Vidyullatā
Commentary on Meghaduta (Meghadūta)
- Language
- Sanskrit
- Extent
- 300 passages, 16,666 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Megha Sandesa Of Kalidasa With Vidyullata Commentary Ed By Pt RV Krishnama Chariar Srirangam 1909 Sri Vani… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- p9
- p10
- p11
- p12
- p13
- p14
- p15
- p16
- p17
- p18
- p19
- p20
- p21
- p22
- p23
- p24
- p25
- p26
- p27
- p28
- p29
- p30
- p31
- p32
- p33
- p34
- p35
- p36
- p37
- p38
- p39
- p40
- p41
- p42
- p43
- p44
- p45
- p46
- p47
- p48
- p49
- p50
- p51
- p52
- p53
- p54
- p55
- p56
- p57
- p58
- p59
- p60
- p61
- p62
- p63
- p64
- p65
- p66
- p67
- p68
- p69
- p70
- p71
- p72
- p73
- p74
- p75
- p76
- p77
- p78
- p79
- p80
- p81
- p82
- p83
- p84
- p85
- p86
- p87
- p88
- p89
- p90
- p91
- p92
- p93
- p94
- p95
- p96
- p97
- p98
- p99
- p100
- p101
- p102
- p103
- p104
- p105
- p106
- p107
- p108
- p109
- p110
- p111
- p112
- p113
- p114
- p115
- p116
- p117
- p118
- p119
- p120
- p121
- p122
- p123
- p124
- p125
- p126
- p127
- p128
- p129
- p130
- p131
- p132
- p133
- p134
- p135
- p136
- p137
- p138
- p139
- p140
- p141
- p142
- p143
- p144
- p145
- p146
- p147
- p148
- p149
- p150
- p151
- p152
- p153
- p154
- p155
- p156
- p157
- p158
- p159
- p160
- p161
- p162
- p163
- p164
- p165
- p166
- p167
- p168
- p169
- p170
- p171
- p172
- p173
- p174
- p175
- p176
- p177
- p178
- p179
- p180
- p181
- p182
- p183
- p184
- p185
- p186
- p187
- p188
- p189
- p190
- p191
- p192
- p193
- p194
- p195
- p196
- p197
- p198
- p199
- p200
- p201
- p202
- p203
- p204
- p205
- p206
- p207
- p208
- p209
- p210
- p211
- p212
- p213
- p214
- p215
- p216
- p217
- p218
- p219
- p220
- p221
- p222
- p223
- p224
- p225
- p226
- p227
- p228
- p229
- p230
- p231
- p232
- p233
- p234
- p235
- p236
- p237
- p238
- p239
- p240
- p241
- p242
- p243
- p244
- p245
- p246
- p247
- p248
- p249
- p250
- p251
- p252
- p253
- p254
- p255
- p256
- p257
- p258
- p259
- p260
- p261
- p262
- p263
- p264
- p265
- p266
- p267
- p268
- p269
- p270
- p271
- p272
- p273
- p274
- p275
- p276
- p277
- p278
- p279
- p280
- p281
- p282
- p283
- p284
- p285
- p286
- p287
- p288
- p289
- p290
- p291
- p292
- p293
- p294
- p295
- p296
- p297
- p298
- p299
- p300
- p301
- p302
- p303
- p304
- p305
- p306
- p307
- p308
Text
p9
atha sakalavibudhamahitayaśāḥ kavikulaparameśvaro meghasaṃdeśasaṃjñitaṃ rasikajanarasāyanaṃ prabandhamārabhamāṇaḥ, tasya niṣpratyūhaparisamāptyādinikhilasamīhitasiddhaye viśvamaṅgalanidānamavanidevatākaṃ namaskāraṃ maṅgalamādau prayuñjānaḥ, 'kaṃ brahma khaṃ brahma' iti, 'vahnīndropendramitre kaḥ' iti, 'kāścittātmārkadhīdhātṛvātāḥ' ityādivacanaiḥ parabrahmavācinā kakāreṇa cittasākṣijñānamātrasvalakṣaṇajīvapratipādakena cicchandena ca sa-
p10
mānādhikṛtābhyāṃ jīveśvaraikyamaśeṣapuruṣārthamaulibhūtamanusaṃdadhānaḥ, prathamapadyena vastunirdeśaṃ karoti—
p11
kaścidityādi| vastu cātretivṛttanāyakaḥ, tasya pratipādanaṃ nirdeśaḥ, yathā śiśupālavadhe—'harirmuniṃ dadarśa' iti; kirātārjunīye ca—'vanecaro yudhiṣṭhiraṃ samāyayau' iti; yathā cāsyaiva kaveḥ kumārasaṃbhave—'nagādhirājo'sti' ityupanāyakasya| kaściditi sāmānyanirdeśo rasasaṃrambhitayā kavestadanupayuktayakṣaviśeṣapratipādane tātparyābhāvaṃ dhvanayati; yathā raghuvaṃśe—'mataṅgaśāpādavalepamūlāt' ityavalepaprakāraviśeṣānuktiḥ| kāntāvirahaguruṇā priyatamāviyogopadeśācāryeṇa, svapne'pyaviditavirahaduḥkhasyāsya, 'īdṛśo dayitāviyogaḥ' iti śāpenaivopadiṣṭatvāt| sa gururityucyate ajñātajñāpakatvasāmānyena, 'sa mārutasutānītamauṣadhidvaitavyathaḥ| laṅkāstrīṇāṃ punaścake vilāpācāryakaṃ śaraiḥ' itivat| kāntāvirahato guruṇā alaghunā durbhareṇeti kecit| anenaiva kāntātisaktimūlatvamapi pramādasyāvagamyate, anyathā tadvirahaviṣayasyānupapatteḥ śāpasya| svādhikārapramattaḥ svena ātmanā aṅgīkṛte adhikāre kāryadhurāyāṃ nidhipālanādau| atrāpi viśeṣānabhidhānaṃ pūrvavadrasānupayogāt| pramattaḥ
p12
anavahitaḥ | 'pramādo'navadhānatā' ityamaraḥ | anapacārapravṛttiravadhānam | athavā bhartuḥ sve svīye adhikāre yakṣarājapade pramattaḥ yathocitaṃ samudācāramullaṅghitavān | yathā sthūṇākarṇaḥ śikhaṇḍine nijamakhaṇḍaṃ puṃstvaṃ pratipādya tadaṅgasaṅginamaṅganābhāvamaṅgīkṛtya vikurvāṇaḥ śarvasakhena parvataṃ tadanupālitaṃ yadyacchayopagacchatā tucchetaralajjābhāramohitamatistirohitaḥ samudācāralaṅghanakupitena tena śaptaḥ, yathā vā nalakūbaramaṇigrīvau digambarau nitambinīkadambakena samamambarasaridambhasi ramamāṇāvapatrapamāṇau maryādātikramajanitaroṣeṇa bhagavatā nāradena ; tathāyamapi ramaṇīratilālasaḥ svadharmataḥ skhalitaḥ kalitakopena rājarājena śapta iti | śāpo nigrahavacanam | astaṃgamitamahimā antardhānaṃ prāpito divyajñānādirmahimā yasya saḥ | tathātvaṃ ca śāpajanitārdhitādhitatvāt, śāpāntarbhāvitayā vā mahimabhraṃśasyāpi; yathā raghuvaṃśe priyaṃvadaśāpaprastāve 'mataṅgaśāpādavalepamūlādavāptavānasi mataṅgajatvam' iti prathamaṃ śāpasya gajatvamātrahetutvamuktvā, paścāt 'saṃyokṣyase svena vapurmahimnā