsiyanijjuttī jaṃ suyassa vakkhāṇaṃ | tīse'vasaro sā puṇa pattāvi na bhannae ihaī ||1|| kiṃ jenāsai sutte kassa taī taṃ jayā kamapyatto| suttānugamo vocchaṃ hohī tīse tayā bhāvo ||2|| atthāṇamiyaṃ tīse jai to sā kīsa bhannaī ihayaṃ ? |
sā bhannai nijjuttīmettasāmanao navaraṃ ||3||" sāmprataṃ sūtra'nugamaḥ, tatrālīkopaghātajanakatvādidoṣarahitaṃ nirdoṣasāratvā(vattvā)diguṇānvitaṃ sūtramuccāraṇīyaṃ, taccedammū. (1) saṃjogā vippamukkassa anagārassa bhikkhuṇo|
vinayaṃ pāukkarissāmi ānupubbiṃ suṇeha me|| vṛ.asya ca saṃhitādikrameṇa vyākhyā-tatra cāskhalitapadoccāraṇaṃ saṃhitā, sā cānugataiva, sūtrānugamasya tadrūpatvāt. tathā cāha-“hoi kayattho votuṃ sapayaccheyaṃ suyaṃ suyānugamo"tti | padaṃ tu nāmikanaipātikādi svadhiyaiva bhāvanīyaṃ, padārthastvayam-anyasaṃyuktasyāsaṃyuktasya vā sacittādivastuno dravyādinā saṃyojana-saṃyogaḥ, sa ca saṃyuktasaṃyogādibhedenānekadhā vakṣyate, tasmānmātrādisaṃyogarūpādaudayikādikliṣṭatarabhāvasaṃyogātmakācca vividhaiḥ-jñānabhāvanādibhirvicitraiḥ prakāraiḥ prakarṣaṇa-parīṣahopasargādisahiṣṇutālakṣaṇena mukto-bhraṣṭo vipramuktaḥ, tasya, 'anagārasye'tiavidyamānamagāramasyetyanagāra iti vyutpanno'nagāraśabdo gṛhyate, yastvavyutpanno rūḍhiśabdo yativācakaḥ, yathoktam
___ 'anagāro munirmonī, sādhuḥ pravrajito vratī|
śramaṇaḥ kṣapaṇaścaiva, yatiścaikārthavācakāḥ ||1|| iti, - ‘sa iha na gṛhyate, bhikṣuśabdenaiva tadarthasya gatatvāt, tatra cāgāraṃ dvidhā-dravyabhāvabhedāt, tatra dravyāgāramagaiḥ-drumadṛṣadādibhirnirvṛttaṃ, bhāvāgāraṃ punaragaiḥ- vipākakāle'pi jīvavipākatayā śarīrapudgalādiṣu bahiḥpravṛttirahitairanantānubandhyādibhinirvṛttaṃ kaṣāyamohanīyaṃ, tatra ca dravyāgārapakṣe tanniṣedhe tato'nagārasyāvidyamānagṛhasyetyarthaḥ, bhāvāgārapakṣe tvalpatābhidhāyī, tataḥ sthitipradeśānubhāgato'tyalpakaṣāyamohanīyasyetyarthaḥ, kaṣāyamohanīyaṃ hi karma, na ca karmaṇaḥ sthityādibhūyastve viratisaṅgamaḥ, yata āgamaḥ--
"sattaṇhaṃ payaḍīṇaṃ abbhitarao u koḍikoḍīo|
kāūṇa sāgarāṇaṃ jai lahai cauṇhamantrayaraṃ|" ityādi, kliṣṭatarabhāvasaṃyogamuktatvenaivacāsya gatatve punarabhidhānaṃ kaṣāyamohanīyasyātiduṣṭatākhyāpanārthaṃ, viśeṣyamāha-'bhikṣo'riti, atracapacanapācanādivyāpāroparamataḥ sādhurbhikṣate taddharmā cetyartha "sanāśaṃsabhikṣa u"riti tācchīlika upratyayaḥ, asya ca vartamānādhikāravihitatve'pi 'sajjñāprakārāstācchīlikā' iti bhāṣyakāravacanādbhikṣuśabdastrikālaviṣayo yatiparyāya: siddho bhavati, śeṣavivakṣāyāṃ ca ṣaṣṭhī, athavā-'anagārassabhikkhuṇo'tti asveṣu
v28.p23
