Uttarajjhayana v29: Agam Suttani Satikam Part 29 Uttaradhyayanaani (Jain eLibrary no. 003333)
Uttarādhyayanaśiṣyahitā v29
- Language
- Sanskrit
Agam Suttani Satikam Part 29 Uttaradhyayanaani (Jain eLibrary no. 003333)
v29.p1
namo namo nimmala dasaṇassa
jāgamabāṇa
(saṭīka)
saṃśodhaka sampādakaśca: muni dīparatnasāgara
v29.p2
bālabrahmacārī śrī nemināthāya namaḥ
___ namo namo nimmala daṃsaṇassa śrī ānaṃda-kṣamā-lalita-suśīla-sudharmasāgara gurūbhyo namaḥ
āgama sattāṇi (saṭīka)
bhāga: 29 43-2 uttarādhyayanāni-mūlasūtram-2
-: saṃśodhaka : sampādakaśca :
muni dīparatnasāgara tā. 14-4-2000 ravivāra 2056 caitra suda 11||
45-āgama suttāṇi-saṭīka
āgama śruta prakāśana ||
.: saṃparka sthala :"āgama ārādhanā kendra" śītalanātha sosāyaṭī vibhāga-1, phleṭa naṃ. - 13, 4-thī maṃjhila, bhāyasenṭara, khānapura,
ahamadābāda (gujarāta)
- -
-
IAS
v29.p3
mūlāṅkaḥ
539
-559 | 17 - pāpa śramaṇīyaṃ
-712/19-mṛgāputrīyaṃ
adhyayanāni
uttarādhyayana- mūlasūtrasya viṣayānukramaḥ
-mahānirgranthīyaṃ
-796 21 - samudrapālīyaṃ
-84622- rathanemiyaṃ
- 935 23-keśi- gautamīyaṃ
- 962 24-pravacanamātā
• uttarādhyayana- mūlasūtram
pṛṣṭhāṅkaḥ mūlāṅkaḥ
adhyayanāni
9 - 1111 28 - mokṣamārga gatiḥ
23 - 1188 | 29 - samyaktva parākramaṃ
41 - 1225 | 30 - tapomārgagatiḥ
63 - 1357 32- pramādasthānaṃ
73 -1382 33-karmaprakṛtiḥ
89 - 1443 34 - leśyādhyayanaṃ
97-1464 35-anagāra-mārgagatiḥ
110 - 1731 36- jīvājīva vibhaktiḥ
adhyayanāni - 1 ārambhāt 16 - gatāḥ bhāgaḥ 28 adhyayanāni - 17 ārambhāt 36 - atra eva vartate
[pṛṣṭhāṅkaḥ
125
131
147
175
188
197
218
227
v29.p4
ārthika anudātā
-5.pū. mālavabhuṣaṇa tapasvī ācāryadeva śrī navaratnasāgara sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī lālabhāī devacaṃda śāha taraphathī - nakala eka.
-pa.pū. saraḻa svabhāvī-śrīmad bhagavatīsūtra vyākhyāna paṭu ācāryadeva śrī naradevasāgarasūrīśvarajī ma.sā. tathā pūjyaśrīnā śiṣyaratna tapasvī gaṇivaryaśrī caṃdrakīrtisāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī śrī puruṣādānīya pārśvanātha śve. mūrti. jaina saṃgha, devakīnaṃdana sosāyaṭī, amadāvāda taraphathī nakala eka,
-5.pū. śāsana prabhāvaka-kriyārāgī ācāryadevaśrī vijaya ṝcakacaṃdra sūrīśvarajī ma.sā.nī preraṇāthī eka sagṛhastha taraphathī nakala eka.
-5.pū. sāhityapremī munirāja śrī sarvodaya sāgarajī ma.sā.nī preraṇāthī-“acalagacchādhipati 5.pū.ā.bha.śrī guṇasāgarasūrīśvarajī ma.sā.nā śiṣyaratna pa.pū. munirāja śrī cāritraratnasāgarajī ma. nī 19mī aṭhṭhāi nimitte-śrī cāritraratna phā.ce.ṭrasṭa taraphathī nakala eka.
-pa.pū. vaiyāvṛttvakārikā sādhvī śrī malayāśrījī ma.sā.nā śiṣyā vyavahāra vicakṣaṇā pū. sādhvī śrī hitajñāśrījī ma.nī preraṇāthī jaina ārādhanā maṃdira “jñānakhātā” taraphathī nakala eka,
-pa.pū. saumyamūrti sādhvīśrī saumyaguṇāśrījī ma.nī preraṇāthī pa.pū. gurumātā-vātsalyamūrti sā.śrī ratnatrayāśrījī ma.nī paṃcamī punyatithi nimitte śrīmatī līlamabena prāṇalāla pī. dāmāṇī taraphathī nakala eka.
-5.pū. svanāmadhanyā sā. śrī saumyaguṇāśrījī tathā teonā śiṣyā sā.śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī-2053nā yaśasvī cāturmāsa nimitte śrī pārśvapadmāvatī jaina saṃgha, pārūlanagara, amadāvāda taraphathī nakala be.
-pa.pū. ratnatrayārādhakā sādhvīśrī saumyaguṇāśrījī tathā teośrīnā śiṣyā sā. śrī samajñāśrījīnī preraṇāthī saṃvata 2054nā nirmaḻa ārādhanāmaya cāturmāsanī smṛtimāṃ-ghāṭaloḍiyā (pāvāpurī) jaina śve. mūrti. saṃgha, amadāvāda taraphathī nakala eka.
v29.p5
-pa.pū. sādhvī śrī ratnatrayāśrījī ma.nā parama vinecā sā. śrī samyaguṇāśrījīnī preraṇāthī teonā saṃsārībhāīśrī indravadanabhāī | dāmāṇīnā anumodanīya puruṣārthathī “āgama dīpa-saṃpuṭa"nā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī-nakala cāra.
-pa.pū. praśamarasanimanā sādhvī śrī praśamaśīlāśrījī ma.nī preraṇāthī| sametaśikhara tithadvārikā pa.pū. sādhvīśrī raṃjanaśrījī ma.sā.nā śiṣyā apratima vecāvṛtyakārikā sā. śrī malayāśrījī tat śiṣyā sā. śrī narendraśrījī-tat śiṣyā sā. śrī praguṇāśrījī ma.nā. ātmaśreyārthearihaṃta ṭāvara, jaina saṃgha, muṃbai taraphathī nakala eka.
-pa.pū. āgamoddhāraka ācāryadevaśrī nā samudāyavartī pa.pūjya vaiyāvṛtyakārikā sā. śrī malayāśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā. śrī kaivalyaśrījī ma.nā śiṣyā pū.sā. śrī bhavyānaṃdaśrījī ma.sā.nā suśiṣyā miṣṭabhāṣī sādhvīthī pūrṇaprajñāśrījī ma.sā. tathā temanā vinita śiṣyā sā. śrī pūrṇadarśitāśrījī tathā sā. pūrṇanaṃdītāśrījīnī preraṇāthī-sarvodaya pārśvanātha cerīṭebala ṭrasṭa, mulunḍa muṃbaī taraphathī nakala eka.
-pa.pū. vaiyāvṛtyakārikā sādhvīśrī malayāśrījī ma.nā praśiṣyā sā. śrī bhavyānaṃdaśrījīma.nā suvinitā sā. śrī kalpaprajñāśrījī tathā kokīlakaṃṭhī sā. śrī kairavaprajñāśrajī nī preraṇāthī -mehula sosāyaṭī, ārādhanābhavana, subhāṣanagara, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka
śrī viśāśrīmāḻī tapagacchajñāti-jñānakhātuṃ, jaina pāṭhaśāḻā, jāmanagara taraphathī nakala be.
-śrī maṃgaḻa pārekhano khāṃco-jena je. mūrti. saṃgha, amadāvāda. taraphathī 2054nā cāturmāsa nimitte nakala be.
- śrī ākoṭā jaina saṃgha, vaḍodarānī baheno taraphathī nakala eka -śrīmatī nayanābena rameśacaṃdra śāha, vaḍodarānī preraṇāthī āgamonā seṭanā badalāmāṃ prāpta rakamamāṃthī nakala pāṃca. śeṣa sarve rakama “amārā”āja paryanta prakāśanonā
badalāmāṃ prāpta thayelī che.
--
--
---
-
-
-
v29.p6
namo namo nimmala daṃsaṇassa paṃcama gaṇadhara śrī sudharmā svāmine namaḥ
43-2 uttarādhyayanāni - mūlasūtram -2
saṭīkaṃ
[ caturthaṃ mūlasūtraṃ ]
[ mūlam + bhadrabāhusvāmi racitāniryuktiḥ + śāntyācārya viracitā ṭīkā: ] adhyayāni - 17..........