tadetyavocatsa taponidhirmām' ityanuvāde śāpe nāntarīyakatvaṃ mahimabhraṃśasyoktam | 'athāstamadarśane' iti vaijayantī | sūrya eva prasiddhasya astagamanasyābhidhānāt mahimnastatsāḍrayamavagamyate; tena ca sakalārthaprakāśakatvamatyantāvināśaśca dyotyate niśāsamayeneva śāpenāntarhitasya divasamukha iva śāpāvasāne sūryasyeva tasya yathāpuramudeṣyatvāt | varṣabhogyeṇa saṃvatsaram anubhāvyena | 'varṣo'strī bhāratādyabdavṛṣṭiṣu prāvṛṣi striyām' iti vaijayantī | 'kālādhvanoratyantasaṃyoge' iti dvitīyā | 'atyantasaṃyoge ca' iti samāsaḥ | etena praṇipātaprasāditena prabhuṇā ekavarṣāvadhiḥ śāpaḥ kṛta ityavasīyate, kupitadaśāyāmavadhividhānānupapatteḥ | śāpasya bhogyatvaṃ nāma phalataḥ priyāviraharūpāt | bhartuḥ svāminaḥ, aviśeṣanirdeśe'pi vaiśravaṇasya yakṣeśvaratvaprasiddheḥ yakṣaṃ prati tasyaiva bhartṛtvopapattiḥ | upari kavirevaitatsphuṭīkariṣyati— 'anuccaro rājarājasya' iti | bharturiti, nigrahāntare'pi śaktasya etāvatā krodhanivṛttirmahālābhaḥ, apratividheyatvāditi dyotyate | yakṣa iti | jātyaiva yaḥ sukhocito niratiśayaiśvaryaśālī nirupamarūpādiguṇasaṃpannaśca, asya hanta tasyaivedṛśī daśā daivavaśādupagateti bhāvaḥ | tathā kumārasaṃbhave— 'yakṣakiṃpuruṣāḥ paurāḥ' iti, yatra yakṣakiṃpuruṣāḥ paurāḥ, tatpuraṃ kathaṃ varṇyata ityanena yakṣāṇāṃ lokottaraguṇaśālitvaṃ sūcitam | janakatanayāsnānapuṇyodakeṣu janakatanayetyabhijanādisarvaguṇasaṃpat sūcitā; ayonijatvamata eva divyatvaṃ cetyādidivyasarvaguṇasaṃpatsūcitā | piturdaśarathasya śāsanamanupālayato bhartuḥ śuśrūṣayā tatra kaṃcitkālamuṣitāyā: patidevatākulamaulimaṇerdevyāḥ sītāyā nityanaimittikasnānavidherhetoḥ pāvanaṃ jalaṃ yeṣu | snigdhacchāyātaruṣu sītāsvahastombhitakumbhāmbhaḥ saṃbhṛtasamṛddhikāḥ 'prabhāvastimitacchāyam' itivattatastatkaraprabhāvādaviratakisalayakusumaphalabharabharitavikaṭaviṭapāstata eva snigdhāḥ lāvaṇyaśālinaḥ chāyāpracurāstaravo yeṣu | chāyātarava iti śākapārthivāditvātsamāsaḥ | raghuvaṃśe ca— 'chāyāvṛkṣamivādhvagāḥ' iti | viśeṣaṇābhyām 'pāpaharatvaṃ manoharatvaṃ ca yugapadekatra na saṃbhavati; tadubhayamatra samuditam; ato'traiva vasāmaḥ'
p13
iti tasya buddhirutpanneti brotyate | rāmagiryāśrameṣu rāmeṇa ciramghyuṣitatvāttenaiva nāmnā prasiddho giriḥ citrakūṭa iti kecit; anyaḥ kaścidityanye | tatsaṃbandhiṣu rāmabhuktamukteṣu śūnyeṣu tāpasanivāsasthāneṣu, teṣveva virahavidhuritasya nivāsaucityāt mahāśvetādivat, uparyapi sthalīdevatānāmeva prastāvāt na tu munīnām| bahuvacanena raṇaraṇikayā kacidavasthātumaśaktasya vahvāśramabhramaṇaṃ vyañjayati| vasatiḥ vāsaḥ| vasatiṃ cakre, na tvāsa; cakre, na tu cakāra; priyāsamāgamatvaritamapi cetaḥ śāpayantraṇayā saṃstabhya prayatnato nyavasadityarthaḥ| atrāha kaścit— yakṣo rāmagirau nyavasadityuktam; upari tu tatsaṃdeśaprakāraḥ prapañcayiṣyate; ato'smākaṃ paṭhatāṃ śrṛṇvatāṃ ca kimāyātam— iti| ucyate; atra tāvanmṛdulasaralacetasāṃ vyutpādyānāmakleśenaiva viśiṣṭaśabdārthavyutpattiḥ, tattadeśaviśeṣavyavahāravedanam, puṇyatīrthadevāyatanādisaṃkīrtanena duritakṣayaḥ, kīrtiralaghīyasī, rājādivallabhatayā draviṇasaṃpattiḥ, kāmasūtrādividyāsu gītādikalāsu ca kauśalam, saṃbhogavipralambharūpaśṛṅgārasāgarakarṇadhāratvam, pativratādharmaparijñānam, sahṛdaya iti sadasi satkṛtiḥ, mandīkṛtaparabrahmānandasaṃdohaśca rasāsvāda ityādīni paraḥśataṃ prayojanāni| kiṃca sakhe sūkṣmekṣikādīpikayā nirūpaya kāvyahṛdayagaharagopitamupahare sakalapuruṣārthasādhanasamarthamupadeśaratnam| yathā— mahātmano'pi yakṣasya mahilāsaṅgataraṅgitānaṅgarasapāratantryadoṣasya svādhikārapramādaḥ, tena svāmikopaḥ, tasmācchāpopalambhaḥ, tataḥ svamahimabhraṃśaḥ, priyāvieyogavedanāsaṃtānānubhavaścetyanarthaparaṃparā saṃpatitā; ato viṣayeṣvatisakti-
p14
ranarthāya | ' vinodamātramevedamiti yasyāvadhāraṇā viṭavṛttaṃ sa jānāti ' ityuktarītyā vartamāno na kvacidavasīdatīti | ato'parasyārthasya śabdatāḍitatvenāprakāśamānatvādaśābdataiva | atiprasaṅgādetāvataiva saṃtoṣṭavyam | kaveryaṃkṣavṛttānte sītārāvavattāntasamādhirastīti kecit , tanna sahṛdayahṛdayasaṃvādāya ; prayojanābhāvāt , kavinaiva ' janakatanayāsnāna— ' iti ' raghupatipadaiḥ ' iti cātyantataṭasthatayā pratipāditatvāt , upari ca ' ityākhyāte pavanatanayaṃ maithilīvonmukhī sā ' ityatra upamānatayā pratipādayiṣyamāṇatvāt , upameyasyārthasyārthabhedaḥ kaṇṭhokta iti | kāntāvirahaguruṇetyatra rūpakamalaṃkāraḥ | astaṃgamitamahimetyatra rūpakamekadeśavivarti ; athavā sāhaśyākṣaṇārūpā vakroktiḥ | janakatanayetyatra snigdhetyatra ca udāttamalaṃkāraḥ | śabdaśaktyāhlādakatvarūpaṃ mādhuryaṃ jhaṭiti vivakṣitārthasamarpakatvātmā prasādaśca guṇau | anuprāsaḥ svabhāvoktiḥ | bhāvikādayaścālaṃkārā mahākavivacasi vyātatvāttatra tatra noddhāviṣyante |
p15
atha prameyasaṃghaṭanāya bījabhūtamarthaṃ prastauti—tasminnadrāviti | tacchabdena prakṛtaḥ samāse guṇībhūto rāmagiriḥ parāmṛśyate, ' atha śabdānuśāsanaṃ keṣāṃ śabdānām ' iti, ' tavāsya nīlotpalacārucakṣuṣo
p16