uttarādhyayana-mūlasūtram-1-1/1 bhikṣurasvabhikṣuḥ-jātyādyanājīvanādanātmīkṛtatvenānātmīyāneva gṛhiṇo'nnādi bhikṣata itikṛtvā, sa ca yatireva, tato'nagāraścāsāvasvabhikṣuśca anagārāsvabhikṣustasya, kimityāhaviśiṣṭo vividho vā nayo-nītivinayaḥ-sādhujanāsevitaḥ samācārastaṃ, vinamanaṃ vā vinataṃ 'nīyaṃ sejjaṃ gaīṃ ṭhāṇaṃ' ityādyāgamāt, dravyato nīcairvṛttilakṣaṇaṃ prahnatvaṃ bhāvataśca sādhvācāraṃ prati pravaṇatvaṃ 'prāduṣkariṣyāmi' prakaṭayiṣyāmi, kathamityāha-pūrvasya paścādanupūrvaṃ tasya bhāva ityarthe "guṇavacanabrāhmaṇādibhyaḥ" karmaṇi cetiṣyañ, tasya ca pitkaraṇasāmarthyāt strītve "ṣid gaurādibhyaśce"ti ḍīṣyānupūrvī kramaḥ paripāṭītiyāvat tayā, dvitīyā tu 'chandovat sūtrāṇī'tinyāyataḥ chāndasatve 'supāṃ supo bhavantīti vacanāt tṛtīyārthe, 'śṛṇuta' ākarṇayata śravaṇaṃ pratyavahitā bhavata, yadvā śṛṇu 'ihe'ti jagati jinamate vā, vyākhyādvaye'pi śiṣyābhimukhī karaṇamityarthaḥ | anena ca parāṅmukhamapi pratibodhayato vyākhyāturdharma eveti khyāpitaṃ bhavati, tathā ca
"nabhavati dharmaḥ śrotuḥ sarvasyaikāntatā hitaśravaṇāta|
bruvato'nugrahabuddhyā vaktustvekāntato bhavati |" 'me' mama vinayaṃ vinataṃ vā prāduṣkariṣyata iti prakramaḥ | uktaḥ padārthastadabhidhānāt sāmāsikapadāntargataḥ padavigrahaśca (ukta iti), tataścālanāvasaraḥ, sā ca sūtrārthagatadūṣaṇātmikā, "suttagayamatthavisayaṃ va dūsaṇaṃ cālaṇaṃ mayaṃ tassa" iti vacanāt, tatra sūtracālanā-saṃyogasya vipramuktakriyāṃ prati kartṛtvāt saṃyogāditi kathaṃ pañcamī?, arthacālanā ca 'vinayaṃ prāduṣkariṣyāmī'ti pratijñātam, uttaratra ca āṇā'niddesakare' ityādinā khaḍḍayāhiṃcaveḍāhiṃ' ityādinā ca viparyayapratipādanamapi dṛśyate, iti kathaṃ na pratijñākṣitiḥ?. pratyavasthānaṃ-śabdārthanyāyataḥ paropanyastadoṣaparihārarūpaṃ, yata āha
"saddatthannāyāo parihāro paccavatthāṇaṃ" tatra ca yadyapi saṃyogena vimucyamāno bhikṣuḥ karma tathāpi kartṛtvenātra vivakṣyate, tataśca tasya taṃ vipramuñcato viśleṣo'stīti viśleṣakriyāyāṃ saṃyogasya dhruvatvenāpādānatvānyāyyaiva pañcamī, ata eva vipramukta ityatra karmakartuḥ karmavadbhāvāt karmaṇi kto'pi siddho bhavati iti na sūtradoṣo, nāpyarthadoṣaḥ, yato yad yallakṣaṇaṃ tattadviparyayābhidhāna eva tallakṣaṇamalkeśena jñātuṃ śakyamiti atra vinayābhidhānapratijñāne'pyavinayābhidhānaṃ, tathā ca śayyambhavapraṇītācārakathāyāmapi "vayachakkakāyachakka'mityādinā''cāraprakrame'pyanācāravacanam| athavā ekamapīdaṃ sūtramāvṛttyā śveto dhāvatī'tivadarthadvayābhidhāyakaṃ, tataścāyamanyo'rthaḥ-saṃyogena-kapāyādisamparkātmakenāpyavipramuktaḥ-aparityaktaḥ, saṃyogāvipramuktastasya, ṛṇamiva kālāntarakleśānubhavahetutayā ṛṇam-aṣṭaprakāraṃ karma tat karotīti, ko'rthaḥ ?-tathā tathā guruvacanaviparītapravṛttibhirupacinotīti ṛṇakārastasya, 'bhikṣoḥ' kaṣāyādivaśato jīvavīryavikalasya pauruṣaghnīmeva bhikṣāṃ tathāvidhaphalanirapekṣatayā bhramaṇaśīlasya vinayaṃ prāduṣkariṣyāmī'ti “prākāśyasambhave prādu"riti vacanāt prāduḥśabdasya sambhavārthasyāpi darśanādutpādayiṣyāmi, sambhavati hīdamadhyayanamadhīyānānāṃ gurukarmaṇāmapi prāyo vinītāvinītaguṇadoṣavibhāvanāto jñānādivinayapariṇatiḥ, athavā viruddho nayo vinayo'sadācāra ityarthaḥ, taṃ prāduṣkariṣyāmi-prakaṭayiṣyāmi, kasya?-'bhikṣoḥ' uktanyāyena