.36
adhyayana naṃ 17 pāpaśramaṇīyam
vṛ. vyākhyātaṃ ṣoḍaśamadhyayanam, adhunā saptadaśamārabhyate, asya cāyamabhisambandhaḥ - ihānantarādhyayane brahmacaryaguptaya uktāḥ, tāśca pāpasthānavarjanādevāsevituṃ śakyante iti pāpa śramaṇasvarūpābhidhānatastadevātra kākvocyata ityanena sambandhenāyātamidamadhyayanam, asya ca caturanuyogadvāraprarūpaṇā prāgvattāvadyāvannāmaniṣpannanikṣepe'sya pāpa śramaṇīyamiti nāma, ataḥ pāpasya śramaṇasya ca nikṣepamāha niryuktikṛt
vṛ. 'pāpe' pāpaviṣaya: 'chakkaṃ 'ti ṣaṭkaḥ ṣaṭparimāno nāmasthāpanādravyakṣetrakālabhāvabhedānikṣepa iti gamyate, tatra ca nāmasthāpane sujñāne, dravye vicārye āgamato jñātā'nupayuktaḥ, no āgamatastu vyatiriktamāha-'sacittācittamīsagaṃceva'tti, iha ca pāpamiti yojyate, prākṛtatvācco bhayatra bindulopaḥ, tatra sacittadravyapāpaṃ yadvipadacatuṣpadāpadeṣu manuṣyapaśuvṛkṣādiṣvasundaram acittadravyapāpaṃ tadeva jīvaviprayuktaṃ caturaśītipāpaprakṛtayo vā vakṣyamāṇāḥ, miśradravyapāpaṃ tathāvidhadvipadādyevāśubhavastrādiyuktaṃ tatśarīrāṇi vā jīvaviyuktaikadeśayuktāni, santi hi jīvaśarīreṣvapi jīvaviyuktāḥ nakhakeśādayastadeśadeśāḥ uktaṃ hi
pāve chakaṃ davve sacittācittamīsagaṃ ceva | khittaṃmi nirayamāī kālo aidussamāīo || bhāve pāvaṃ iṇamo haṃsa musā coria ca abbaṃbhaṃ | tatto pariggaho ccia aguṇā bhaṇiā ya je sutte || samaṇe cakkanikkhevao u davvaṃmi nihnagāīā | nāṇī saṃjamasahio nāyavvo bhāvao samaṇo ||
"tasseva dese cie tasseva dese anuvacie "tti, jīvapradeśāpekṣameva hi tatra citatvamanupacitatvaṃ vā vivakṣitaṃ, pāpaprakṛtiyukto vā jantureva miśradravyapāpamucyate, 'ceve 'ti prāgvat, kṣetre vicārye 'pāpa' narakādipāpaprakṛtyudayaviṣayabhūtaṃ yatra tadudayo'sti, 'kāla' iti kālapāpaṃ - duṣpamādiko yatra kālānubhāvata: prāya: pāpodaya eva jantūnāṃ jāyate, ādiśabdādanyatra vā
v29.p7
uttarādhyayana-mūlasūtram-2-17/539 kāle yatra kasyacijjantostadudayaḥ, bhāve vicārayitumupakrānte pāpam ‘idam' anantarameva vakṣyamāṇaṃ 'hiṃsa'tti hiṃsā pramattayogātprāṇavyaparopaṇaṃ 'mṛṣā' asadabhidhānaṃ 'cauryaṃ ca' stainyam 'abrahma' maithunaṃ tataḥ 'parigrahaḥ' mūrchātmakaḥ 'apiḥ' samuccaye 'ca:' pūraṇe guṇāḥ' samyagdarśananādayastadvipakṣabhūtāḥ aguṇāḥ-mithyātvādayo doṣāḥ, no vipakṣe'vi darśanādamitrādivat, 'bhaṇitāḥ' uktāḥ, 'tuḥ' samuccaye vyavahitakramaśca, aguṇāśca ye 'sūtre' āgame anyatra ihaiva vā prastutādhyayane|
'śramaṇe' śramaṇaviṣayaḥ 'catuṣkanikṣepakaḥ' nāmādiḥ 'tuḥ' pūraṇe nāmasthāpane pūrvavat, dravye nihnavādaya eva nihnavādikāḥ uktarūpāḥ 'jñānī' praśaṃsāyāṃ matvarthīyotpatteḥ praśastajñānavān samiti-samyaka sadanuṣṭhānapravṛttyā yamanaṃ-pāpasthānebhya uparamaṇaṃ saṃyamaścāritramitiyāvattena sahitaḥ-yuktaḥ saṃyamasahito jñātavyo bhāvataḥ śramaṇa iti gāthātrayārthaḥ ||
samprati prastute yojayannāhani.[390] je bhāvā akaraṇijjā ihamajjhayaṇami vannia jinehi|
te bhāve sevaṃto nāyavvo pāvasamaṇotti || vṛ.ye 'bhāvāḥ' saṃsaktāpaṭhanaśīlatādayo'rthāḥ 'akaraṇīyāḥ' kartumanucitāḥ 'iha' prastute'dhyayane 'vanniya'tti varṇitāḥ prarūpitā: 'jinaiḥ' tīrthakṛdbhistān bhāvān ‘sevamānaḥ' anutiṣṭhān 'jñātavyaḥ' avaboddhavyaḥ pāpena-uktarūpeṇopalakṣitaḥ śramaṇaḥ pāpaśramaṇaḥ, itiśabdaḥ pāpaśramaṇaśabdasya svarūpaparāmarśaka iti gāthārthaḥ | etadviparītāstu śramaṇāḥ, teṣāṃ phalamāha- . ni.[ 391] eyāī pāvāī je khalu vajjaṃti suvvayā risao|
te pāvakammamukkā siddhimaviggheṇa vaccaṃti|| vṛ. 'etāni etadadhyayanoktāni 'pāpāni' pāpahetubhūtāni śayālutādīni 'ye' ityanirdiṣṭarūpāḥ 'khaluḥ' vākyālaṅkāre varjayanti' pariharanti suvratā ṛṣayaḥ pūrvavat, te pāpaṃ ca tatkarma ca pāpakarma tena upalakṣaṇatvātpuṇyakarmaṇā ca muktāḥ-tyaktāḥ pāpakarmamuktā 'siddhi' siddhigatim 'avighnena' antarāyābhāvena 'vaccaṃti'tti 'vrajanti' gacchantīti gāthārthaḥ ||
gato nāmaniṣpannanikṣepaḥ, samprati sūtrānugame sūtramuccāraṇīyaṃ, taccedammū.(539) je kei upavvaie niyaṃṭhe, dhamma suṇittā vinaovavanne|
| sudullahaṃ lahiuṃ bohilābhaṃ, viharija pacchā ya jahāsuhaṃ tu|| vṛ. 'yaḥ kaścit' ityavivakṣitaviśeṣaḥ 'tuḥ' pūraṇe, paṭhanti ca - 'je ke ima'tti tatra ca 'ime'tti ayaṃ 'pravrajitaḥ' niṣkrāntaḥ nirgranthaḥ prāgvat, kathaṃ punarayu pravrajita ityāha-'dharma' śrutacāritrarūpaṃ śrutvā' niśamya vinayena-jñānadarśanacāritropacārātmakenopapanno-yukto vinayopapannaḥ san 'sudurlabham' atiśayaduṣprāpaṃ 'labhiuṃti labdhyā 'bodhilābhaṃ' jinapraṇītadharmaprāptirūpam, anena bhāvapratipattyā'sau pravrajita ityuktaṃ bhavati, sa kimityāha-'viharet' caret, ‘paścāt' pravrajanottarakāla 'caḥ' punarartho viśeṣadyotakastataśca prathamaṃ siṃhavṛttyā pravrajya paścātpunaḥ 'yathāsukhaṃ' yathā yathā vikathādikaraṇalakṣaṇena prakāreṇa sukhamātmano'vabhāsate tuśabdasyaivakārārthatvādyathāsukhameva śṛgālavṛttyaiva viharedityartha: uktaṃ hi-"sīhattāe nikkhaṃto
v29.p8
adhyayanaṃ-17,[ni. 391] sīyālattāe viharati"tti, sa ca guruṇā'nyena vā hitaiṣiṇā'dhyayanaṃ prati prerito yadvakti tadāhama. ( 540) sijjā daḍhā pāuraṇaṃ mi atthi, uppajjaī bhuttu taheva pāuṃ|
jāṇāmi jaṃ vaṭṭai āusutti!, kiṃ nāma kāhāmi? sueṇa bhaṃte ! || vṛ.'śayyā' vasati: 'dṛḍhā' vātātapajalādhupadravairanabhibhāvyā, tathā 'prāvaraṇaṃ' varṣākalpādi 'me' mamāsti, kiñca-'utpadyate' jāyate 'bhoktuṃ' bhojanāya tathaiva pātuṃ' pānāya yathākramamaśanaṃ pānaṃ ceti śeṣaḥ tathā 'jānāmi' avagacchāmi 'yadvarttate' yadidānīmasti 'āyuṣmanni'ti prerayiturāmantraṇamiti, etasmāddhetoḥ kiṃ nāma?, na kiñcidityarthaḥ 'kāhāmi'tti kariṣyāmi śrutena' āgamenādhītenetyadhyāhāraḥ, 'bhaṃte'tti pūjyāmantraṇam, iha ca prakramātkṣepe, ayaṃ hi kilāsyāśayo yathā ye bhavanto bhadantā adhīyante te'pi nātīndriyaṃ vasta kiñcāmavabudhyante, kintu?, sāmpratamāvekṣiṇa eva, taccaitāvadasmāsvevamapyasti, tatki hṛdayagalatāluśoṣavidhāyinā'dhīteneti?, evamadhyavasito yaḥ sa pāpaśramaṇa ityucyata itīhāpi siṃhāvalokitanyāyena saṃbadhyata iti sūtradvayārthaḥ | kiṃcamū. (541) je kei u pavvaīe, nibāsīle pagāmaso|
bhuccā piccā suhaṃ suaī, pāvasamaṇitti vuccaī| vṛ. yaḥ kaścitpravrajitaḥ 'nidrāśīlaḥ' nidrāluḥ prakāmaśaḥ' bahuśo 'bhuktvā' dadhyodanādi 'pītvā' takrādi 'sukhaṃ' yathā bhavatyeya sakalakriyānuṣṭhānanirapekṣa eva 'svapiti' śete, paṭhyate ca-'vasai'tti vasati' āste grāmādiṣu, sa itthambhūtaḥ kimityāha-pāpaśramaṇa iti 'ucyate' pratipādyata iti sūtrārthaḥ | itthaṃ na kevalamanadhīyāna eva pāpaśramaṇa ucyate, kintumū.(542) āyariyauvajjhāehi, suaṃvinayaṃ ca gāhie|
te ceva khisaī bāle, pāvasamaṇitti Qccaī| vṛ. ācāryopādhyāyaiḥ 'śrutam' āgamamarthataḥ śabdataśca ‘vinayaṃ ca' uktarūpaṃ 'grāhitaḥ' śikṣito yairiti gamyate 'tāneva' ācāryādīn 'khisati' nindati 'bālaḥ' vivekavikalo gamyamānatvādyaḥ sa pāpaśramaṇa ityucyata iti sūtrārthaḥ || itthaṃ jñānācāranirapekṣaṃ pāpaśramaṇamabhidhāya darśanācāranirapekṣaṃ tamevāhamū. (543) āyariyauvajjhāyāṇaṃ, sammaṃ no paḍitappaī|
appaḍipūae thaddhe, pāvasamaṇitti vuccaī| vṛ.ācāryopādhyāyānāṃ samyag' avaiparītyena 'na paritapyate' natattapti vidhatte, darśanācārāntargatavātsalyavirahito na tatkāryeṣvabhiyogaṃ vidhatta iti bhāvaḥ, apratipūjakaḥ' prastāvādarhadādiṣu yathocitapratipattiparāṃmukhaḥ 'stabdhaḥ' garvādhmātaḥ kenacitpreryamāno'pi na tadvacanataḥ pravarttate yaḥ sa pāpaśramaṇa ityucyata iti sūtrārthaḥ || samprati cāritrācāravikalaṃ tamevāhamū.(544) saṃmaddamāṇe pāṇāṇi, bīyāṇi hariyāṇi ya|
