Pramāṇa · Search · About · API

Uttarajjhayana v29.p212

Uttarādhyayanaśiṣyahitā v29.p212

Language
Sanskrit

v29.p212

209 'samastu' araktadviṣṭatayā tulyaḥ punaryaḥ 'tayoḥ' manojñetararūpayoḥ sa 'vītarāga' iti tathāvidhābhāvato vītarāgastadavinābhāvitvād dveṣasya tathaiva vītadveṣaśca, idamākūtam-yasyaiva rāgadveṣau stastasyaiva tadudīrakatvenānayostajjanakatvamucyate na tu yaḥ sama eva, tathā ca na tāvaccakṣustayoḥ pravarttayet, kathañcitpravarttane vā samatāmevālambetetyuktaṃ bhavati, nanu yadyevaṃ rūpameva rāgadveṣajanakaṃ tatastaduddharaṇārthinastadgataiva cintā'stu, rūpe cakṣurna pravartayedityevaṃ tu na yuktaiva cakṣuṣaścintā ityāśaṅkayāha-rūpasya cakṣuḥ gṛhṇātīti grahaṇaṃ, bahulavacanātkarttarilyuṭ, tadvadanti, tathā cakṣuṣo rūpaṃ gṛhyata iti prāgvallayuṭigrahaṇaṃ-grāhyaṃ tadvahanti, anane rūpacakṣuṣoāhyagrāhakabhāva uktaḥ, tathā ca na grāhakaṃ vinā grāhyatvaṃ nāpi grāhyaṃ vinā grāhakatvamityanayoḥ parasparamupakāryopakārakabhāva ukto bhavati, etena tvanayo rāgadveṣajanane sahakāribhāvaḥ khyāpyate, tathā ca yathā rūpaṃ rāgadveṣakāraṇaṃ tathā cakṣurapi, ata evāha
rāgasya hetuṃ-kāraṇaṃ prakramācakṣuḥ saha manojñena grāhyeṇa rūpeṇa varttate iti samanojñaṃ, manojñarūpaviṣayamityuktaṃ bhavati, 'āhuḥ' bruvate, yatra tu 'heuṃtamaṇunna'miti pāṭhastatra 'taṃ'ti taccakṣurmanojñaṃ manojñarūpaviṣayatvena tato doṣo-dveṣaḥ, uktaṃ hi-"īṣyā roṣo dveṣaḥ" ityādi, tasya hetumamanojñam-amanojñarūpaṃ, pāṭhāntarataśca hetuṃ tadamanojñamāhuḥ, ubhayaprakrame'pi cakṣuṣa eva viśeṣvatvenopadarśanaṃ, rūpasya pūrvasūtreṇaiva, evaṃ ca rūpacakṣuṣoḥ sahitayoreva rāgadveṣajanakatvādyuktamuktaṃ tāvuddhattuṃkāmo rūpe cakṣurna pravartayet, yadātu pāścātyapādatrayaṃ pūrvavatpaṭhyate tadā pūrvasūtre cakṣuṣo rūpaṃ grahaṇaṃ-grāhyamiti vyākhyeyaṃ, tataścehāpi grāhyagrāhakabhāva uktaḥ, tatra cokta evābhiprāyaḥ, tathā yadi cakṣū rāgadveṣakāraṇaṃ na kaścidvītarāgaḥ syādata āhasamaścetyādi, śeṣaṃ sugamam|
āha-astvayaṃ rāgadveṣoddharaṇopāyaḥ, etadanuddharaṇe ca ko doṣaḥ? yena taduddharaṇārthamitthamupadiśyata ityāha-'rūpeṣu yo 'gṛddhi' gāṟyā rāgamityarthaḥ, uktaṃ hi vācakaiḥ
"icchā mūrchā kāmaḥ sneho gāyaṃ mamatvamabhinandaḥ|
___ abhilāṣa ityanekāni rāgaparyāyavacanāni ||" 'upaiti' gacchati tīvrām' utkaṭāṃ gṛddheviśeṣaṇaṃ, sakimityāha-akāle bhavam ākāliṃkayathāsthityāyurupararamādāgeva prāpnoti sa 'vināśaṃ' ghātaṃ, pāṭhāntarataḥ 'kleśaṃ vā' maraṇāntabādhātmakaṃ, rāgeṇāturo-vihalo rāgāturaḥ sana 'se' iti sa lokapratīta: 'yathā vā' iti vāśabdasyaivakārārthatvād 'yathaiva' yenaiva prakāreṇa 'pataṅgaḥ' śalabhaḥ āloka: atisnigdhadīpaśikhādidarśanaṃ tasmin lololampaṭa ālokalolaḥ samupaiti 'mṛtyu' prāṇatyāgaṃ, tasyāpi
gṛddhā''lokalolatvaṃ rāga eveti bhāvaḥ | ___ 'yaśca' iti yastu, apīti ca tasminnityanena yokṣyate 'doṣaṃ' dveṣaṃ samuveṃti'tti vacanavyatyayāt 'samupaiti' samupagacchati rūpeṣvitiprakramaḥ 'nityaṃ' sadā na tu kadācit, sa kimityāha-tasminnapi 'kṣaṇe' prastāve yasmin dveṣa utpannaḥ 'sa' iti saḥ 'tuḥ' pūraṇe upaiti 'duḥkhaṃ' śārīrādi, dviṣṭo hi kimidamaniṣṭaṃ mayā dṛṣṭamiti manasāvyākulībhavati paritapyate ca dehena, natu yathā rāgamupagacchaṃstakāle manojñaviṣayāvalokanajanitaṃ sukhamabhimanyate uttarakālameva tu duḥkhamiti, paṭhanti ca | 29/14

Linked texts (1)