Uttarajjhayana v29.p128
Uttarādhyayanaśiṣyahitā v29.p128
- Language
- Sanskrit
v29.p128
adhyayanaṃ 27 khaluṅkīyaṃ
vṛ. vyākhyātaṃ ṣaḍviṃśamadhyayanaṃ samprati saptaviṃśamārabhyate, asya cāyamabhisambandhaḥ - ihānantarādhyayane sāmācārī pratipāditā, sā cāśaṭhatayaiva, pālayituṃ śakyā, tadvipakṣabhūtaśaṭhatājñāna eva ca tadvivekenāsau jñāyata ityāśayena dṛṣṭāntataḥ śaṭhatāsvarūpanirūpaṇadvāreṇāśaṭhataivānenābhidhīyata ityanena sambandhenāyātamidamadhyayanam, asya caturanuyogadvāraprarūpaṇā prāgvadyāvannāmaniṣpanne nikṣepe khaluṅkīyamiti nāma, ataḥ khaluṅkaḥ (nāmataḥ khalluka) nikṣepāyāha niryuktikṛtni. [ 491 ] nikkhevo khaluṃkaṃmi cauvviho || ni. [ 492 ]
125
jāṇa sarīrabhavie tavvairitte baillamāīsuṃ | paḍilomo savvatthesu bhāvao hoi u khaluṃko |
vṛ.
'nikkhavo' gāthādvayaṃ vyākhyātaprāyameva, navaraṃ balīvardādiṣvityādiśabdenāśvādiparigrahaḥ, nirddhāraṇe ceyaṃ saptamī, tato balīvardādiṣu yo galyādiriti gamyate sa dravyataḥ khaluṅga iti, 'pratiloma:' pratikūlaḥ sarvārthaṣu, pāṭhāntarataḥ 'sarvasthāneṣu' jñānādiṣu bhāvato bhavati khaluṅka iti gāthādvayārthaḥ || tadvayatiriktadravyakhaluṅkasvarūpamāha
avadālī uttasao jottajugabhaṃja tuttabhaṃjo a| uppahavippahagāmī eya khaluṃkā bhave goṇā || jaṃ kira davvaṃ khujjaṃ kakkaḍaguruyaṃ tahā duravanāmaṃ | taṃ davvesu khaluṃkaṃ vaṃkakuḍilaveḍhamāiddhaṃ || suciraṃpi vaṃkaḍāī horhiti anujjaijjamāṇāiṃ | karamaṃdidāruāī gayaṃkusā iva biṭāī ||
vṛ. 'avadāli' tti avaradāyati śakaṭaṃ svasvāminaṃ vā vināśayatītyevaṃśīlo'vadārī, uttrasako yo yatkiñcanāvalokyotrasyati, 'juttajugabhaṃja' tti yotraṃ - tathāvidhasaṃyamanaṃ yugaṃpratītameva te bhanakti-viśāyati yotrayugabhañjaḥ, tathā totraṃ prājanakastadbhanakti totra bhañjakaśca, ubhayatra 'karmaṇyam' ‘utpathavipathagāmī' utpathaḥ - unmārgo vipatho virūpamārgastābhyāṃ gamanaśīlaḥ, 'ete' avadāryādayaḥ khaluṅkā 'bhavanti' bhaveyuḥ 'goṇāḥ' balīvardāḥ, upalakṣaṇatvādaśvādayaśca | amumeva prakārāntareṇāha - 'yadi' ti sāmānyanirdeśe 'kile 'ti parokṣāptavādasūcakaḥ 'dravyaṃ' dārvādi kubjamiva kubjaṃ madhyasthūlatayā karkaśaṃ ca tatkaṭhinatayā gurukaṃ cātinicitapudgalatayā karkaśagurukaṃ, tathā'ta eva duḥkhenāvanāmayituṃ śakyata iti dukhanāmaṃ, karīrakāṣṭhavat, tadravyeṣu khaluṅkaṃ vakramanṛjutvāt, kuṭilaṃ viśiṣṭakauṭilyayogāt 'veḍhamāiddhaṃ' ti makāro'lākṣaṇikastataśca veṣṭaiḥ-granthibhirāviddhaṃ vyāptaṃ veṣṭāviddham, teṣāṃ viśeṣaṇasamāsaḥ |
ihaiva dṛṣṭāntamāha- 'suciramapi' prabhūtakālamapi 'vaṃkaḍāi 'nti vakrāṇi, avadhāraṇāphalatvācca vākyasya vakrāṇyeya bhaviṣyanti na kadācidṛjubhāvamanubhaviṣyanti, 'anujjaijjamāṇāiṃ'ti ekaṃ svarūpato'nṛjūni aparaṃ ca teṣāṃ kvacitkārye'nupayogātkenacidanṛjūkriyamāṇāni, kānyevaṃvidhānītyāha- karamardī-gulmabhedastaddārukāni, tathā 'gayaṃkusā iva biṭāī' ti
Linked texts (1)
- Uttarajjhayaṇa — Ardhamāgadhī Prakrit