asaṃjae saṃjaya mantramāṇe, pāvasamaṇitti vuccaī| vṛ. saṃmardan' hiṃsan 'prāṇāni ti prāṇayogāt prāṇinaḥ-dvīndriyādīn 'bījāni' śālyādīni 'haritāni ca' dūrvā'kurādīni, sakalaikendriyopalakṣaṇametat, spaṣṭaracaitanyaliṅgatvācaita
v29.p9
uttarādhyayana- mūlasūtram - 2 - 17 / 544 dupādānam, ata evāsaṃyatastathā'pi 'saṃjaya mantramāṇe 'tti sopaskāratvātsaṃyato'hamiti manyamānaḥ, anena ca saṃvignapākṣikatvamapyasya nāstītyuktaṃ, pāpaśramaṇa ityucyate || saṃthāraṃ phalagaṃ pīr̤ha, nisijjaṃ pāyakaṃbalaṃ | appamajjiyamāruhaī, pāvasamaṇitti vuccai ||
vṛ. tathā 'saṃstāraṃ ' kambalyādi 'phalakaṃ' campakapaṭṭādi 'pīṭham ' āsanaṃ 'niṣadyāṃ' svadhyāyabhūmyādiyāṃ yatra niṣadyate 'pādakambalaṃ' pādapuñchanam 'apramṛjya' rajoharaṇādinā'saṃśodhya upalakṣaṇatvādapratyupekṣya ca 'ārohati' samākrāmiti yaḥ sa pāpaśramaṇa ityucyate || davadavassa caraī, pamatte a abhikkhaṇaṃ |
ullaṃghaṇe a caṃḍe a, pāvasamaṇitti vuccai ||
vṛ. tathā ' davadavassatti drutaṃ drutaṃ tathāvidhālambanaṃ vinā'pi tvaritaṃ 2' carati' gocaracaryādiṣu paribhrāmyati, 'pramattaśca' pramādavaśagaśca bhavatīti śeṣaḥ 'abhīkṣṇaṃ' vāraṃ vāram 'ullaṅghanaśca' bālādīnāmucitapratipattyakaraṇato'dhaḥ karttā 'caṇḍaśca' krodhanaḥ, yadvā 'pramataḥ' anupayukta īryāsamitau ullaṅghanaśca vatsaḍimbhādīnāṃ caṇḍaścārabhaṭavṛttyāśrayaṇataḥ, śeṣaṃ tathaiva | paḍilehei pamatto, avaujjhai pāyakaṃbalaṃ | paḍilehāanāutte, pāvasamaṇitti vuccai ||
'vṛ. tathā 'pratilekhayati' anekārthatvātpratyupekṣate pramataḥ san 'avaujjhai 'tti 'apojjhati' yatra tatra nikṣipati, pratyupekṣamāno vā apojjhati, na pratyupekṣata ityarthaḥ, kiṃ tat ? - pāda kambalaṃ pātrakambalaṃ vā pratītameva, samastopadhyupalakṣaṇaṃ caitat sa evaṃ 'pratilekhanā'nāyaktaḥ ' pratyupekṣānapayuktaḥ, śeṣaṃ tathaiva ||
paḍilehei pamatte, se kiṃci hu nisāmiā | guruṃ paribhāvae niccaṃ, pāvasamaṇitti vuccai ||
vṛ. tathā pratilekhayati pramattaḥ san 'kiṃci hu'tti 'huḥ' apiśabdārthaḥ, tataḥ kiñcidapi vikathādīti gamyate, 'nisāmia'tti 'niśamya' ākarṇya tatrākṣiptacittatayeti bhāvaḥ, 'guruparibhāsaya'tti gurun paribhāṣate - vivadate guruparibhāṣakaḥ, pāṭhāntarato guruparibhāvakaḥ, 'nityaṃ' sadā, kimuktaṃ bhavati ? - asamyakpratyupekṣamāno'nyadvā vitathamācaran, gurubhiścoditastāneva vivadate'bhibhavati vā'sabhyavacanaiḥ, yathā svayameva pratyupekṣadhvaṃ yuṣmābhireva vayamitthaṃ śikṣitāstato yuṣmākamevaiṣa doṣa ityādi, śeṣaṃ tathaiva, guruparibhāṣikatvaṃ pramattatvasya ca niśamanahetutvaṃ pūrvasmādviśeṣa iti na paunaruktyam | kiñca
bahumāī pamuharī, thaddhe luddhe aniggahe|
-
asaṃvibhāgī aciyatte, pāvasamaṇitti vuccai ||
vṛ.' bahumāyī' prabhūtavañcanāprayogavān prakarṣeṇa mukharaḥ pramukharaḥ stabdho lubdha iti ca prāgvat, avidyamāno nigrahaḥ - indriyamanoindriyaniyantraṇātmako'syetyanigrahaḥ, saṃvibhajatiguruglāna bālādibhya ucitamaśanādi yacchatītyevaṃśīlaḥ saṃvibhāgī na tathā ya ātmapoṣakatvenaiva so'saṃvibhāgī, 'aciyatte 'ti gurvādiṣvaprītimān śeṣaṃ pūrvavat || anyacca
v29.p10
vivāyaṃ ca udīrei, adhamme attapanhahā | vuggahe kalahe ratte, pāvasamaṇitti vuccai ||
vṛ. virūpo vādo vivādaḥ - vākkahastaṃ 'ca: ' pūraṇe 'udīrei 'tti kathañcidupaśāntamapyutprāpta'nādinā vṛddhi nayati, 'adharmaḥ' avidyamānasadācāraḥ 'attapaṇhaha 'tti ātmani praśna: ātmapraśnastaṃ hantyātmapraśnahā:, yadi kaścitparaḥ pṛchet kiṃ bhavāntarayāyī ātmā uta neti ?, tatastameva praśnamativācālatayā hanti, yathā - nāstyātmā pratyakṣādipramāṇairanupalabhyamānatvāt, tato'yukto'yaṃ praśnaḥ, sati hi dharmiṇi dharmāścintyanta iti, paṭhyate ca - 'attapannaha 'tti tatra ca āttāṃsiddhāntādiśravaṇato gṛhītāmātāṃ vā ihaparalokayoḥ sadbodharūpatayā hitā prajñām ātmano'nyeṣāṃ vā buddhi kutarkavyākulakīraṇato hanti yaḥ sa āttaprajñāhā āptaprajñāhā vā, 'vuggahe 'tti vyudgrahe daṇḍādighātajanite virodhe 'kalahe' tasminneva vācike 'raktaḥ' abhivaṣvaktaḥ, śeṣaṃ prāgvat || mū. (551 ) athirāsane kukkuīe, jattha tattha nisīaī | āsaṇami anāutte, pāvasamaṇitti vuccai ||
vṛ. aparaṃ ca asthirāsanaḥ kukuca: kukruco vā dvayamapi pūrvavat, 'yatra tatra' iti saṃsaktasarajaskādāvapītyarthaḥ 'niṣīdati' upaviśati 'āsane' pīṭhādau 'anāyuktaḥ' anupayuktaḥ san, śeṣaṃ prāgvat ||
sasarakkhāpāo suaī, sijjaṃ na paḍilehaī | saṃthāraeanāutto, pāvasamaṇitti vuccai ||
:
vṛ. tathā saha rajasā varttete iti sarajaskau tathāvidhau padau yasya sa tathā 'svapiti' śete, kimuktaṃ bhavati ? - saṃyamavirādhanāṃ pratyabhīrutayāṃ pādāvapramṛjyaiva śete, tathā 'śayyāṃ ' vasatiṃ na pratilekhayati, upalakṣaṇatvānna ca pramārjayati, 'saṃstārake' phalakakambalādau, supta iti śeṣaḥ, 'anāyuktaḥ ' "kukkuḍipāyapasāraṇa āyāmeuṃ puṇovi āuṃṭe" ityādyāgamārthānupayuktaḥ, anyatathaiveti sūtranavakārthaḥ || idānīṃ tapaācārātikramataḥ pāpaśramaṇamāhaduddhadahīvigaīo, āhārei abhikkhaṇaṃ |
arae a tavokamme, pāvasamaṇitti vuccaī ||
vṛ. dugdhaṃ ca kṣīraṃ dadhi ca tadvikāra eva dadhidugdhe, sūtre ca prāgvad, vikṛtihetutvādvikṛtī, upalakṣaṇatvād dhṛtādyaśeṣavikṛtiparigrahaḥ, 'āharāyati' abhyavaharati 'abhīkṣṇaṃ' vāraṃ vāraṃ, tathāvidhapuṣṭālambanaṃ vinā'pīti bhāva:, ata eva 'arataśca' aprītimāṃśca 'tapa:karmaṇi' anaśanādau, śeṣaṃ prāgvat || api ca
mū. (554) ¡ atthaṃtaṃmi ya sūraṃmi, āhārei abhikkhaṇaṃ || coio paḍicoei, pāvasamaṇitti vuccaī ||
vṛ.‘atthaṃtaṃbhi ya' tti ‘astānte' astamayaparyante, 'ca: ' pūraṇe, udayādārabhyeti gamyate, 'sūrye' bhāsvati āhārayatyabhīkṣaṇaṃ, kimuktaṃ bhavati ? - prātarārabhya sandhyāṃ yāvatpunaḥ punarbhukte, yadivā 'atthaṃtamayaṃmi ya'tti astamayati sūrye āhārayati, tiṣṭhati tu kimucyate ? iti bhāvaḥ, kimekadaivetyāha-'abhīkṣṇaṃ' punaḥ punaḥ dine dine ityuktaṃ bhavati, yadi cāsau kenacindri
v29.p11
uttarādhyayana-mūlasūtram - 2 - 17 / 554
tārthasādhunā codyate, yathā-āyuṣman ! kimevaṃ tvayā''hāratatpareṇaiva sthīyate ?, durlabhā khalviyaṃ manujatvādicaturaṅgasāmagrī, tata enāmavāpya tapasyevodyantumucitamiti, tataḥ kimityāha- 'coio paḍicorae'tti coditaḥ san praticodayati yathā kuśalastvamupadeśakarmaṇi na tu svayamanuṣṭhāne, anyathā kimevamavagacchannapi bhavānna vikṛṣṭaṃ tapo'nutiṣṭhati ?, śeṣaṃ tathaiva | āyariyapariccāī, parapāsaṃḍasevae |
gāṇaṃgaṇie dubbhūe, pāvasamaṇitti vuccaī ||
vṛ. 'ācāryaparityāgī' te hi tapaḥkarmaṇi viṣīdantamudyamayanti, ānītamapi cānnādi bālaglānādibhy dāpayantyato'tīvāhāralaulyāttatparityajanaśīlaḥ parān - anyān pāṣāṇḍānasaugataprabhṛtīn 'mṛdvī śayyā prātarutthāya peyā' ityādikadabhiprāyato'tyantamāhāraprasaktāṃstata eva hetoḥ sevate - tathā tathā'pasarpatīti parapāṣaṇḍasevaka:, tathā ca svecchāpravṛttatayā 'gāṇaṃgaṇie 'tti gaṇāgaṇaṃ ṣaṇmāsābhyantara eva saṃkrāmatīti gāṇaṅgaṇika ityāgamikī paribhāṣā, tathā cāgama:-“chammāsa'bdhaṃtarato gaṇā gaṇa saṃkamaṃ karemāṇo" ityādi, ata eva ca 'durnindāyāṃ', tataśca 'du:' iti ninditaṃ bhūtaṃ - bhavanamasyeti durbhūtaḥ, durācāratayā nindyo bhūta ityarthaḥ, tathaiveti sūtratrayārthaḥ || samprati vīryāticāravirahatastamevāha
aparaṃ
sayaṃ gehaṃ pariccajja, paragehaṃsi vāvare |
nimittena ya vavaharaī, pāvasamaṇitti vuccaī ||