mukhasya tadreṇusamānagandhinaḥ ' iti ca śāstre kāvye caivaṃ prayogadarśanāt , ' sarvenāmnānusaṃdhirvṛtticchannasya' iti lakṣaṇācca | katicciditi | arthādaṣṭau, ' māsānanyān gamaya caturaḥ ' iti vakṣyamāṇatvāt ; mukhato'nuktiranupayogāt | avalāviprayuktaḥ kāmīti | kāmo rāgaḥ tadvān rāgī san rāgaviṣayaviyukto yaḥ, tasya duḥkhāsikā kathaṃ kathyatāmiti bhāvaḥ | avalāśabdena svāvasthāto'pyasya śirīṣamṛdvayāstasyāḥ pralayārkakarkaśe virahaduḥkhe kimāpatiṣyatīti cintayā saṃtāpaḥ saṃtāyata iti karuṇaraso vyajyate | māsānnītvā na tu māseṣu gateṣu, nirvinodatayā dīrghībhūtānivānapagacchato māsān vicitrairupāyaiḥ kathaṃ kathamapi gamayitavetyarthaḥ | kanakavalayabhraṃśāriktaprakoṣṭhaḥ veṣaviracanāvidveṣeṇa bhūṣaṇāntareṣvapākṛteṣu kanakavalayaṃ maṅgalārthaṃ vāmaprakoṣṭhaniviṣṭamavaśiṣṭam , tasyāpi kārśyātirekajanitena vigalanena śūnyabhūtaṃ kaivalyamātrabhūṣaṇaṃ prakoṣṭhaṃ yasya saḥ | kanakavalayasyaikasya dhāraṇaṃ virahacihnamiti kecit | tathā śākuntale— ' pratyākhyātaviśeṣamaṇḍanavidhirvāmaprakoṣṭhārpitaṃ vibhratkāñcanamekameva valayaṃ śvāsāparaktādharaḥ ' iti, ' anatilulitajyāghātāṅkaṃ muhurmaṇibandhanātkanakavalayaṃ srastaṃ srastaṃ mayā pratisāryate ' iti ca | āṣāḍhasya grīṣmartudvitīyamāsasya śuceḥ | prathamādivasa iti, varṣāsamayasaṃnikarṣajanitaharṣotkarṣasya stanayitnoḥ saṃnāhātiśayaṃ sūcayati | āśliṣṭasānum āliṅgitataṭam | ' sānuḥ prasthaṃ taṭaṃ bhṛguḥ ' ityamaraḥ | atra suhṛdāliṅganasamādhiḥ | salilabharakhedena giritaṭe niṣadya viśrāmyantamityarthaḥ | vaprakrīḍāpariṇatagajaprekṣaṇīyaṃ giritaṭavihāre dantābhyāṃ
p17
tiryakpraharantaṃ dvipendramiva locanaharam | 'vapraḥ pitari nā na strī kṣetre rodhasi sānuni' iti vaijayantī | 'tiryagdantaprahārastu gajaḥ pariṇato mataḥ' ityamaraḥ | śyāmalaruco gajendrasyopamānatvāt salilagarbho nīlamegha ityavasīyate | sa kāmī meghaṃ dadarśeti, aho gaṇḍasyopari piṭakodbheda iti bhāvaḥ | vaprakrīḍāpariṇatagajaprekṣaṇīyamityatra upamālaṃkāraḥ | athavā tādṛśānāṃ gajānāṃ tatra vidyamānatvāt teṣāṃ madhye kimanyatamo'yamiti dṛśyamānamityarthaḥ | tadā saṃdehālaṃkāraḥ, bhrāntimānvā |
p18
2 ||
p19
meghadarśanavibhāvitoddīpitamanmathasyaṃ pravṛttimāha— tasya sthitveti | kathamapi tarulatādyavalambanaprayāsenetyarthaḥ | ketakādhānahetoḥ parimalabahulaketakīkusumanikarotpādananimittabhūtasya | anena kusumamātrasāhāyyasaṃnāho dhvanyate | antarbāṣpaḥ prayatnasaṃstambhitāntargatāśruvegāniruddhakaṇṭhaḥ | rājarājasyānucaraḥ vaiśravaṇasya bhṛtyaḥ | anena dhik pāratantryasya daurātmyamiti pratīyate | 'manuṣyadharmā dhanado rājarājo dhanādhipaḥ' ityamaraḥ | dadhyau 'priyāmiti śeṣaḥ | dhyānaṃ nāma pratyayāntarānantaritābhimatārthapratyayasaṃtānakaraṇam | meghāloka iti | navajaladharadarśane abhimataviṣayasaṃnidhānanirvṛtasyāpi manaḥ kṣaṇamadarśanādipu sotkaṇṭhaṃ bhavati ; ghanastanitajanitasaṃtrāsacapalavipulavilocane sarabhasoccaṇḍakaṇṭhagrahānurāgiṇi jane dayitāyāmityarthāt śravaṇadarśanāgocarasthānavartini sati tadvirahiṇaḥ puṃsaḥ kathā kathaṃ kathyatāmiti bhāvaḥ | etena lokavṛttāntenāsyāpi mahāpuruṣasya dhairyacyutirūpapanneti samarthyate | atrārthāntaranyāso'laṃkāraḥ |
p20
3 ||
p21
atha prayatnāvalambitadhairyastambhastāmbhitātmanastadviṣayāṃ pratipattimāha— pratyāsanne nabhasīti | parimeyadivasāntaritāgame śrāvaṇe varṣatoḥ prathame māsi priyatamāprāṇitaprayojanaṃ svāvyāpattirūpaṃ vṛttāntaṃ prārthanāpratipāditadūtībhāvena jaladhareṇa nāyayiṣyan, tatsakāśaṃ pratītyarthāt| atra kuśalaśabdena priyatamāpunaḥsamāgamotsavahetubhūtametāvato māsān prāṇasaṃdhāraṇamevocyate, 'kṣaṇamapyavatiṣṭhate śvasanyadi janturnanu lābhavān' ityuktavat; upari ca 'avyāpannaḥ kuśalam' ityavyāpattimātrasya pratipādanāt| saḥ yakṣaḥ tatkālotphullaiḥ girimallikāpuṣpaiḥ kṛtapūjāya jalamuce viśiṣṭadūtopalambhahṛṣṭaḥ prītau satyāṃ tadviṣayabhūtaṃ janaṃ prati prathamataḥ prayojyam 'sakhe bhavatā sukhenāgatam' iti vā, 'bhavataḥ śobhanamāgamanam' iti vā svāgatavacanaṃ prayuyuje| 'pratyagraṃ nūtanam navam' 'kuṭajo girimallikā' ityamaraḥ| varṣārambhasaṃbhavitvācca tatra saulabhyācca kuṭajopādānam | arghatīti pāṭhaḥ | 'argho pūjāpratikriyāḥ' iti vaijayantī |
p22
4 ||
p23
meghaṃ dautyayogyaṃ parikalpya tadāvarjane pravṛtta ityuktam | tatra kimasāvunmattaḥ, yadacetane cetana ivāceṣṭata; tadidamanupapannamityā-śaṅkya pariharati kaviḥ— dhūmajyotiḥsalilamarutāmityādi | jyotiḥ agniḥ, marut vāyuḥ, saṃnipātaḥ saṃśliṣṭaḥ samudāyaḥ, 'guṇa saṃnipāte nimajjati' itivat | jalānalābhyāmavaṣṭabdho vāyunā saṃcāryamāṇo dhūmanivahaḥ payodharaḥ | tathā śrīviṣṇupurāṇe— 'vivasvānaṃśubhistīkṣṇairādāya jagato jalam | some muñcatyathenduśca vāyunā dhīmayairdivi || nālairvikṣipate'bhreṣu dhūmānanilamūrtiṣu | na bhraśyanti yatastebhyo jalānyabhrāṇi tānyataḥ || abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ | saṃskāraṃ kālajanitaṃ maitreyāsādya nirmalāḥ ||' iti | saṃdeśārthāḥ saṃdiśyamānasya vacanasyābhidheyāḥ | paṭukaraṇaiḥ samarthendriyaiḥ, śravaṇagrahaṇadhāraṇagamanasaṃbhāṣaṇādiśaktimadbhirityarthaḥ | prāpaṇīyāḥ, abhilaṣitajanaṃ pratīti śeṣaḥ | iti prakāre | autsukyāt priyājīvitaparirakṣaṇecchāgrahagrastatayā | aparigaṇayan paritaḥ kātsryena anirūpayan | guhyakaḥ yakṣaḥ | yadyapi 