Meghaduta p12
Vidyullatā p12
- Language
- Sanskrit
p12
anavahitaḥ | 'pramādo'navadhānatā' ityamaraḥ | anapacārapravṛttiravadhānam | athavā bhartuḥ sve svīye adhikāre yakṣarājapade pramattaḥ yathocitaṃ samudācāramullaṅghitavān | yathā sthūṇākarṇaḥ śikhaṇḍine nijamakhaṇḍaṃ puṃstvaṃ pratipādya tadaṅgasaṅginamaṅganābhāvamaṅgīkṛtya vikurvāṇaḥ śarvasakhena parvataṃ tadanupālitaṃ yadyacchayopagacchatā tucchetaralajjābhāramohitamatistirohitaḥ samudācāralaṅghanakupitena tena śaptaḥ, yathā vā nalakūbaramaṇigrīvau digambarau nitambinīkadambakena samamambarasaridambhasi ramamāṇāvapatrapamāṇau maryādātikramajanitaroṣeṇa bhagavatā nāradena ; tathāyamapi ramaṇīratilālasaḥ svadharmataḥ skhalitaḥ kalitakopena rājarājena śapta iti | śāpo nigrahavacanam | astaṃgamitamahimā antardhānaṃ prāpito divyajñānādirmahimā yasya saḥ | tathātvaṃ ca śāpajanitārdhitādhitatvāt, śāpāntarbhāvitayā vā mahimabhraṃśasyāpi; yathā raghuvaṃśe priyaṃvadaśāpaprastāve 'mataṅgaśāpādavalepamūlādavāptavānasi mataṅgajatvam' iti prathamaṃ śāpasya gajatvamātrahetutvamuktvā, paścāt 'saṃyokṣyase svena vapurmahimnā tadetyavocatsa taponidhirmām' ityanuvāde śāpe nāntarīyakatvaṃ mahimabhraṃśasyoktam | 'athāstamadarśane' iti vaijayantī | sūrya eva prasiddhasya astagamanasyābhidhānāt mahimnastatsāḍrayamavagamyate; tena ca sakalārthaprakāśakatvamatyantāvināśaśca dyotyate niśāsamayeneva śāpenāntarhitasya divasamukha iva śāpāvasāne sūryasyeva tasya yathāpuramudeṣyatvāt | varṣabhogyeṇa saṃvatsaram anubhāvyena | 'varṣo'strī bhāratādyabdavṛṣṭiṣu prāvṛṣi striyām' iti vaijayantī | 'kālādhvanoratyantasaṃyoge' iti dvitīyā | 'atyantasaṃyoge ca' iti samāsaḥ | etena praṇipātaprasāditena prabhuṇā ekavarṣāvadhiḥ śāpaḥ kṛta ityavasīyate, kupitadaśāyāmavadhividhānānupapatteḥ | śāpasya bhogyatvaṃ nāma phalataḥ priyāviraharūpāt | bhartuḥ svāminaḥ, aviśeṣanirdeśe'pi vaiśravaṇasya yakṣeśvaratvaprasiddheḥ yakṣaṃ prati tasyaiva bhartṛtvopapattiḥ | upari kavirevaitatsphuṭīkariṣyati— 'anuccaro rājarājasya' iti | bharturiti, nigrahāntare'pi śaktasya etāvatā krodhanivṛttirmahālābhaḥ, apratividheyatvāditi dyotyate | yakṣa iti | jātyaiva yaḥ sukhocito niratiśayaiśvaryaśālī nirupamarūpādiguṇasaṃpannaśca, asya hanta tasyaivedṛśī daśā daivavaśādupagateti bhāvaḥ | tathā kumārasaṃbhave— 'yakṣakiṃpuruṣāḥ paurāḥ' iti, yatra yakṣakiṃpuruṣāḥ paurāḥ, tatpuraṃ kathaṃ varṇyata ityanena yakṣāṇāṃ lokottaraguṇaśālitvaṃ sūcitam | janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu janakatanayetyabhijanādisarvaguṇasaṃpat sūcitā; ayonijatvamata eva divyatvaṃ cetyādidivyasarvaguṇasaṃpatsūcitā | piturdaśarathasya śāsanamanupālayato bhartuḥ śuśrūṣayā tatra kaṃcitkālamuṣitāyā: patidevatākulamaulimaṇerdevyāḥ sītāyā nityanaimittikasnānavidherhetoḥ pāvanaṃ jalaṃ yeṣu | snigdhacchāyātaruṣu sītāsvahastombhitakumbhāmbhaḥ saṃbhṛtasamṛddhikāḥ 'prabhāvastimitacchāyam' itivattatastatkaraprabhāvādaviratakisalayakusumaphalabharabharitavikaṭaviṭapāstata eva snigdhāḥ lāvaṇyaśālinaḥ chāyāpracurāstaravo yeṣu | chāyātarava iti śākapārthivāditvātsamāsaḥ | raghuvaṃśe ca— 'chāyāvṛkṣamivādhvagāḥ' iti | viśeṣaṇābhyām 'pāpaharatvaṃ manoharatvaṃ ca yugapadekatra na saṃbhavati; tadubhayamatra samuditam; ato'traiva vasāmaḥ'
Linked texts (1)
- Meghadūta — Kālidāsa, Sanskrit