vṛ. svameva svakaṃ, nijakamityarthaḥ, 'gehaṃ' gṛhaṃ 'parityajya' parihṛtya pravrajyāṅgīkaraṇataḥ 'paragehe' anyaveśmani 'vāvare' tti vyāpriyate-piṇḍārthī san gṛhiṇāmāptabhāvaṃ darśayan svatastatkṛtyāni kurute, paṭhyate ca- 'vavahare' tti tata eva hetorvyaharati-gṛhinimittaṃ krayavikrayavyavahāraṃ karoti, 'nimittena ca ' śubhāśubhasūcakena 'vyavaharati' dravyārjanaṃ karoti, aparaṃ ca pūrvavat | mū. (557) saṃnāipiṃḍaṃ jemei, nicchaī sāmudāniyaṃ | gihinisijjaṃ ca vāhei, pāvasamaṇitti vuccaī ||
vṛ. 'sannāya'tti svajñātayaḥ - svakīyasvajanāstairnijaka iti yathepsito yaḥ snigdhamadhurādirāhāro dīyate sa svajñātipiṇḍastaṃ 'jemati' bhuṃkte, 'necchati' nābhilaṣati samudānāni - bhikṣāsteṣāṃ samūhaḥ sāmudānikam, 'acitta hastidhenoṣṭhakaṃ' iti ṭhak, bahugṛhasambandhinaṃ bhikṣāsamūhamajñātoñchamitiyāvat, gṛhiṇāṃ niṣadyā paryaṅkatūlyādikā śayyā tāṃ ca 'vāhayati 'tti sukhaśīlatayā''rohati śeṣaṃ tathaiveti sūtradvayārthaḥ ||
sampratyadhyayanārthamupasaṃharannuktarūpadoṣo sevanaparihārayoḥ phalamāha
mū. (558 ) eyārise paṃcakusīlasaṃvuḍe, rūvaṃdhare munipavarāṇa hiṭṭime | ayaṃsi loe visameva garahie, na se ihaṃ neva paratthaloe |
vṛ.‘etādṛśaḥ' yādṛśa ukta 'pañce 'ti pañcasaṅghayaḥ kṛtsitaṃ śīlameṣāṃ kuśīlāḥ- pārśvasthādayaḥ samāhṛtāḥ pañcakuśīlaṃ tadvadasaṃvṛttaḥ - aniruddhāśravadvāraḥ pañcakuśīlāsaṃvṛto rūpaṃ rajoharaṇādikaṃ . veṣaṃ dhārayati rūpadharaḥ sūtre tu prākṛtatvādvindunirdeśaḥ, 'munipravarāṇām' atipradhānatapasvināṃ 'hiṭṭhimo' adhastādvarttī, atijaghanyasaṃyamasthānavarttitvānnikṛṣṭa ityarthaḥ | etatphalamāha
v29.p12
'ayaṃsi 'tti asmin 'loke' jagati 'viṣamiva 'tti gara iva 'garhitaḥ ' nindito, bhraṣṭapratijño hi prākṛtajanairapi nindyate dhigenamiti, ata eva na sa 'iha' itīha loke 'naive 'ti nāpi paratra loke, paramārthataḥ sanniti śeṣaḥ, yo hi naihikaṃmāmuṣvikaṃ vā kañcana guṇamupārjayati sa tadguṇanāyāmapraveśatastattvato'vidyamāna eveti |
mū. ( 559 ) je vajja ee u sadā u dose, se suvvae hoi munīna majjhe | ayaṃsi loe amayaṃ va pūie, ārāhae duhao logamiṇaṃ || ttibemi || vṛ. yaḥ ‘varjayati' parityajati 'etān' uktarūpān 'sayā u'tti sadaiva doṣān yathāsukhavihārādipāpānuṣṭhānarūpān sa tathāvidhaḥ 'suvrataḥ ' niraticāratayā praśasyavrato bhavati munīnāṃ madhye, kimuktaṃ bhavati ? - bhāvamunitvenāsau muni madhye gaṇyate, tayā vā'smin loke 'amṛtamiva' surabhojyamiva 'pūjita:' abhyarhita ārādhayati 'duhato logamiṇaṃ 'ti ihalokaparalokabhedena dvividhaṃ lokam 'iṇaṃ'ti imamanena cātipratītatayā pratyakṣaṃ nirdiśatīti, ihaloke ca sakalalokapūjyatayā paraloke ca sugatyavāpteḥ, tata: pāpavarjanameva vidheyamiti bhāva iti sūtradvayārthaḥ || 'iti' parisamāptau, bravamīti pūrvavat, nayā api tathaiva ||
adhyayanaṃ - 17 samāptam
muni dīparatnasāgareṇa saṃśodhitā sampāditā uttarādhyayanasūtre saptadaśaadhyayanasya bhadrabāhusvāmiracitā niryukti evaṃ śāntyācārya viracitā ṭīkā parisamāptā | adhyayanaṃ 18 - saṃyamīya
vṛ. uktaṃ saptadaśamadhyayanam adhunā'ṣṭādaśamārabhyate, asya cāyamabhisambandhaḥ, ihānantarādhyayane pāpavarjanamuktaṃ tacca saṃyatasyaiva, saco bhogaddhityāgata eveti sa eva saṃjayodāharaṇata ihocyata ityanena sambandhenāyātamidamadhyayanam, asya ca caturanuyogadvāraprarūpaṇā prāgvadyāvannāmaniṣpannanikṣepe saṃjayīyamiti nāma, tataḥ sañjayaśabdanikṣepāyāha niryuktikṛtnikkhevo saṃjaijjaṃmi cau0 ||
2
sarabhavi0 ||
10
saṃjayanāmaṃ goyaṃ veyaṃto bhāvasaṃjao hoi |
tatto samuṭṭhiyamiṇaṃ ajjhayaṇaṃ saṃjaijjati ||
vṛ. gāthātrayaṃ vyākhyātaprāyaṃ, navaraṃ 'nikkhevo saṃjaijjami'tti 'nikṣepa: ' nyāsaḥ sañjayīyādhyayane arthātsañjayasyeti gamyate | tathā ca tṛtīyagāthāyāṃ 'saṃjayanāmaṃ goyaṃ veyaṃto' ityuktaṃ 'tata' iti sañjayādabhidheyabhūtāt, 'samutthitam' utpannam idaṃ adhyayanaṃ sañjayīyamiti, tasmāddhetorucyata iti gāthāyārthaḥ | ityukto nāmaniṣpannanikṣepaḥ, samprati sūtrālāpakaniṣpannasyāvasaraḥ, sa ca sūtre sati bhavatyataḥ sūtrānugame sūtramuccāraṇīyaṃ taccedam
kaṃpille nayare rāyā, udinnabalavāhaṇe |
nāmeṇaṃ saṃjao nāma, migavyaṃ uvaniggae |
vṛ. kāmpilye nagare 'rājā' nṛpatirudīrṇam-udayaprāptaṃ balaṃ - caturaṅgaṃ vāhanaṃ ca-1 -gillithillayā
v29.p13
uttarādhyayana-mūlasūtram-2-18/560 dirūpaṃ yasya so'yamudīrṇabalavāhanaḥ, yadvā balaṃ-śarīrasāmarthya vāhanaṃ-gajāśvādi, padātyupalakṣaṇaṃ
caitat, sa ca 'nāmnā' abhidhānena sañjayaḥ 'nāma' iti prākāśye, tato'yamarthaḥ-saṃjaya iti nāmnā prasiddho, mṛgavyāṃ-mṛgayāṃ pratīti śeṣaḥ, upa-sāmīpyena nirgato-niṣkrānta upanirgatastata eva nagarāditi śeṣa iti sūtrārthaḥ | sa ca kīdṛg vinirgataḥ kiṃ ca kṛtavānityāhamū. (561) hayānīe gayānīe, rahānīe taheva ya|
pāyattānīe mahayā, savvao parivārie | mū.(562) mie chubhittā hayagao, kaṃpillajjāṇakesare|
bhīe saṃte mie tattha, vahei rasamucchie| vṛ. pāṭhasiddhaṃ, navaraṃpadātīnāṃ samūhaḥ pādātaṃ tasyānīkaṃ-kaṭakaṃ pādātānīkaṃ tena, subvyatyayaḥ prāgvat, evaṃ pūrveṣvapi, ‘mahatā' bṛhatpramāṇena mṛgān kṣiptvā kaṃpillujjāṇakesari'tti tasyaiva kāmpīlyasya nagarasya sambandhini keśaranāmnyudyāne bhītān' trastān sato 'mitān' parimitān 'tatra' teṣu mṛgeṣu madhye 'vahei'tti vyathati hanti vā, śarairiti gamyate, rasaḥ-tatpiśitāsvādastatra mūcchito-gṛddho rasamūrchita iti sūtradvayārthaḥ||amumevārthaṃ sūtrasparśikaniyuktyiā spaṣṭayitumāhani.[395] kaṃpillapuravaraṃmi a nāmeṇaṃ saṃjao naravariṃdo|
so senāe sahio nāsīraṃ niggao kayāi| ni.[396] hayamārūḍho rāyā mie chuhittāṇa kesarujjāne|
te tattha u uttatthe vahei rasamucchio saṃto| vṛ.gāthādvayaṃ pratītameva, navaramiha nāsīraṃ-mṛgayāṃ prati uttrastān' atibhītāniti gāthādvayārthaḥ || atrāntare yadabhūttadāha sūtrakṛtmū. (563) aha kesaraṃmi ujjāne, anagāre tavodhane|
sajjhāyajhāṇajutto, dhammajjhāṇaṃ jhiyāyai| vṛ. 'atha' anantaraṃkeśare udyāne'nagārastapodhanaḥ svādhyāyaḥ-anuprekṣaṇādiāna-dharmadhyānādi tābhyāṃ yukto-yathākālaṃ tadāsevakatayā sahitaḥ svādhyāyadhyānayukto'ta eva dharmadhyānam' ājñāvijayādi 'jhiyāyai'tti dhyāyati cintayati kva? mū. (564) apphovamaṃḍavaṃmī, jhāyaī jhaviyāsave|
tassāgae mie pāsaṃ, vahei se narāhive | vṛ. 'apphovamaṃḍavaṃmi'tti apphovamaṇḍavamiti vṛkṣādyākīrṇe, tathā ca vṛddhāḥ-apphova iti, kimuktaṃ bhavati?-āstīrṇe, vṛkṣagucchagulmalatāsaṃchanna ityarthaḥ, 'maṇḍape' nāgavallayādisambandhini dhyāyati dharmadhyānamiti gamyate, punarabhidhānamatiśayakhyāpakaṃ, jhaviyatti-kṣapitā nimūrlitā āśravāḥ-karmabandhahetavo hiṃsādayo yena sa tathā, 'tasya' ityuktaviśeṣaṇānvitasyānagārasya 'pāvaṃ' samīpamiti sambandhaḥ, āgatān' prāptān mṛgān ‘vaheiti'tti vidhyati hanti vā 'sa' iti sañjayanāmā narādhipaḥ' rājeti sūtradvayārthaḥ || amumevārthaṃ saviśeṣamāha niyuktikṛtni.[ 397] . aha kesaramujjāne nāmeṇaṃ gaddabhāli anagāro|
apphovamaṃḍavaṃmi a jhāyai jhāṇaṃ jhaviadoso||
v29.p14
vṛ.aheti gāthā vyākhyātaprāyaiva, navaraṃ 'nāmnā' abhidhānena gardabhāli-gardabhālināmetyarthaḥ, 'jhaviya'tti kṣapitā doṣāḥ-karmā śravahetubhūtā hiṃsādayo yena sa tathā || punastatra yadabhūttadāhamū. (565) aha āsagao rāyā, khippamāgamma so tahiṃ|
hae mie u pāsittā, anagāraṃ tattha-pāsaī|| vṛ.'atha' anantaram 'aśvagataḥ' turagārūḍho rājā 'kṣipraṃ' śīghramāgatya 'sa' iti sañjayanāmā 'tasmin' yatra maṇḍape sa bhagavān dhyāyati, 'hatān vināśitān mṛgān tuśabda evakārārthastato mṛgāneva, na punaranagāramityarthaḥ, 'pāsitta'tti dṛṣṭvā 'anagāraṃ' sādhuṃ 'tatra' iti tasminnevasthāne paśyatīti sūtrārthaḥ | tataḥ kimasāvakārṣīdityāhamū.(566) aha rāyā tattha saṃbhaṃto, anagāro manā''hao|