'vidyādharāssaroyakṣarakṣogandharvakinnarāḥ | piśāco guhyakaḥ siddho bhūto'tmī devayonayaḥ' ityabhidhānaśāstre yakṣaguhyakayorbhedaḥ pradarśitaḥ, tathāpyavāntarabhedāpekṣayā sa mantavyaḥ | kavīnāṃ tu na tādśabhedeṣvāsthā | tathā śrīviṣṇupurāṇe—'saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghramutkṣipya dānavaḥ | nabhastaḥ prajagāmaiva sacandra iva vāridaḥ || saṃstūyamāno gopaistu rāmo daitye nipātite | pralambe saha kṛṣṇena punargokulamāyayau' ityavāntarabhidānādareṇaikasyaiva daityadānavatvoktiḥ | yatvāce saprārthanaṃ babhāṣe | na cāsau doṣaḥ ; hi yasmāt manmathonmāthonmattacittāḥ viśeṣavitsu sakhyādiṣu vivekarahiteṣu vṛkṣādiṣu ca viṣaye priyāpravṛttikathanatatpradarśanatatsamīpagamanādiyāñcayā dīnavṛttayaḥ | hiśabdaḥ prasiddhau vā | tathā ca rāmāyaṇādiṣu—'aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam | tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyāsaṃdarśanena mām ||' 'haṃsa prayaccha me kāntāṃ gatistasyāstvayā hṛtā | vibhāvitaikadeśena deyaṃ yadabhiyujyate ||' 'raktāśoka kṛśodarī kannu gatā tyaktvānuraktaṃ janaṃ no dṛṣṭeti mudhaiva cālayasi kiṃ vātābhibhūtaṃ śiraḥ | utkaṇṭhāghaṭamānaṣaṭpadaghaṭāsaṃghaṭṭaduṣcchadastatpādāhatimantareṇa bhavataḥ puṣpodgamo'yaṃ kutaḥ ||' ityādayuktīnāmamandarasaniṣyandasundaratvāt, kāmāvasthāviśeṣatvenāpyunmādasya kāmasūtrakāraiḥ pratipāditatvācca 'nayanaprītiḥ prathamaṃ cittāsaṅgastato'tha saṃkalpaḥ | nidrācchedastanutā viṣayanivṛttistrapānāśaḥ | unmādo mūrcchā mṛtirityetāḥ smaradaśā daśaiva syuḥ' iti | atrārthāntaranyāso'laṃkāraḥ |
p24
5 ||
p25
atha taṃ guṇakīrtanenābhimukhīkṛtya protsāhayan, svābhimatamupakṣipati— jātaṃ vaṃśa ityādi | puṣkalāvartakā nāma pralayasamayādhikāriṇo mahāntaḥ payodharaviśeṣāḥ | manvādīnāṃ kūṭasthānāṃ putrapautrādirūpeṇa vaṃśasthāpanadarśanādeteṣāṃ ca prādhānyādasya meghasya sāmānyācca tatkartṛtvamabhyupetyaivamuktiḥ | bhuvanavidita iti | yataste surakarikarapīvarapracaṇḍadhārāsārasaṃplāvitajagadaṇḍapiṇḍā devakāryādhikāriṇaḥ, tatasteṣāṃ vaṃśaṃ jagati ko na jānātītyarthaḥ | jānāmi na tu yasya kasyacidvacanādviśvasimi, ahamevaitatsarvaṃ sādhvavagacchāmītyarthaḥ | prakṛtipuruṣaṃ rājyāṅgatvenāntarbhūtaṃ puruṣam adhikāripuruṣamiti yāvat | kāmarūpaṃ kāmato rūpaṃ yasya tam, aṇimādyaṣṭasiddhisaṃpannamityarthaḥ | etacca— 'puṣpameghīkṛtātmā' ityādīnāmupari vakṣyamāṇānāṃ nirvāhakatayopāttam | maghonaḥ prakṛtipuruṣamiti, tribhuvanapatermahendrasyāpi tvadadhīnā rājyasthitiḥ vṛṣṭayāyattatvāt jagatsthiteḥ, aho dhanyastvamiti dyotyate | tena yata evaṃ jānāmi tasmāt | arthitvamiti sāmānyenoktirabhyupagame viṣayaviśeṣaprakāśanārtham | vidhivaśāt daivabalāditi apratikartavyatāṃ dyotayati | dūrabandhuḥ dūre bandhuryasya saḥ | 'dharmārthakāmakāryeṣu bhāryā puṃsaḥ sahāyinī | videśagamane
p26
cāsya saiva viśvāsakāriṇī' iti, 'na hi bhāryāsamaṃ mitram' iti ca tadatiśāyino bandhorabhāvāt bhāryevātra bandhurityucyate| tathā raghuvaṃśe— 'vaidehibandhorhṛdayaṃ vidadre' iti| nanu tvatprārthitaṃ mayā duṣkaraṃ cet, sukaramapi na vā kriyate; tadānīṃ praṇayabhaṅgena mānakṣatirbhavato bhāvinītyāśaṅkya tannetyāha— moghā prayojanavandhyā| 'varaṃ krīve manākpriye' ityamaraḥ| adhiguṇe adhigataguṇe abhijanādiguṇairutkṛṣṭe| puṃsīti śeṣaḥ| adhame tadviparīte| labdhakāmā kāmyate iti kāmaḥ prayojanam 'yaduddiśya pravartante puruṣāstatprayojanam' iti lakṣitatvāt, prāptaprayojanā| ubhayatra apiśabdo'dhyāhartavyaḥ| moghatve'pi ślāghyatvam amoghatve'pi aślāghyatvaṃ ca yācñāyāḥ, pūrvatra yācituḥ satāmagarhaṇīyatvāt uttaratra anyathābhāvāceti grāhyam| arthāntaranyāso'laṃkāraḥ |
p27
6 ||
p28
atha lokottaraguṇodbhāvanena taṃ prarocayan svaprārthanāviṣayaṃ prakāśayati— saṃtaptānāmiti| saṃtaptānāṃ karkaśataranidāghārkakiraṇadāvasaṃparkanitāntatāntānām| aviśeṣoktyā sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca bhūtānāmiti sidhyati| tvamiti| na tu tava kaścit pratinidhiriti bhāvaḥ| śaraṇamasi rakṣitā bhavasi, na punaḥ kriyase rājapuruṣādivat
p29
paraniyogenotkocagrahaṇādinā ceti vyajyate | 'śaraṇaṃ gṛharakṣitroḥ' ityamaraḥ | tataśca svabhāvata eva paropakāraparastvamiti pratīyate | tat tasmāt, yato'hamapi priyāvirahagharmasaṃtataḥ | payoda 'pānīyaṃ prāṇināṃ prāṇā viśvameva ca tanmayam' iti stutasya payaso nanu dātā tvam, ataḥ sarvasya prāṇada iti bhāvaḥ | priyāyāḥ saṃbandhi matkartṛkaṃ vācikam | athavā priyāyāḥ hara prāpaya | priyāyā ityavaśyakartavyatvaṃ dyotyate | me purovartino mama daśā tāvattava nayanagocarā, ato'haṃ dayāviṣaya eveti bhāvaḥ | kiṃnimittaṃ tavāyamīdṛśo daśāvipāka iti cettatrāha — dhanapatikrodhaviśleṣitasya nidhipateḥ kopena, na punarito gatena mahatāparādhena | nirnimitta eva kāśaṃ kuśaṃ vāvalambya śrīmatāmanapekṣitaparopatāyaḥ kopa iti bhāvaḥ | hetuhetumatorabhedopacārāt śāpaḥ krodha ityucyate | viśleṣitasya na tu viśliṣṭasyeti, manaḥśleṣaṇe viśleṣaṇe balātkāraṃ dyotayati | bhavatu, abhyupagataṃ mayā suhṛdarthānuṣṭhānam; atha kathaya kiyati dūre te dārāḥ; kiṃnāmā cāsau deśa iti tadvicāraṃ svābhiprāyeṇaiva parikalpyottaramāha— gantavyā ta iti | 'kṛtyānāṃ kartari vā' iti ṣaṣṭhī | nāma prasiddhau | yakṣeśvarāṇāṃ vaiśravaṇasya, tadanuvartināṃ ca māṇibhadrādīnāṃ vasatiḥ | rājadhānītyanena nirupamavibhūtiśālatvādatidarśanīyatayāvaśyābhigamanīyatāṃ vyanakti | nanu purandarapurādīnāmasmābhirdṛṣṭatvāttebhyo'syāḥ ko viśeṣa iti cettatrāha— bāhyodyānasthitaharaśiraścandrikādhautaharmyeti | kailāsasya himavadekadeśatvāt himavataśca 'yasya copavanaṃ bāhyaṃ sugandhirgandhamādanaḥ' ityuktatvāt