v28.p24
adhyayanaṃ-1,[ni. 29] bhikṣaṇaśīlasya, samyag-aviparīto yogaḥ-samādhiḥ saṃyogaḥ, tato vividhaiḥ parīṣahāsahanaguruniyogāsahiṣṇutvālasyādibhiḥ prakāraiḥ prakarṣeṇa mukto vipramuktaḥ tasya, śeṣaṃ prāgvat|
evaṃ cāvinayapratipādanasyāpi pratijñātatvāt sarvaṃ sustham | aparastvāha-pratijñātamapi vinayamabhidhitsoraprastutam, idamapi bālaprajalpitaṃ, yataḥ śāstrārambhe'bhidheyādyavaśyamabhidheyam, anyathā prekṣāvatpravṛttyasambhavāt, tatpradarśanātmakaṃ caitat pratijñānaṃ, tathāhi-vinayaṃ prāduṣkarighyāmītyukte vinayo'syādhyayanasyābhidheyaḥ, tatprāduṣkaraṇaṃ phalaṃ, tathā cedamupeyam, upāyaścāsyaprastutādhyayanam, ityanayorupāyopeyabhāvalakṣaṇaḥ sambandha iti ca darśitaṃ bhavati, tato nāprastutatvaṃ pratijñānasyeti sthitam | samprati sūtrā''lāpakanippannanikṣepasya sūtraspaśikaniryukteśca prastāva iti manyamānaḥ saṃyoga ityādyaṃ padaṃ spṛśanikṣeptumāha niyuktikṛtni.[30] saṃjoge nikkhevo chakko duviho u davvasaṃjoge|
saṃjattagasaṃjogo nāyavviyareyaro ceva|| vṛ.'saṃyoga' iti saṃyogaviṣayaḥ 'nikṣepaḥ' nyāsaḥ, ṣaṭ parimāṇamasyeti paṭakaḥ prāgvatkan, etaddedāśca nāmasthāpanādravyakṣetrakālabhāvāḥ prasiddhatvāduttaratra vyākhyānata unnīyamānatvācca noktāḥ , atra ca
"saṃhitādiryato vyākhyāvidhiḥ sarvatra dṛśyate | nāmādividhinā''rabdhaṃ. na vyākhyā yujyate tataḥ ||1||
ityāhuravibhāvyaiva, syādvādaṃ vādino'pare | yattadatra nirākāryamācakṣāṇena tadvidhim||2|| syādastītyādiko vādaḥ, syādvāda iti gīyate | nayau na ca vimucyāyaṃ, dravyaparyāyavādinau ||3||
ataścaitadvayopetaṃ, svaṃ mataṃ samudāhatam| sañjātatattvasaṃvidbhiḥ, syādvādaḥ parameśvaraiḥ ||4|| te hi tīrthavidhau sarve, mātṛkākhyaṃ padatrayam | utpattivigamadhrauvyakhyāpakaṃ sampracakṣate ||5||
utpattivigamāvatra, mataṃ paryāyavādinaḥ | dravyārthikasya tu dhrauvyaṃ, mātṛkākhyapadatraye ||6|| tataśca-dravyatvamanvayitvena, mṛdo yadvad ghaṭādiṣu| tadvadevānvayitvena, nāmasthāpanayorapi ||7||
anvayitvaṃ tu sarvatra, saṅketānāmna ucyate | sthāpanāyāśca tadrupakriyāto buddhito'pi vā ||8||
tannāmasthāpanādravyanikṣepairanuvartitaḥ|
dravyārthikanayo bhāvanikṣepāditaraḥ punaḥ ||9|| tathā ca mahāmati:-"titthayaravayaṇasaṃgahavisesapatthāramūlavāgaraṇī| davvaṭṭhiovi pajjavaṇao ya sesā viyappā siṃ ||10||"
First 23 of 387 passages. Read on
Linked texts (1)
- Uttarajjhayaṇa — Ardhamāgadhī Prakrit