- mae u maṃdapugneṇaṃ, rasagidreṇa ghaṃtuṇā | vṛ.atha rājā 'tatre'tī taddarśane sati saṃbhrāntaḥ' bhayavyākulo, yathā'nagāro-munirmanāgitistokenaiva āhataḥ' vināśitaḥ, tadāsannamṛgahananādityabhiprāyaḥ, mayā tu mandapuṇyena ‘rasagṛddhena' rasamūrchitena ‘ghaṃtuṇa'tti ghātukena hanana śīlenetyarthaḥ || tataścamū. (567). āsaṃ visajjaittāṇaṃ, anagārassa so nivo|
vinaeṇaṃ vaṃdaī pāe, bhagavaṃ! ittha me khame| vṛ. 'aśvaṃ' turagaṃ 'visṛjya' vimucya 'ṇaṃ' prāgvat, ‘anagārasya' uktasyaiva 'saḥ' sañjayanāmā nṛpaḥ 'vinayena' ucitapratipattirūpeṇa 'vandate' stauti ‘pādau' caraṇau, atyādarakhyāpakaṃ caitat 'pādāvapi tasya bhagavataḥ stavanīyāviti, vakti ca-yathā bhagavan ! 'atra' etasmin mṛgavye, mama aparādhamiti śeṣaḥ, kṣamasva' sahasva|| mū. (568) aha monena so bhagavaṃ; anagāro jhāṇamassio|
rāyāṇaṃ na paḍimaṃtei, tao rāyā bhayaduo| vṛ. atha' ityanantaraṃ 'maunena' vāgnirodhātmakena 'so'ttisa gardabhālināmā bhagavān anagāraḥ 'dhyāna' dharmadhyānam 'āśritaḥ' sthitaḥ 'rājān' nṛpaṃ 'na pratimantrayate' na prativakti yathā'haṃ kṣamiṣye na veti, 'tataḥ' tatprativacanābhāvato'vaśyamayaṃkruddha iti na kimapi māṃ prabhāṣate iti rājā bhayadrutaḥ' atīva bhayatrasto, yathā na jñāyate kimasau kruddhaḥ kariṣyatīti, uktavāṃśca yathāmū. (569) saṃjao ahamassīti, bhagavaṃ! vāhirāhi me|
kuddhe teeṇa anagāre, dahijjā narakoḍio|| vṛ. sañjayaḥ' sañjayanāmā rājā'hamasmi, mā bhūnīca evāyamiti sutarāṃ kopa ityetadabhidhānamiti, 'iti' asmāddhetorbhagavan! 'vāharāhi'tti vyāhara-saṃbhāṣaya 'me' iti subbyatyayānmām, athāpi syāt-kimevaṃ bhavān bhayadruta ityāha-'kruddhaḥ' kupitaḥ 'tejasā' tapamāhātmyajanitena tejoleśyādinā 'anagāra:' muniḥ 'dahet' bhasmasātyakuryāt narakoṭī:, āstāṃ śataṃ sahasraṃ veti, ato'tyantabhayadruto'hamiti sūtracatuṣṭayārthaḥ | idameva vyaktīkartumāha niyuktikṛtni.[398] aha āsagao rāyā taṃ pāsia saṃbhamāgao tattha|
bhaṇai ahā jaha iṇhi isivajjhāe manā litto||
v29.p15
uttarādhyayana-mūlasūtram-2-18/569 ni.[399] vīsajjiūṇa āsaṃ aha anagārassa ei so pāsaṃ|
vinaeṇa vaṃdiūṇaṃ avarāhaṃ te khamāvei|| ni.[ 400] aha monamassio so anagāro navaraiṃ na vāharai |
tassa tavateyabhīo iṇamaṭuṃ so udāharai|| ni.[401] kaṃpillapurāhivaī nāmeṇaṃ saṃjao ahaṃ rāyā|
tujjha saraṇāgao'mhi niddahihā mā mi teeṇaṃ || vṛ. gāthācatuṣṭayaṃ spaṣṭameva, navaraṃ taṃ pāsiya 'saṃbhamāgato'tti muniratra dṛśyata ityasāvapi mayā viddho bhaviṣyatītyākulatvamāpanno, bhaṇati ca' vakti ca 'hā' iti khede yathedānīṃ 'isivajjhāe'tti ṛpihatyayā manāgapi lipto'haṃ-svalpenaiva na spṛṣṭaḥ 'tubbha'tti tava śaraṇāgato'smi' tvāmeva śaraṇam-āśrayaṃ pratipanno'smi, tataśca nirdhākṣī: 'mā' niṣedhe 'mi' iti māṃ 'tejasā' tapojananiteneti gamyate, iti gāthācatuṣṭayārthaḥ | itthaṃ tenokte yanmuniruktavāṃstadāhamū.(570) abhao patthivā! tujhaṃ, abhayadāyā bhavāhi ya|
anicce jīvalogaṃmi, kiṃ hiṃsāe pasajjasi? || vṛ. 'abhao'tti abhayaṃ-bhayābhāvaḥ 'pārthiva!' nṛpate ! ākāro'lākṣaṇikaḥ, kasya?'tubbhaṃ'ti tava, na kaścittvāṃ dahatīti bhāvaḥ, itthaṃ samāśvāsyopadeśamāha-'abhayadātā ca' prāṇināṃ trāṇakartā bhavāhiya'tti bhava, yathā hi bhavato mṛtyubhayamevamanyeṣāmapīti bhāvaḥ, caśabdo yojita eva, amumevārthaṃ sahetukaṃ vyatirekadvāreṇāha-'anitye' aśāśvate 'jīvaloke' prāṇigaṇe, kimiti paripraśne 'hiṃsāyāṃ' prāṇivadharūpāyāṃ prasajasi' abhiṣvakto bhavasi?, jīvalokasya hyanityatve bhavānapyanityastatkimiti-kena hetunā svalpadinakṛte pāpamitthamupārjayasi?, naivedamucitamiti 'bhāvaḥ || itthaṃ hiṃsātyāgamupadiśya rājyaparityāgopadeśamāha- . mū. (571) jayā savvaṃ pariccajja, gaṃtavvamavasassa te|
anicce jīvalogaṃmi, kiṃrajjami pasajjami?|| vṛ. yadā 'sarva' kośāntaḥpurādi parityajya-ihaiva vimucya gantavyaṃ bhavāntaramiti śeṣaḥ, tadapi na svavaśasya kintu avaśasya-asvatantrasya 'te' tava, kva sati?-anitye jīvaloke, tataḥ kiṃ 'rājye' nṛpatitve prasajasi?, rājyaparityāga eva yukta iti bhāvaḥ, pāṭhāntarataśca kiṃ hiṃsāyāṃ prasajasi?, iha ca punarvacanamādarātiśayakhyāpanārthamiti na punaruktā |
jīvalokānityatvameva bhāvayitumāhamū. (572) jīviyaṃ ceva rūvaṃ ca, vijjusaṃpāyacaṃcalaṃ|
jattha taṃ mujjhasī rāyaṃ!, piccatthaṃ nāvabujjhasī|| vṛ.'jīvitam' āyuḥ 'caḥ' samuccaye 'eve'ti pūraṇe 'rūpaṃca' piśitādipuṣṭasya śarīraśobhātmakaṃ vidyutaḥ saṃpātaḥ-calanacamatkāro vidyutsampātastadvaccañcalam-atīvāsthiraṃ vidyutsampātacañcalaṃ 'yatra' jīvite rūpeca 'ta'titvaṃ 'muhyasi' mohaṃ vidhatse, mūḍhaśca hiṃsādau prasajasīti bhāvaḥ, 'rājan' nṛpate! 'pretyārthaṃ' paralokaprayojanaṃ nāvabudhyase, kimuktaṃ bhavati?- jānāsyapi na kiṃ, punastatkaraṇamiti ||
v29.p16
adhyayanaṃ-18,[ ni. 401] mū. (573) dārāṇi ya suyā ceva, mittā ya taha baṃdhavā| |
jīvaṃtamanujīvaṃti, mayaṃ nānavvayaṃti ya|| vṛ. tathā 'dārāśca' kalatrāṇi prākṛtatvānnayā nirdeśaḥ, sutāścaiva 'mitrāṇi ca' pratītānyeva, tathā 'bāndhavāḥ' svajanāḥ jīvantam 'anujīvanti' tadupājitavittāyumabhogata upajīvanti, mṛtaṃ 'nānuvvayaṃti ya'tti caśabdasyāpiśabdārthatvādanuvrajantyati na, kiṃ punaḥ saha yāsyantīti, tadanena dārādīnāmapi kṛtaghnatayā na teṣvāsthāṃ vidhāya dharme udāsitavyamityuktamiti, idaṃ ca sūtraṃ cirantanavṛttikṛtā na vyākhyātaṃ, pratyantareṣu ca dadṛyata ityasmābhirunītam|| punastatpratibandhanirākaraṇāyāhamū. (574) nīharaṃti mayaṃ puttā. piyaraṃ paramadukkhiyā|
piyaro atahā putte, baṃdhū rāyaṃ! tavaṃ care|| vṛ.'nīharaṃti'tti nissārayanti 'mṛtam' iti gayāyuṣaṃ 'putrāḥ' sutāḥ 'pitaraṃ' janakaṃ 'paramaduḥkhitāḥ' atiśayasañjātaduḥkhā api, kiṃ punarye na tathā du:khabhāja iti bhāvaḥ, pitaro'pi tathā putrān, 'baṃdhu'tti bandhavaśca bandhūniti śeṣaḥ, ataśca kiṃ kṛtyamityāha-rājan! tapa upalakṣaṇatvāddānādi 'careḥ' āsevasveti || aparañcamū.(575) tao tenajjie davve, dāre ya parirakkhie|
kīlaṃta'ntre narā rāyaṃ!, haṭṭatuṭṭhamalaṃkiyā| vṛ. 'tato'tti mṛtāniḥsāraṇādanantaraṃ 'tena' iti mitrapitrādinā 'ajite' viḍhapite 'dravye' vitte 'dāreṣu ca' kalatraṣu ca 'parirakṣiteṣu' sarvāpāyaparipāliteṣu, ubhayatrārṣatvādekavacanaṃ, 'krīḍanti' vilasanti tenaiva vittena dāraiśceti gamyate 'anye' apare rājan! 'haṭṭatuṭṭhamalaṃkiya'tti hṛṣṭā:-bahiḥ pulakādimantaḥ tuṣṭaḥ-āntaraprītibhājaḥ 'alaṃkṛtāḥ' vibhūṣitāḥ, yata īdṛśī bhavasthitistato rājan ! tapaścareriti madhyadīpakatvādanantarasūtroktena sambandhaḥ || mṛtasya ca vṛttānta ityāhamū. (576) tenāvi jaṃ. kayaṃ kamma, suhaṃ vā jai vā duhaṃ|
kammuṇā tena saṃjutto, gacchaī u paraṃ bhavaṃ|| vṛ. 'tenāpi' mṛtena yat 'kṛtam' anuṣṭhitaṃ karma 'śubhaṃ vā' puṇḍaprakṛtirūpaṃ, yadvā sukhaṃ vā' sukhahetuḥ 'yadive'tyathavā 'duḥkhaṃ' du:khahetuḥ pāpaprakṛtyātmakamityarthaḥ | karmaṇā tena sukhahetunā duḥkhahetunā vā, uttaratra tuśabdasyaivakārthatvā bhinnakramatvācca tenaiva, na tu duḥkhaparirakṣitenāpi dravyādinā 'saṃyuktaḥ' sahitaḥ ‘gacchati' yāti param' anyaṃ bhavaṃ' janma, yataśca śubhāśubhayorevānuyāyitā tataḥ śubhahetuṃ tapa eva careriti bhāva iti sūtrasaptakārthaḥ ||
tatastadvacaḥ śrutvā rājā kimaceṣṭatetyāhamū.(577) soūṇa tassa so dhamma, anagārassa aṃtie|
mahayā saṃveganivveyaṃ, samāvanno narāhivo| mū.(578) saṃjamo caiuṃrajjaṃ, nikkhaṃto jinasāsane|
gaddabhālissa bhagavao, anagārassa aṃtie|