p30
kailāsamekhalāvāsinyā dhanadarājadhānyāśca gandhamādanameva bāhyodyānamiti mantavyam | merudakṣiṇabhāgavartinaḥ kailāsānuṣaktasya pūrvapaścimasamudrāvagāḍhakoṭidvayasya gandhamādananāmnaḥ śailasyopari gandhamādanaṃ nāma divyamudyānam , 'gandhamādanakailāsau pūrvapaścāyatāvubhau | pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ || vanaṃ caitrarathaṃ pūrva dakṣiṇaṃ gandhamādanam ' iti śrīviṣṇupurāṇavacanāt ; 'tvāmiha sthitavatīmupasthitā gandhamādanavanāntadevatā ' iti, ' padmabhedapiśunāḥ siṣevire gandhamādanavanāntamārutāḥ ' ityādibhirgandhamādane ca madanaripuvihārasya granthāntareṣu śravaṇāt | bāhyodyānādacalato rāmaṇīyakadvatahṛdayasya gaurīpaterjaṭājūṭataṭasatatasaṃnihitataruṇacandraniṣyandamānasāndracandrikānirjharaprakṣālanadviguṇakāntibhiḥ sudhādhavalaiḥ prāsādairvibhūṣitā; ataḥ purāntarāsādhāraṇaparamaguṇaviśiṣṭeti vyatirekaḥ, taṃta eva viśiṣṭā bhogabhūmiravaśyaṃ draṣṭavyeti adbhutarasaḥ, nagarīpraveśātpūrvameva pārvatīvallabhaṃ durlabhadarśanaṃ devamanāyāsena sākṣātkariṣyasi aho diṣṭayā vardhiṣyase prakṛṣṭapuruṣārthalābhāditi vastu ca dyotyate |
p31
7 ||
p32
atha madarthamapīdaṃ bhavataḥ prasthānamanyeṣāmapyupakārakaṃ bhaviṣyatītyāha— tvāmārūḍhamityādi | pavanapadavīm 'āvaho vivahaścaiva
p33
udvahaḥ suvahastathā | saṃvahaḥ pravahaścaiva tata ūrdhve parāvahaḥ || tadūrdhve syātparivaho vāyorve sapta nemayaḥ ' ityuktānāṃ saptānāṃ vāyumārgāṇāmadhastanamāvahākhyasya vāyoḥ skandharūpaṃ panthānam āsthitam, tasya meghamārgatvāt, pavanādhīnasaṃcāraṇatvācca meghānām | udvahītālakāntāḥ karakisalayairūrdhvīkṛtāḥ pralambatvānnayanarudhaḥ cūrṇakuntalājhlāḥ yābhistāḥ | prekṣaṇasvabhāvoktiḥ | pathikavanitāḥ dhanārjanādihetorgṛhātproṣitānāṃ bhāryāḥ | pratyayāt viśvāsāt, acirabhāvini priyāgame ityarthāt | ' pratyayastu khyātiranghraviśvāsādhīnahetuṣu ' iti vaijayantī | āśvasatyaḥ duḥkhasāgarādunmajjamātmānaṃ matvā jīvitasaṃdhāraṇamāśaṃsamānāḥ | kiṃnimitto viśvāsa iti cettatrāha— ka iti | kiṃjātīyaḥ, kiṃdeśīyaḥ, kiṃrūpo vā | ' pathikavanitāḥ ' iti prasaṅgāt atra pathika iti labhyate | kiṃśabdaḥ kṣepe | ' praśne kṣepe vitarke kim ' iti vaijayantī | na kaścidapītyarthaḥ | saṃnaddhe vaddhodyoge | virahavidhurāmiti | saṃbhāvitaśarīrāpāyāmityarthaḥ | tvayīti, candracandanamandānilakundamandāramākandapallavamallikotphullajalajajaladhikalholakokakokanadakokilapramukheṣu kusumaśaravarūthinīnāsīravīreṣu tvamevānatikramaṇīya iti vyajyate; tathā cāmarukaḥ— 'malayamarutāṃ vrātā yātā vikāsitamallikāparimalabharo yāto grīṣma tvamutsahase yadi | ghana ghaṭayituṃ taṃ niḥsnehaṃ ya eva nivartane prabhavati gāvāṃ kiṃ naścchinnaṃ sa eva dhanaṃjayaḥ ' iti | tathā kaścit— 'ṛtubhiriha kimanyaireka evāhamīśo jagati virahabhājāṃ jīvitākarṣaṇāya | iti niyatamatānīnmāravīrapratijñāṃ prakaṭavikaṭanādaḥ prāvṛṣeṇyaḥ payo-
p34
daḥ ' iti | upekṣeta jhaṭiti samāgamanena nāśvāsayet | anavaklṛsau liṅ | jāyāṃ dharmapatnīm | anenānyathā dharmalopo'pi syāditi darśitam, tadvināśe gṛhasyaiva nāśāt kṛtyaprayojakakartṛtvamapi taveti bhāvaḥ | tvayyeva tadvyāsibhaṅga iti cettatrāha— na syāditi | anyo'pi yaḥ pumān ayaṃ jana iva parādhīnavṛttirna syāt, ahaṃ yathā anatikramaṇīyena svāminā paratantraḥ, evaṃ paratantratā yasya nāsti sa iti vaidharmyodāharaṇametat | uttaravākyagato yacchabdaḥ sāmarthyāt pūrvavākyagataṃ tacchabdamākṣipati ; yathā kumārasaṃbhave— 'kiṃ yena sṛjati vyaktamuta yena bibharti tat' iti | yathā māghe— 'amṛtaṃ nāma yatsanto mantrajihveṣu juhvati' iti | anya iti | ito janādityarthātsidhyati; atastava nāparādhaḥ, mamaiva dagdhadaivanibaddhapāratantryanigalayantritasya karmadaurātmyamiti bhāvaḥ | atra aprastutapraśaṃsālaṃkāraḥ, meghasyoddīpanavibhāvatāpauṣkalyasya kāryamukhena pratipādanāt||
p35
bhavataḥ prasthānaprastāve prādurbhavati sunimittasaṃpattirapi madarthatīryasya bhavataḥ phalasvāminaśca mama bhaviṣyantīmabhilaṣitasiddhimabhivyanaktītyāha ślokadvayena— mandamiti | mandaṃ mandaṃ mṛdutaram, navaṃ navamitivat | anenānāyāsajanakatvamuktam, anyathā kleśāvahatvāt ;
p36