v29.p17
uttarādhyayana- mūlasūtram -2-18/578 vṛ.‘śrutvā' ākarṇya ‘tasya' ityanagarāsya 'sa' iti sañjayābhidhāno rājā 'dharmam' uktarūpam ‘anagārasya' bhikṣoḥ ‘āntike' samīpe 'mahaya'tti mahatā ādareṇeti śeṣaḥ, subvyatyayena vā mahat, 'saṃveganirvedaṃ' tatra saṃvego - mokṣābhilāṣo nirvedaḥ - saṃsārodvignatā 'samāpanna: ' prāptaḥ 'narādhipa:' rājā 'sañjayaḥ' sañjayanāmā 'caiuṃ' tyaktvā 'rājyaṃ' rāṣṭrādhipatyarūpaṃ 'niṣkrāntaḥ' pravrajitaḥ 'jinaśāsane' arharddaśane, na tu sagutādideśite' saddarśane eveti bhāvaḥ, 'gardabhāle:' gardabhālināmno bhagavato'nagārasyāntika iti sūtradvayārthaḥ || sūtranavakoktamevārthaṃ spaṣṭayitumāha ni. [ 402 ] abhayaṃ tujjha naravaī ! jalabubbu asaṃnibhe a mānusse | kiṃ hiṃsāi pasajjasi jāṇaṃto appaṇo dukkhaṃ ? || savvamiṇaṃ caiūṇaṃ avassa jayā ya hoi gaṃtavvaṃ | kiṃ bhoge pasajjasi ?, kiṃpāgaphalovamanibhesuṃ || soūṇaya so dhammaṃ tassa'nagārassa aṃtie rāyā| anagāro pavvaio rajjaṃ caiuṃ guṇasamaggaṃ ||
tva -
vṛ. vyākhyātaprāyameva, navaraṃ 'appaṇo dukkhaṃ 'ti ātmano duḥkhamiti - duḥkhajanakaṃ maraṇamiti śeṣaḥ, ‘kiṃpāgaphalopamaṇibhesu'nti kimpākaphalopamā nibhā-chāyā yeṣāṃ te tathā āpātamadhura- pariṇatidāruṇatvābhyāṃ tathā 'anagāraḥ ' avidyamānagṛho, jāta iti śeṣaḥ, sa ca śākyādirapi saṃbhavedata āha-'pavavaio' tti prakarṣeṇa-viṣayābhiṣvaṅgādiparihārarūpeṇa vrajito- niṣkrāntaḥ pravrajito, bhāvabhikṣuritiyāvat, tathā guṇāḥ - kāmaguṇā manojñaśabdādaya ājñaiśvaryādayo vā taiḥ samagraṃ - sampūrṇaṃ guṇasamagramiti gāthātrayārthaḥ ||
14
sacaivaṃ gṛhītapravrajyo'dhigataheyopādeyavibhāgo daśavidhacakravālasācācārīrataścāniyatavihāritayā viharan tathāvidhasanniveśamājagāma, tatra ca tasya yadabhūttadāhaciccā raṭuṃ pavvaīo, khattio paribhāsaī |
jahā te dīsaī rūvaṃ, pasannaṃ te tahā mano |
vṛ. tyaktvā 'rāṣṭra' grāmanagarādisamudāyaṃ 'pravrajitaḥ ' pratipannadīkṣaḥ 'kṣatriyaḥ' kṣatrajātiranirdiṣṭanāmā paribhāṣate, sañjayamunimityupaskāraḥ, sa hi pūrvajanmani vaimānika āsīt, tataścyutaḥ kṣatriyakule'jani tatra ca kutaścittathāvidha nimittataḥ smṛtapūrvajanmā tata eva cotpannavairāgyaḥ pravrajyāṃ gṛhītavān, gṛhītapravrajyaśca viharan sañjayamuniṃ dṛṣṭvā tadvimarśārthamidamuktavān yathā te 'dṛśyate' avalokyate 'rūpam' ākṛtiḥ 'prasannaṃ' vikārarahitaṃ 'te' tava 'tathā' tenaiva prakāreṇa prasannamiti prakramaḥ, kiṃ tat ? - 'manaḥ ' cittaṃ, na hyantaḥ kaluṣatāyāṃ bahirapyevaṃ prasannatāsambhavaḥ, mū. (580 ) kiṃnāme kiṃgutte kassadvāe va māhaṇe ?,
kahaṃ paḍiyarasī buddhe ?, kahaṃ vinīyatti vuccasi ? ||
vṛ. tathā ' kiṃnāmā' kimabhidhānaḥ 'kiṃgotra: ' kimanvayaḥ 'kassaṭṭhāe va 'tti kasmai vā 'arthāya ' prayojanāya 'māhaṇe 'tti mā vadhītyevaṃrūpaṃ mano vāk kriyā ca yasyāsau māhana:, sarve dhātavaḥ pacādiṣu dṛśyanta iti vacanātpacāditvādac, sa caivaṃvidhaḥ pravrajita eva saṃbhavatyataḥ kiṃ vā prayojanamuddiśya pravrajitaḥ, 'kathaṃ' kena prakāreṇa 'praticarasi' sevase, kān ? - 'buddhān'
v29.p18
adhyayanaṃ-18,[ni. 404] ācāryadīn, kathaṃ vinīya'tti 'vinītaḥ' vinayavānityucyata iti sūtradvayārthaḥ | sañjayamunirāhamū.(581) saṃjao nāma nāmeṇaṃ, tahā gutteṇa goyamo|
gaddabhālī mamāyariyā, vijjācaraṇapāragā|| vṛ. yaduktaṃ tvayā-kināmā tvamiti, tatra sañjayo nāma nāmnā | yaccāvoca:-kiṃgotraḥ? iti, tatrāha-tathā gotreṇa' anveyana gotamaḥ, ubhayatrāhamiti gamyate, śeṣapraśnatrayaprativacanamāha'gardabhālayaḥ' gardabhālyabhidhānā mama ācāryāḥ' dharmopadeśakatvādinā, vidyate'nayā tattvamiti vidyā-śrutajñānaṃ tathā caryata iti caraṇaṃ-cāritraṃ vidyā ca caraṇaṃ ca vidyācaraṇe tayoḥ pāragāḥparyantagāmino vidyācaraṇapāragāḥ, evaṃ cavadato'yamāśayaḥ-yathā gardabhālibhirdharmācāryaijavidyātānivartito'haṃ, vidyācaraṇapāragatvācca taistanivṛttau muktilakṣaṇaṃ phalamuktaṃ, tatastadarthaṃ māhano'smi, yathā ca tadupadeśastathā gurūna praticarāmi, tadupadeśāsevanācca vinīta iti sūtrārthaḥ || itthaṃ vimṛśya tadguṇabahumānākṛṣṭacetā apṛṣṭo'pi kṣatriya idamāhamū. (582) kiriyaṃ akiriyaṃ vinayaṃ, annāṇaṃ ca mahāmunī!|
eehiṃ cauhiṃ ṭhāṇehi, meanne kiṃ pabhāsaī?|| vṛ.'kriyā' astītyevaṃrūpā, liṅgavyatyayānapuṃsakanirdeśaḥ, akriyā' tadviparītā 'vinayaḥ' namaskārakaraṇādiḥ, liṅgavyatyayaḥ prāgvat, tathā jñānaṃ-vastutattvāvagamastadabhāvo'jñānaṃ, 'ca:' samuccaye, 'mahāmune !' samyakpravrajyāpratipattiguruparicaryādikaraṇataḥ praśasyayate ! ‘etaiḥ' kriyādibhiścaturbhiḥ tiṣṭhantyeṣu karmavaśagā jantava iti sthānāni-mithyā'dhyavasāyādhārabhūtāni taiḥ, 'meyanne'tti, mīyata iti meyaṃ-jñeyaṃ jīvādivastu tajjānantīti meyajñāḥ kriyādibhiścaturbhiḥ sthānaiḥ svasvābhiprāyakalpitairvastutattvaparicchedina itiyāvat, 'kim' iti kutsitaṃ 'pabhāsai'tti prakarṣeṇa bhāṣante prabhāṣante, vicārākṣamatvāt, tathāhi-ye tāvakriyāvādinaste'stikriyāviśiṣṭamātmānaṃ manyamānā apitasya sadā vibhutvāvibhutvakartṛtvākartṛtvādibhirvipratipadyante, uktaṃ hi vācakaiḥ-kriyāvādino nāma yeṣāmātmano'stitvaṃ pratyavipratipattiḥ, kintu sa vibhurabhavibhuḥ kartā'kartā kriyāvānitaro mūrtimānamūrtirityevamādyāgrahopahṛtaprītayaste'sti mātā pitā'sti na kuśalākuśalakarmavaiphalyaṃ na na santi gataya ityevaṃpratijñāśca, iha ca vibhutvaṃ vyāpitvaṃ, taccātmano na ghaṭate, śarīra eva talliṅgabhūta caitanyopalabdheḥ, na ca vaktavyamātmano'vyāpitve 'sukhaduḥkhabuddhīcchādveṣaprayatna dharmādharmasaṃskārā navātmaguṇā' itivacanāttadguṇayodharmādharmayorapyavyāpitvaṃ, tathā ca dvīpāntaragatadevadattādṛṣṭākṛṣṭamaṇimuktādīnāṃ nehāgamanaṃ syāditi, vibhinnādeśasyāpyayaskāntāderayaḥ prabhṛtivastvākarṣaṇaśaktidarśanāddharmādharmayorapi śarīramātravyāpitve'pi tadvadviprakṛṣṭavastvākarṣakatvāditi na tāvadvibhurātmā yujyate| ___ tathā'vibhurapyaṃguṣṭhaparyāyadhiṣṭhāno yairiṣyate teṣāṃ sakalaśarīravyāpicaitanyāsattvaṃ, tadasatvācca śeṣaśarīrāvayaveṣu śastrādibhedādau vedanānubhavāsaṃbhavo, na caitad dṛṣṭamiṣṭaṃ vā, evaṃ sarvadā kartṛtvādikamapi yathā na yujyate tathā svadhiyā vācyaṃ 1 | ye tvakriyāvādinaste'stītikriyāviśiṣṭamātmānaṃ necchantyeva, astitve vā śarīreṇa sahaikatvānyatvābhyāmavaktavyamicchanti, ekatve hyavinaṣṭaśarīrāvasthitau na kadācinmaraṇapraśastiḥ, ātmanaḥ śarīrānanyatvenāvasthitatvāt, tathā
v29.p19
uttarādhyayana-mūlasūtram-2-18/582 muktyabhāvādyanekadoṣāpattiśca, śarīrānyatve tu śarīracchedādau tasya vedanā'bhāvaprasaṅgaḥ, tasmādavaktavya eveti, akriyāvādityaṃ caiṣāṃ kathañcidbhedābhedalakṣaṇaprakārāntarābhāvena tadabhāvasyaivāvaśiṣyamāṇatvāt, ye'pyutpattyanantaramātmanaḥ pralayamicchanti teṣāmapi tadastitvābhyupagame'pyanupacaritaparalokādyasambhavāt tattvatastadasattvamevetyakriyāvāditvam, uktaṃ hi vācakaiḥ"ye punarihākriyāvādinasteṣāmātmaiva nāsti, na cāvaktavyaḥ śarīreṇa sahaikatvānyatve prati, utpattyanantarapralayasvābhāvako vā, tasminnanirṇikte ca kartṛtvādiviśeṣamūḍhā eve"ti, amīṣāṃ tu vicārākṣamatvamātmā'stitvasya prākpratyakṣānumānalakṣaṇapramāṇadvayasamadhigamyatvena sādhanāt, tasya ca śarīrātkathañcidbhinnābhinnarūpatayā tatra tatra vaktavye (vyatve)na | sthāpitatvāt, kṣaṇikapakṣasya tu sāmucchedikanihnavavaktavyatāyāmevonmūlitatvāditi 2||
vinayavādino vinayādeva muktimicchanti, yata uktaṃ-"vainayikavādino nāma yeṣāṃ surāsuranṛpatapasvikarituragahariṇagomahiṣyajāvikaśvaśṛgālajalacarakapotakākolūkacaṭakaprabhṛtibhyo namaskārakaraṇāt kleśanāśo'bhipreto, vinayācchreyo bhavati nānyathetyadhyavasitāḥ" ete'pi na vicārasahiṣṇavo, na hi vinayamātrādihāpi viśiṣṭānuṣṭhānavikalādabhilaṣitārthāvāptiravalokyate, nāpi caiṣāṃ vinayayāhatvaṃ, yena pāralaukikaśreyohetutā bhavet, tathāhi-lokasamayavedeṣu guṇābhyadhikasyaiva vinayārhatvamiti prasiddhiḥ, guṇāstu tattvato jñānadhyānānuṣṭhānātmakā eva, na surādīnāmajñānāśravāviramaṇādidoṣadūṣitānāmeteṣvanyatarasyāpi guṇasya sambhava iti kathaṃ yadṛcchāyā vidhīyamānasya tasya śreyohetuteni 3|| ___ ajñānavādināstvāhuḥ-yathedaṃ jagat kaiścid brahmādivivartta iṣyate, anyaiḥ prakṛtipuruṣātmakamaparairdravyādiṣaḍebhedaṃ tadaparaiścaturāryasatyātmakamitarairvijñānamayamanyaistu śūnyamevetyanekadhā bhinnāḥ panthānaḥ, tathā''tmā'pi nityānityādibhedato'nekadhaivocyate, tatko hyetadveda kiṃ cānena jñātena?, apavargaṃ pratyanupayogitvāt jñānasya, kevalaṃ kaṣṭaṃ tapa evānuṣṭheyaṃ, na hi kaṣṭaṃ vineṣṭasiddhiḥ, tathā cāha-'ajñānikā nāma yeṣāmiyamupadhṛtiḥ, yatheha jñānādhigamaprayāso'pavargaṃ prati akiñcitkaro, dhorairvatatapobhirapavargo'vāpyate' iti| __ vicārāsahatvaṃ caiṣāṃ vijñānarahitasya mahato'pi kaṣṭasya tiryagnārakādīnāmivāpavargaṃ pratyahetutvāt, tadantareṇa vratatapopasargādīnāmapi svarūpāparijñānataḥ kvacitpravṛttyasambhavāditi| eṣāṃ ca kriyāvādināmuttarottarabhedato'nekavidhatvaṃ, uktaṃ vācakaiḥ-"eṣāṃ mauleṣu caturyu kalpeṣvavasthiteṣu tadbhedāḥ subahavo'vaniruhaśākhāpraśākhānikaravadavagantavyāḥ", tatra tāvacchatamaśītaṃ kriyāvādināṃ, akriyāvādinaśca caturaśītisaṅghayāḥ, ajñānikāḥ saptaṣaṣṭividhāḥ, vainayikavādino dvātriṃśat, evaṃ triṣaṣṭyadhikaśatatrayaṃ, sarve'pi cāmī vicārākṣamatvātkutsitaṃ prabhāṣante iti sthitamiti sūtrārthaḥ | na caitatsvābhiprāyeṇaivocyate, kintumū. (583) iha pāukare buddha, nāyae parinivvuḍe|
vijjācaraṇasaṃpanne, sacce saccaparakkame|| vṛ. 'itī'tyetat kriyādivādinaḥ kiṃ prabhāṣante? ityevaṃrūpaṃ pāukare'tti prādurakārṣītprakaṭitavān "buddhaḥ' avagatatattvaḥ san jñāta eva jñātaka:-jagatpratītaḥ kṣatriyo vā, sa ceha
v29.p20
17 prastāvānmahāvīra eva, ‘paranirvṛttaḥ' kaṣāyānalavidhyāpanātsamantācchītībhūto vidyācaraṇābhyāmarthāt kṣāyikajñānacāritrābhyāṃ saṃpanno-yukto vidyācaraṇasaṃpanno'ta eva 'satyaḥ' satyavāk, tathā satyaḥ-avitathastāttvikatvena pare-bhāvaśatravasteṣāmākramaṇaṃ ākramaḥ-abhibhavo yasyāsau satyaparākrama iti sūtrārthaḥ | teṣāṃ ca phalamāhamū.(584) paḍati narae ghore, je narā pāvakāriṇo|
divvaṃ ca gaī gacchaṃti, carittā dhammamāriyaṃ | vṛ. 'patanti' gacchanti 'narake' sīmantakādau 'ghore' nityāndhakārādinā bhayānake ye narāḥ upalakṣaṇatvātsyādayo vā pātayati narakādiṣu jantumiti pāpaṃ tacca hiṃsādhanekadhā, iha tvasatprarūpaṇaiva, tatkartum-anuṣṭhātuṃ śīlamaṣāmiti pāpakāriṇaḥ, yetvevaṃvidhā na bhavanti te kimityāha'divyāṃ ca gati' devalokagatati, caśabdaḥ punararthe, sa ca pūrvebhyo viśeṣadyotakaḥ, 'gacchanti' yānti 'caritvā' āsevya dharma:- śrutadharmādiranekavidhaḥ, iha ca satprarūpaṇārūpaḥ śrutadharma eva taṃ, ārya-prāgvat, tadayamabhiprāyaḥ-asatprarūpaṇāparihāreṇa satprarūpaṇāparaṇaiva ca bhavatā bhavitavyamiti sūtrārthaḥ || kathaṃ punaramī pāpakāriṇā ityāhamū. (585) māyāvuiyameyaṃ tu, musā bhāsā niratthiyā|
saṃjamamāno'vi ahaṃ, vasāmi iriyāmi ya|| vṛ. māyayā-śāṭhyana vuiyaṃti-uktaṃ māyoktam etat' yadanantaraṃ kriyādivādibhiruktaṃ, 'tuḥ' evakārārtho bhinnakramaśca māyoktameva, ataścaitat 'mṛṣā' alīkā 'bhāṣā' uktiḥ 'nirarthikā' samyagabhidheyaśūnyā, tata eva ca 'saṃjamamāno'vi'tti 'apiḥ' evakārārthastataḥ saṃyacchannevauparamanneva taduktyākarṇanāditaḥ 'aham' ityātmanirdeśe viśeṣatastatsthirīkaraṇārtham, uktaṃ hi-"ṭhiyato ṭhāvae paraṃ"ti, ‘vasāmi' tiṣṭhāmi upāśraya iti śeṣaḥ, 'iriyāmi ya'tti īre cagacchāmi ca gocaracaryādiṣviti sūtrārthaḥ | idamapi sūtraṃ prāyo na dṛśyate| kutaḥ punastvaṃ taduktyākarṇanādibhyaḥ saṃyacchasītyāha-anantarasūtrābhāve ca yaduktaṃ catubhiḥ sthānairmeyajñāḥ kiṃprabhāṣante iti, tatkuta ityāhamū. (586) savve te biiyā majjhaṃ, micchādiṭṭhī anāriyā|
vijjamāṇe pare loe, sammaṃ jāṇāmi appagaṃ| vṛ.'sarve' niravaśeṣāḥ 'te' kriyādivādinaḥ 'viditāḥ' jñātā mama, yathā'mī 'micchaddiṭṭhi'tti mithyā-viparītā paralokātmādyapalāpitvena dṛṣṭi:-buddhireṣāmiti mithyādṛṣṭayaḥ tata eva, 'anāryā' anāryakarmapravṛttāḥ, kathaṃ punasta evaṃvidhāste viditā ityāha-'vidyamāne' sati 'paraloke' anyajanmani 'samyag' aviparītaṃ 'jānāmi' avagacchāmi 'appagaṃ'ti ātmānaṃ, tataḥ paralokātmanoḥ samyagvedanāt mamaivaṃvidhatvena viditāstato'haṃ taduktyākarṇanāditaḥ saṃyacchāmi kiṃprabhāṣakāścaita iti sūtrārthaḥ | kathaṃ punastvamātmānamanyajanmani jānāsītyāhamū. (587) ahamāsī mahāpāne, juimaṃ varisasaovame||
___ jā sā pālī mahāpālī, divvā varisasaovamā|| 29/2]
v29.p21
uttarādhyayana-mūlasūtram-2-18/587 vṛ. 'ahamāsi'tti ahamabhūvaṃ 'mahāprāṇe' mahāprāṇanāmni brahmalokavimāne 'dyutimān' dīptimān varisasatovame'tti varṣaśatajīvinā upamā-dṛṣṭānto yasyāsau varṣaśatopamo mayūravyaṃsakāditvātsamāsaḥ, tato'yamarthaḥ-yatheha varṣaśatajīvī idānīṃ paripūrṇāyurucyate, evamahamapi tatra paripūrṇāyurabhūvaṃ, tathāhi-yā sā pāliriva pāliḥ-jīvitajaladhāraṇādbhavasthitiḥ, sā cottaratra mahāśabdopādānādiha palyopamapramāṇā, mahāpālī' sāgaropamapramāṇā, tasyā eva mahattvāt, divi bhavā divyā varṣaśatenopamā yasyāḥ sā varṣaśatopamā, yathā hi varṣaśatamiha paramāyuḥ tathā tatra mahāpālī, utkṛṣṭato'pihitatra sāgaropamairevāyurupanīyate, natūtsarpiṇyādibhiḥ, athavā
"yojanaṃ vistṛtaḥ palyastathā yojanamutsṛtaḥ | saptarātraprarūḍhāṇāṃ, keśāgrāṇāṃ sa pūritaḥ ||1|| __ tato varṣaśate pūrṇe, ekaikaṃ keśamuddharet||
kṣīyate yena kālena, tatpalyopamamucyate ||2||" iti vacanādvarṣaśataiḥ keśoddhārahetubhirupayā arthātpalyaviṣayā yasyā sā varṣaśatopamā, dvividhā'pisthitiḥ, sāgaropamasyāpipalyopamaniṣpādyatvāt, tatra mama mahāpālī divyā bhavasthitirāsīdityupaskāraḥ, ataścāhaṃ varṣaśatopamāyurabhūvamiti bhāvaḥ | mū. (588) se cue baṃbhalogāo, mānussaṃ bhavamāgae|
appaṇo ya paresiṃ ca, āuṃ jāṇe jahā tahā|| vṛ. 'se' ityatha sthitiparipālanādanantaraṃ 'cyutaḥ' bhraṣṭaḥ 'brahmalokāt' pañcamakalpāt 'mānuṣyaṃ' manuṣyasambandhinaṃ bhavaṃ' janma āgata' āyātaḥ | itthamātmano jātismaraṇalakṣaṇamatiśayamākhyāyātiśayāntaramāha-ātmanaśca pareṣāṃ vā 'āyuḥ' jīvitaṃ 'jāne' avabudhye 'yathā' yena prakāreṇa sthitimiti gamyate 'tathā' tenaiva prakāreṇa na tvanyathetyabhiprāyaḥ, iti sūtradvayārthaḥ || itthaṃ prasaṅgataḥ paritoṣataścāpṛṣṭamapi svavṛttāntamāvedyopadeṣṭumāhamū.(589) nānā ruiṃ ca chaṃdaṃ ca, parivajjijja saṃjao|
anaṭṭhā je sa savvatthā, iha vijjāmanusaṃcare|| vṛ. 'nāne' tyanekadhā 'ruci ca' prakramākriyāvādyādimataviṣayamabhilāṣaṃ 'chandaśca' svamatikalpitamabhiprāyam, ihāpi nāneti sambandhādanekavidhaṃ parivarjayet' parityajet 'saṃyataḥ' yatiḥ | 'anarthāḥ' anarthahetavo ye ca sarvārthāḥ' aśeṣahiṃsādayo gamyamānatvāttān varjayediti sambandhaḥ, yadvā 'savvatthe' tyākārasyālākṣaṇikatvāsarvatra kṣetrādāvanā iti-niṣprayojanā ye ca vyāpārā iti gamyate, tān parivarjayet, 'itī' tyevaṃrūpāṃ 'vidyāṃ samyagjñānarūpāmanvitilakṣīkṛtya 'saṃcareḥ' tvaṃ samyak sayamādhvani yāyā iti sūtrārthaḥ || anyaccamū.(590) paḍikamāmi pasiṇāṇaṃ, paramaṃtehiṃ vā puno| ..