yathā raghuvaṃśe— 'tasya jātu marutaḥ pratīpagā vartmani dhvajapaṭapramāthinaḥ | cikṣiśurbhraṃśatayā varūthinīmuttaṭā iva nadīrayāḥ sthalīm' iti | nudati prerayati, gamanāyeti śeṣaḥ | viśiṣṭaphalalābhasūcakatvāt gamanāya tvarayatīti dyotakaśūnyotprekṣā | anukūlaḥ yāmuddiśya gantā vrajati, tāmeva diśaṃ prati vāyoranugamanamānukūlyam ; yathā raghuvaṃśe— 'pavanasyānukūlatvātprārthanāsiddhiśaṃsinaḥ | rajobhisturagoddhūtairaspṛṣṭālakaveṣṭanau' iti | yathā yena prakāreṇa | vāmaḥ vāmabhāgasthitaḥ, cātakasya vāmabhāgasthitau prāśastyāt ; yathā yogayātrāyāṃ varāhamihiraḥ— 'cucundarīsūkarikāśivālijhyāmāgalīpiṅgalikānyapuṣṭāḥ | vāmāḥ praśastā gṛhagodhikā ca puṃsaṃjñakā ye tu patatriṇaśca' iti | tathā mahāyātrāyām— 'na tu bhādrapade grāhyāḥ sūkarāśvatrakādayaḥ | śaradyajāgalīkauñcāḥ śrāvaṇe hasticātakāḥ' iti kālaviśeṣaniṣedhāt kālāntare cātakasvarasya praśastatvam | sagandhaḥ, atrāpi yathāśabdo'nuṣajyate | tava prāṇabhūtaḥ samīraṇo yathā tvāṃ codayati, tvaduttajīvanaikaśaraṇastvadanyavadānyavimukhaścātakaśca yathā praśastabhāgasthitaḥ 'gamyatāmarthalābhāya kṣemāya vijayāya ca' itivat śravaṇasubhagamābhāṣate | tathāśabdo'dhyāhartavyaḥ, gamyatvānnopāttaḥ | tena prakāreṇa, liṅgenonnīyate ; yathoktaṃ harṣacarite— 'nidhistaruvikāreṇa sanmaṇiḥ sphuratā dhāmnā | śubhāgamo nimittena spaṣṭamākhyāyate loke' iti | tathā śākuntale— 'haḷā saundaḷe edāe abbhuvapattīe sūidā de bhattuṇo gehe aṇuhodavvā rāalacchī' iti | garbhādhānakṣamaparicayāt apatyotpādanaśaktādabhyāsāt | balākānāṃ
p37
nīlapayodanikaṭasaṃcaraṇe garbhadhāraṇamiti prasiddhiḥ; tathā śrīrāmāyaṇe sūcitam— 'meghābhikāmā parisaṃpatantī saṃmoditā bhāti balāka- paṅktiḥ' iti| tatrāpi garbhadhānautsukyameva balākāsaṃbandhaheturmantavyaḥ, hetvantarānirūpaṇāt| nūnam asaṃśayam| 'tarkaniścayayornūnam' iti vaijayantī| āvaddhamālāḥ viracitapaṅktayaḥ| khe ākāśe| mālāśabdena gaganamaṇḍale puṇḍarīkamālikā iva nibaddhā ityapi sphurati| nayanasubhagāḥ maratakamaṇiramaṇīyakāntestavāntike carantyo nistala- sthūlamauktikarucayastāḥ parabhāgalābhānnayanagrāhiṇya ityarthaḥ| balākāḥ bisakaṇṭhakāḥ| seviṣyante rāgonmattāḥ svayamanuyāsyanti; vipayiṇaścātaḥ paraṃ ko lābha iti bhāvaḥ| yathā madanatantre— 'yatra strī svayameva ratiṃ prārthayate, taduttamaratam' iti| etena saubhāgyātiśayo'sya dhvanitaḥ| atra ca vidagdhamannivṛddhābhicodi- tasya snigdhacetasā purodhasā prayujyamānaparamāśīrvacanasya suhṛdarthe pratiṣṭhamānasya guṇavato mahīpaterbhaviṣyadanavadyarājakanyāratnasaṃprāptikasya saṃpatsyamānasiṣādhayiṣitakāryasiddheśca samādhiranusaṃdheyaḥ| suhṛjjanahṛdayasaṃvādo'pi yātrāyāmabhimatasiddhisūcaka ityapi jñāpyate| samāsoktiranumānaṃ cālaṃkāraḥ|
p38
9 ||
p39
pūrvaṃ tatprayojanapratipādanaṃ gamanarasāpādanārtham| atha prastutasvārthasiddhimāha— tāmiti | tāṃ prastutām| cakāraḥ phalāntarasamuccaye| avaśyam avyabhicāreṇa| divasagaṇanātatparāṃ na tu māsagaṇanātatparām| anenaitaduktaṃ bhavati— virahāvadhibhūtasya saṃvatsarasya prathamadivasādārabhya nirvinodatayā sudustare yannādativāhite divase, ayaṃ tāvatprathamo divaso'tītaḥ, ayamapi dvitīyo'tīta ityevamanudinaṃ saṃkhyānaikahṛdayām| idamāśāvandhanivandhanamuktaṃ veditavyam| ekapatnīṃ pativratāmiti divasagaṇanāhetuḥ; sādhvīnāṃ pativiṣayacintaiva, nānyā kāciditi bhāvaḥ| avyāpannām atra vyāpaditi virahavikasitakusumaśarahetukaḥ śarīrāpāya ucyate, āpadantarāsaṃbhavāttādaśām; tathā ca kumārasaṃbhave— 'yauvanāntaṃ vayo yasminnātaṅkaḥ kusumāyudhaḥ' iti| tadrahitām| avihatagatiḥ caṇḍataramaṇḍalapavanakhaṇḍitadehatvādibhirvighnairanupahatagamanaḥ| anenānyataravaikalye'pi gamanavaiphalyaśalyāpātaḥ sūcitaḥ| drakṣyasi vilokayiṣyasi| bhrātṛjāyāṃ nirantarasnehayantritatvāt sakhitvāccāhaṃ paramopakāriṇastava dharmato bhrātaiva, tatastāṃ mama dharmapatnīṃ raghuvīrasāralakṣaṇo lakṣmaṇa iva jānakīṃ draṣṭumarhastvamiti grotyate| tataśca tasyāḥ śīlasaṃpat, draṣṭuśca jitendriyatvam, svasya tasmin viśvāsātiśayanidānaṃ sauhārdātiśayabhūmiśca pratīyate| tathā coktam— darśitāni kalatrāṇi gṛhe bhuktamaśāṅkitam| kathitāni rahasyāni sauhṛdaṃ kimataḥ param||' iti| avyāpanneti kathaṃ niścīyata ityatrāha— āśāvandha iti| 'kālenāpīdaṃ bhaviṣyati' ityabhimataviṣayaṃ lipsāyā avicchedaḥ|
p40
āśā, saiva bandho nigalaḥ, athavā tayā bandhanam| kusumasadaśaprāṇaṃ prāṇaḥ balam| 'prāṇastu praṇaye jīve jīvite paramātmani| indriye vāyubhede ca balāntaryāmiṇorapi' iti vaijayantī| puṣpatulyabalam atisukumāram| apirvirodhe| aṅganānāṃ mṛduprakṛtīnāṃ strīviśeṣāṇām| sadyaḥpātapraṇayi yasminkṣaṇe duḥkhaprāptiḥ, tatkṣaṇa eva pāte nāśe praṇayi baddhodyogam| hṛdayaṃ manaso'dhiṣṭhānabhūtaṃ hṛtpuṇḍarīkam| ruṇaddhi nivārayati, sphuṭanāditi śeṣaḥ| anyathā sphuṭatyeva; yathā kādambaryāṃm—'candrāpīḍasya svabhāvasarasaṃ hṛdayamasphuṭat' iti| yadi nidhipatiravadhiṃ na vyadhāsyat, tadāvayostadānīmeva hṛdayaṃ sphuṭitamabhaviṣyat; nātidīrghasyāvadheḥ saṃbhavātsamāgamāśātantusaṃdānitahṛdayatayā ahameva tasyā abhyatyāpattiṃ niścinomītyarthaḥ| arthāntaranyāso'laṃkāraḥ |
p41
10 ||
p42
dūraṃ gacchatastava saṃlāpādinā vinodanāya nirāyāsameva sahacarā api saṃpatsyanta ityāha— kartuṃ yaccetyādi| cakāro vākyārthasamuccaye| prabhavati parānapekṣayā śaktaṃ bhavati| mahīṃ bhūmātrameva, na punardeśaviśeṣam| ucchilīndhrām udginnakandalakusumām; yathā māghe—'navakadambarajoruṇitāmbarairādhipurundhi śilīndhrasugandhibhiḥ|'
p43