aho uṭṭhimo ahorāyaṃ, iha vijjā tavaṃ cera|| vṛ. pratīpaṃ krāmāmi pratikrāmāmi-pratinivarte, kebhyaḥ ?-'pasiṇāṇaṃ"ti subvyatyayāt 'praśnebhyaḥ' śubhāśubhasūcakebhyouṃguṣṭhapraśnādibhyaḥ, anyebhyo vā sādhikaraṇebhyaḥ, tathā paregṛhasthāsteṣāṃ mantrāḥ paramantrāḥ-tatkāryālocanarūpāstebhyaḥ, 'vā' samuccaye 'punaḥ' viśeṣaṇe,
v29.p22
adhyayanaṃ-18,[ni. 404] viśeṣeṇa paramantrebhyaḥ pratikramāmi, atisāvadyatvātteṣāṃ, sopaskāratvātsūtrasyāmunā'bhiprāyeṇa yaḥ saṃyamaṃ pratyutthānavān saḥ 'aho' iti vismaye 'utthitaḥ' dharmaṃ pratyudyataḥ, kaścideva hi mahātmaivaṃvidhaḥ saṃbhavati 'ahorātram' aharniśam, 'iti' ityetadanantaroktaṃ 'vijja'tti vidvāna jānan 'tavaṃ'ti avadhāraṇaphalatvādvākyasya tapa eva na tu praśnādi, 'care:' āsevasyeti sūtrārthaḥ ||
punastatsthirīkaraṇārthamāhamū.(591) jaṃca me pucchasī kāle, samma suddheṇa (buddhaṇa) ceyasā|
. tāī pāukare. buddhe, taṃ nāṇaṃ jinasāsane | vṛ. yacca 'me' iti māṃ pṛcchasi' praśnayasi kāle' prastāve 'samyagbuddhena' aviparītabodhavatā 'cetasā' cittena, lakṣaṇe tṛtīyā, 'tā' iti sūtratvāttat 'pāukare'tti 'prāduṣkaromi' prakaṭīkaromi pratipādayāmītiyāvat, 'buddhaḥ' avagatasakalavastutattvaḥ, kutaḥ punarbuddho'smyata āha'tadi'ti yatkiñcidiha jagati pracarati jñānaṃ-yathāvidhavastvavabodharūpaṃ tajjinaśāsane'stīti gamyate, tato'haṃ tatra sthita iti tatprasādāduddho'smītyabhiprāyaḥ, iha ca yatastvaṃ samyagbuddhena cetasā pṛcchasyataḥ pratikrāntapraśnādirapyahaṃ yatpṛcchasi tatprāduṣkaromītyataḥ pṛcchayathecchamityaidamparyārthaḥ | athavā'ta eva lakṣyate yathā 'appaṇo ya paresiṃca' ityādinā tasyāyurvijñatāmavagamya sañjayamuninā'sau pṛṣṭaḥ kiyanmamāyuriti, tato'sau prāha-yacca tvaṃ māṃ kālaviṣayaṃ pṛcchasi tatprāduṣkṛtavān 'buddhaḥ sarvajño'ta tajjñānaṃ jinaśāsane vyavacchedaphalatvājjinaśāsana eva na tvanyasmin sugatādiśāsane, ato jinaśāsana eva yatro vidheyo yena yathā'haṃ jānāmi tathā tvamapi jānīṣe, śeṣaṃ prāgvaditi sūtrārthaḥ | punarupadeṣṭumāhamū. (592) kiriyaṃ ca roae dhīro, akiriyaṃ parivajjae|
diṭṭhi didvisaṃpanno, dhammaṃ carasu duccaraṃ || vṛ. 'kriyāṃca' asti jīva ityādirūpāṃsadanuṣṭhānātmikāṃvā 'rocayat' tathā tathā bhāvanāto yathā'sāvatmane rucitā jāyate tathā vidadhyāt 'dhīraḥ' mithyāgbhirakṣobhyaḥ, tathā 'akriyāṃ' nāstyātmetyādikāṃ mithyākūparikalpitatattadanuṣṭhānarūpāṃ vā 'parivarjayet' pariharet, tataśca 'dṛṣṭayā' samyagdarśanātmikayā hetubhūtayā 'diṭṭhisaṃpanno'tti 'dhīrdaṣṭiḥ śemuṣī dhiṣaṇā' iti śābdikaśruterdaṣṭi:-buddhiḥ, sā ceha prastāvātsamyagjñānātmikā tayā saṃpanno-yukto dṛṣṭisaṃpannaḥ, evaṃ ca samyagdarśanajñānānvitaḥ san 'dharma' cāritradharmaṃ cara' āsevasva 'suduścaram' atyantaduranuṣṭheyamiti sūtrārthaḥ || punaḥ kṣatriyamunireva sañjayamuni mahāpuruṣaudāraṇaiḥ sthirīkartumāhamū. (593) eyaṃ putrapayaṃ succā, atthadhammovasohiyaṃ|
bharaho'vi bhārahaṃ vāsaṃ, ciccā kāmāī pavvae| mū.(594) sagaro'vi sāgaraṃtaṃ, bharahavāsaṃ narāhivo|
issariyaṃ kevalaṃ hiccā, dayāe parinivvuḍe| mū. (595) ___ caittā bhārahaṃ vāsaṃ, cakkavaṭṭī mahiḍḍio|
pavvajjamabbhuvagao, maghavaṃ nāma mahājaso|| ma. (516) . saṇaṃkumāro manussiṃdo, cakkavaṭṭī mahiḍḍio|
saṇaṃkamāro manassiṃṭo cakrava
v29.p23
-
uttarādhyayana-mūlasūtram-2-18/596 puttaṃ rajje ṭhavittā ṇaṃ, so'vi rāyā tavaṃ care|| mū.(597) caittā bhārahaṃ vāsaṃ, cakkavaṭṭī mahiḍḍio|
saṃtī saṃtikaro loe, patto gaimanuttaraṃ| mū. (598) ikkhāgarāyavasaho, kuṃthūnāma naresaro|
vikkhāyakittī dhiima, mukkhaṃ gao anuttaraṃ || mū. (599) sāgaraṃtaṃ jahitā ṇaṃ, bharahavāsaṃ naresaro|
aro a arayaṃ patto, patto gaimanuttaraṃ|| mū. (600) caittā bhārahaṃ vāsaṃ, cakkavaṭṭī mahiḍḍio|
ciccā ya uttame bhoe, mahāpaumo damaṃ care|| mū.(601) egacchattaṃ pasāhittā, mahiṃ mānanisūraṇo||
hariseno, manussido, patto gaimanuttaraṃ|| . mū. (602) anio rāyasahassehi, supariccāī damaṃ care|
jayanāmo jinakkhāyaṃ, patto gaimanuttaraṃ|| mū. (603) dasannarajjaṃ muiyaṃ, caittā ṇaṃ manī care!
dasannabhaddo nikkhaṃto, sakkhaṃ sakkeṇa coio|| mū. (604) namī namei appāṇaṃ, sakkhaṃ sakkeṇa coio|
jahittā rajjaṃ vaidehī, sāmane pajjuvaḍio|| [pra.] mū. (605) karakaṃḍū kaliṃgāṇaṃ, paṃcālāṇa ya dummaho|
namī rāyā videhāṇaṃ, gaṃdhārāṇa ya naggaī| mū. (606) . ee nariṃdavasabhā, nikkhaṃtā jinasāsane| .
putte rajje ṭhavittā ṇaṃ, sāmanne pajjuvaḍiā|| mū. (607) sovīrarāyavasabho, caittā na munīcare|
uddāyano pavvaio, patto gaimanuttaraṃ| mū. (608) taheva kāsirāyāvi, seo saccaparakkamo|
kāmabhoge pariccajja, pahaṇe kammamahāvaṇaṃ| mū. (609) ___ taheva vijao rāyā, anaṭṭā kittipavvae|
rajjaṃtu guṇasamiddhaṃ, payahittu mahāyaso| mū.(610) tahevuggaṃ tavaṃ kiccā, avvakkhittena ceyasā|
mahābalo rāyarisī, addāya sirasā siraṃ|| vṛ. sūtrāṇi saptadaśa| etat' anantaroktaṃ puṇyahetutvātpuṇyaṃ tacca tat padyate-gamyate'nenārtha iti padaṃ ca puṇyapadaṃ, puṇyasya vā padaṃ-sthānaṃ puṇyapadaṃ-kriyādivādisvarūpanānārucipari
varjanādyāvedakaṃ śabdasaṃdarbha śrutvā' ākarṇya, arthyata ityarthaḥ- svargāpavargādiḥ dharma:-tadupāya· bhūtaḥ śrutadharmādistābhyāmupaśobhitaṃ-vibhūṣitamarthadharmopaśobhitaṃ bharato'pi' bharatanāmā cakrava
rtyapi, apiśabda uttarāpekṣayā samuccaye 'bhārahaṃti prākṛtatvābhārataṃ 'varṣa' kṣetraṃ 'tyaktvā'
First 23 of 316 passages. Read on
Linked texts (1)
- Uttarajjhayaṇa — Ardhamāgadhī Prakrit