iti | avandhyāṃ aśūnyāṃ kṛṣimukhatattatkāryaṃvyāptakṛpīvalādisaṃkulāṃ nānāvidhasasyaprasavayogyām' kṛṣyādicodanālakṣaṇatvādrjitasya | śravaṇasubhagaṃ nidāghadāhakadarśitānāṃ janānāmapekṣāyāṃ saṃnikṛṣṭavṛṣṭimukhasūcakatayodīrṇatvātkarṇāmṛtāyamānam| mānasotkāḥ paṅkāṅkitavasudhāṅṇariṅgaṇātaṅkaśaṅkayā kalupanavodakakavalitakamalaṣaṇḍakhaṇḍitamadatayā ca sarvartusukhaṃ nijarājadhānīṃ mānasaṃ saro'bhigantum utsukāḥ | 'utka utkaṇṭhitaḥ proktaḥ' iti halāyudhaḥ| ā kailāsāditi, madhye vicchedābhāva utkaḥ; tvatryātrāvadhibhūtaḥ kailāsa eva teṣāmapyavadhirityarthaḥ | visakisalayacchedapātheyavantaḥ akaṭhoramṛṇālaśakalarūpapathyadyānaśālinaḥ | visakisalayaṃ visāṅguram; tathā cottararāmacarite— 'yenodgacchadvisakisalayasnigdhadantāṅkureṇa' iti | pathi bhojanārthaṃ saṃgṛhītamannaṃ pātheyam; yathā kirāte— 'jagrāha pātheyamivendrasūnuḥ' iti | saṃpatsyanta iti | aho te daivānukūlyam; yadanāyāsena guṇavatsahāyasaṃpaditi bhāvaḥ | nabhasi, drāghīyasi nirjane gaganādhvani ekākino gamanamayuktamiti bhāvaḥ; 'eko na gacchedadhvānam' iti smṛteḥ | rājahaṃsā iti, vihagaśreṣṭhatvāt guṇavattvaṃ teṣāṃ dhvanati | 'anuplavaścānucaraḥ sahāyo'bhisaraḥ samāḥ' ityamaraḥ | viruddhānāmapi haṃsānāṃ sahāyatoktiḥ, varṣakaluṣitajalāśayamātre teṣāṃ dveṣāt jaladhareṇa saha sākṣādvirodhābhāvāt samānadeśagamanācceti mantavyam | atra svabhāvoktiralaṃkāraḥ |
p44
11 ||
p45
evaṃ sthite'nantarakartavyamāha— āpṛcchasvetyādi | 'āṅi nupracchayoḥ ' ityātmanepadam | gamanānujñānārthamāmantraṇam āpapraśnaḥ 'āpṛcchya rāghavamanuṣṭhitadevakāryam ' itivat | priyasakhaṃ iṣṭasuhṛdam, samaye tava viśramadāyitvāt, tvayā varṣaṇenopakṛtatvācca, na khalu tadanujñāmantareṇa padamapi gantuṃ yuktamiti bhāvaḥ | tuṅgam unnatam, abhraṃlihaśikharaṃ ca; yathā divākaraḥ— 'buddhirnīcapathenātmavṛttiṃ vartayituṃ rahaḥ | yasya jātu na jāyeta so'yamunnatasaṃjñitaḥ |' iti | anena tuṅgasya bhavatastāddaśaiva sakhyaṃ ghaṭata iti dyotyate, 'samānacittavṛttitvaṃ mitratvamiti darśitam ' iti lakṣitatvāt | āliṅgayeti | ciradṛṣṭasya bhavato jhaṭiti yātrāprasaṅgastena nānumodyeta; atastamanunayapūrvamanukūlayeti bhāvaḥ | puṃsāṃ vandyaiḥ darśanamātreṇa teṣāṃ puruṣārthasādhakaiḥ | mekhalāsu kaṭakeṣu | bahuvacanena brahmāścaryadidakṣayā tatra tatra bhagavato viharaṇaṃ vyajyate | mekhalāsvaṅkitamityatra bhaktasamādhiḥ ; te'pi kanakapaṭṭādiniviṣṭānīṣṭadevatācaraṇaprativimbāni kaṇṭhasūtrakaṭisūtrādiṣu dhārayanti; yathā 'śrīkaṇṭhapadalāñchano bhavabhūtirnāma kaviḥ ' iti | 'atha mekhalā | śroṇīsthāne'drikaṭake kaṭibandhe'sibandhane ' iti vaijayantī | anena mahāpuruṣābhigamyatvamapyasyeti sphurati | kāle kāle pratiprāvṛḍārambhe, tadānīmeva bhavadāgamanāniyataḥ | snehavyaktiḥ premaprakāśanam, snigdhavarṇodayaśca |
p46
ciravirahajaṃ saṃvatsaradarśanābhāvaduḥkhasaṃbhṛtam | bāṣpaṃ aśru, gharmadurmadadavadahanamihirakiraṇasaṃtatatayā prathamavarṣāvaseke prasarantamūṣmāṇaṃ ca | ‘bāṣpo'śruṇyambudhūme ca’ iti vaijayantī | anena cirādupagate hi suhṛdi tadanurāgiṇo janasyātītavirahaduḥkhānusmaraṇahetukaṃ jhaṭiti pravṛttamaśrusalilamanumāpayati tadviṣayaṃ hṛdayagatamanurāgātiśayam ; evamasyāpīti dyotyate | etya muñcata ityanvayaḥ | śleṣo'laṃkāraḥ | tadanugṛhītāprastutapraśaṃsā vā |
p47
12 ||
p48
evamanuṣṭhitānuṣṭheyasya pratiṣṭhamānasya bhavataḥ kṛtyadvayamidānīmavaśiṣṭaṃ mārgaśravaṇaṃ saṃdeśaśravaṇaṃ ca ; tayoḥ prathamabhāvitayā prathamaṃ mārgamavadhārayetyāha-- mārgamiti | tāvat ito deśādyadavadhi gantavyaṃ tadavadhi, sākalyena vā | ‘yāvattāvacca sākalye'vadhau māne'vadhāraṇe ’ ityamaraḥ | śṛṇviti | śravaṇameva prārthyate, grahaṇādīni mahāmedhāvinastavānuṣaṅgikānīti bhāvaḥ | me matsakāśādityarthaḥ | tvatprayāṇānurūpaṃ rasikajanamauleḥ parameśvarabhaktiśālinastava yātrānuguṇo bhuktimuktisādhanamekaḥ panthāḥ, nīrasānāṃ nāstikānāṃ ca kamapi pumarthamaspṛśannanya eveti bhāvaḥ | anena dayitājīvitaparirakṣaṇakṛtakṣaṇatayā tvaritasyāpi ‘vakraḥ panthāstava bhavatu ca’ iti, ‘sthātavyaṃ te nayanaviṣayam ’
p49
ityādi ca vakṣyamāṇaṃ meghagamanaucityāpekṣayeti mantavyam | tadanu mārgaśravaṇānantaram | śrāvyabandhaṃ śrotavyaśabdasaṃdarbham, atikaruṇārthaparipoṣitavipralambharasasudhānirbharagarbhatvāt | śṛṇoteḥ 'orāvaśyake' iti ṇyatpratyayaḥ | jaladeti, śravaṇasamaye rasārdrahṛdayatayā tavāpi bahulabāṣpajharīparītanayanatā bhāvinīti dyotyate ; yathā vakṣyate—'tvāmapyāhraṃ navajalamayaṃ mocayiṣyatyavaśyaṃ prāyaḥ sarvo bhavati karuṇāvṛttirārdrāntarātmā' iti | khinnaḥ khinnaḥ adhvagamanena yadā yadā śrāntirudbhavati, tadā tadetyarthaḥ; 'adhvakhinnāntarātmā' iti vakṣyamāṇatvāt | śikhariṣu na punarnagamātreṣu; gaganasaraṇivitatatuṅgaśṛṅgāṇāmeva tvadupagamayogyatvamiti bhāvaḥ | kṣīṇaḥ kṣīṇaḥ ucitapradeśavarṣaṇena yadā yadā salilavicchedo bhavati, tadā tadetyarthaḥ | srotasām agādhatayā śaśvadavicchinnaprasārāṇāṃ mahānadīpravāhāṇām | ata eva tarukuñjaśilākuñjādyabhighaṭṭanena parilaghu sarvato galitagauravam | "upalāsphālanākṣepavicchedaiḥ kheditodakāḥ | himavanmalayodbhūtāḥ pathyāḥ' iti vāhaṭaḥ | upalakṣaṇaṃ caitanmādhuryanermalyayoḥ | anena tava śarīrasthiticintā viśramasthānacintāpi na bhaviṣyatīti dyotyate | atra svabhāvoktiralaṃkāraḥ |
p50
13 ||
p51
atha pratijñātaṃ mārgakathanamārabhate— adreḥ śṛṅgamiti | asyeti labhyate, 'sthānādasmāt' ityukteḥ | śṛṅgaṃ na tu śilāmātram | etena tuṅgatvavistṛtatvoktiḥ | kiṃ sviditi | kiṃśabdo vikalpe | svicchabdaḥ praśne | 'kṣepe vikalpe kim' iti, 'praśne vikalpe nu svica' iti vaijayantī | unmukhībhiḥ unnamitavadanābhiḥ | cakitacakitaṃ atibhayavivaśam | gaganaśirasi kimidamanilabalacalitamavanidharaśikharam, aparamuta kimapi bṛhaditi sarabhasamupariparipatanabhayabharataralanayanakuvalayamanibhṛtakucamukulamabhirucitajanamanuyuñjānābhirityarthaḥ | atra hetuḥ— mugdhābhiḥ anatinirbharayauvanābharaṇatvādaviditavastutattvābhiḥ, siddhāḥ khaḍgagulikāñjanādidhāriṇo devayoniviśeṣāḥ teṣāṃ vadhūbhiḥ | siṣādhayiṣitakāryodyogabhāraḥ utsāhaḥ | anena trāsaśaṅkāvismayautsukyataraṅgitavividhavilāsabhaṅgiraṅgāṇāṃ divicarāṅganāpāṅgānāṃ prathamata eva bhājanaṃ bhaviṣyatītyaho prathamakhanana eva nidhidarśanamiti dyotyate | sarasaniculāt vimalasalilabahulatayā satatataruṇavetasataruviśeṣāt | 'niculo hijjalo'mbujaḥ' ityamaraḥ | etacca madajalanirjharodvāramaṇḍitagaṇḍamaṇḍalatayā caṇḍatāpavinodanāya śītalatamamamuṃ pradeśamuddiśya teṣāmāgamanaṃ saṃbhāvyata iti vyañjayati; idānīmatra vṛṣṭirnāpekṣitā, tat gamana evodyujtāmiti vā; tvatkṛtedānīntanavarṣanavīktatarutayā yāvadāgamanamiha na śoṣaśaṅketi vā | khamutpateti | sakaladeśadarśanasaukaryāya gaganaśikharamārohetyarthaḥ | diṅnāgānām airāvatādīnām; bahubhirekasya virodho na yukto'panayatvāditi bhāvaḥ | etena samararatatvaśaṅkāmasya pariharati | pathi pariharanti | tadāghātaśaṅkāyāmapathenāpi gantavyamiti bhāvaḥ | sthūlahastāvalepān pratigajadhiyā samarāya vā, giritaṭabuddhyā vaprakrīḍanārthaṃ vā, samākṛṣṭuṃ prasaratāṃ mahatāṃ śuṇḍādaṇḍānāṃ madabharajanitān yatkiṃcitkāritālakṣaṇān vyāpārān; yathā kumārasaṃbhave— 'tadīyāstoyadeṣvadya puṣkalāvartakādiṣu | abhyasyanti taṭāghātaṃ nirjitairāvatā gajāḥ ' iti | atra prathamapāde saṃdehālaṃkāraḥ | anyatra svabhāvoktiḥ |
p52
14 ||
p53
atha madhyemārgakathanaṃ gamanasamaye praśastaṃ daivata evopapannaṃ kimapi maṅgalamavalokya taduddharṣaṇāyāha— ratneti | ratnacchāyāvyatikaraḥ vyāmiśritānāṃ vajrādīnāṃ vicitrāṇāṃ navānāṃ ratnānāṃ saṃkīrṇaḥ prabhāprarohasaṃdoha ivetyarthaḥ, indradhanuṣo nānāvarṇatvāt | prekṣyaṃ purastāt agrato bhavatā dṛṣṭirdeyetyarthaḥ | darśanīyamiti dhanuṣo viśeṣaṇam | valmīkāgrādapi pākaśāsanaśarāsanodayaḥ | uktaṃ ca saṃhitāyām— 'jalamadhye'nāvṛṣṭirbhuvi sasyavadhastarūtthite vyādhiḥ | valmīke śastrabhayaṃ niśi sacivavadhāya dhanuraindram' iti | khaṇḍaṃ apūrṇasvarūpam, utpadyamānadaśākatvāt | ākhaṇḍalaḥ indraḥ | atitarāmiti | pūrvameva nayanahāri, etatsāhcitye kiṃpunariti bhāvaḥ | barheṇeti | jātavekavacanam | prālambātmanā prathitairmayūrapicchairityarthaḥ, teṣāmapi śabalavarṇatvāt | sphuritarucinā śuddhaśyāmale vapuṣi śabalavarṇasya parabhāgalābhāt vibhaktohsitalāvaṇyena | śyāmamiti sphuritarucineti ca sādhāraṇo dharmaḥ | gopaveṣasya vahvānāṃ veṣa iva veṣo yasya | ākalpasya kalpanā veṣaḥ | anena dharaṇitalamavatīrṇasya pūrṇātmanaḥ padmanābhasya karmabandhanibandhanamantareṇaiva dharmasaṃsthāpanāya naṭasyeva tattadbhūmikāvalambena vivartaḥ, na tu vāstavaḥ kaściddvigrahaparigraha iti dyotyate ; 'jagatāmupakārāya na sā karmanimittajā | ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpinyavyāhatātmikā' iti vacanāt | viṣṇoḥ vyātatvena vedaśirasi pratipādyamānasya, 'vedāntavedibhirviṣṇuḥ procyate yo nato'smi tam' iti vacanāt | atra bhagavata upamānatvāt upameyasyāpi meghasya saṃkocavikāsaśaktatvaṃ svarasata eva paropakāraparatvaṃ ca dyotyate | 'te' iti kevalameghasyaivopameyatvena gopaveṣasyeti dharmādhikyamiti nāśaṅnīyam; tasyaiva barhadhāraṇopapattestadviśiṣṭasyaiva viṣṭaraśravasa upamānatvāt, śrīrāmāyaṇe— 'suptaikahaṃsaṃ kumudairupetaṃ mahāhṛdasthaṃ salilaṃ vibhāti | śaratprasannaṃ paripūrṇacandraṃ tārāgaṇākīrṇamivāntarikṣam ||' ityatra mahāhṛdasthamitivat | upamātrālaṃkāraḥ | kasyacidrājñaḥ prasthānārambhe kutaścitpuruṣādanargharatnābharaṇopahāraprātisamādhiratrānusaṃdheyaḥ | indradhanuṣo darśanasya yātrāyāṃ maṅgalatvamuktam | tathā ca mahāyātrāyām— 'cāpamaindramanulomamakhaṇḍaṃ projjvalaṃ bahalamāyatamiṣṭam' iti |
p54
15 ||
p55
punaḥ prakṛtamanusarati— tvayīti | kṛṣiphalaṃ kṛṣiḥ kṣetrasaṃskārabījāvāpādiko vyāpāraḥ, tasya phalaṃ saṃpūrṇasyasaṃpattiḥ tat | tvayi, adhīnaṃ parāpekṣayā sthitam, tasya samucitasamayasaṃbhaviviśiṣṭavṛṣṭiniṣpādyatvāt | itiśabdo hetau | bhrūvilāsānabhijñaiḥ ārecitaprabhṛtīnāṃ bhrūceṣṭitānāmakovidaiḥ, upalakṣaṇaṃ caitadanyeṣāmapi nayanavilāsānām, nagarasundarīnayanāravindavat kṛtrimavilāsaviracanāsvaśikṣitairityarthaḥ | etena svārasikavilāsaireva teṣāṃ sahṛdayacamatkārakāritvaṃ dhvanitam | 'alasavalitaiḥ premārdrairmuhurmukulīkṛtaiḥ kṣaṇamabhimukhairlajjālolairnimeṣaparāṅmukhaiḥ | hṛdayanihitaṃ bhāvākṛtaṃ vamandririvekṣitaiḥ kathaya sukṛtī ko'yaṃ mugdhe tvayādya vilokyate ||' iti mugdhānāmapyakṛtrimavilāsasaṃpatpratipādanāt | tathā kirāte—'akṛtrimapremarasābhirāmaṃ rāmārpitaṃ dṛṣṭivilobhi dṛṣṭam' iti | 'puṃsaḥ pūrvāparībhūtā sukhitvena vyavasthitiḥ | buddherunmīlanī gāḍhaṃ prītitvena nigadyate ||' iti divākaraḥ | snigdhaiḥ arūkṣaiḥ | janapadavadhvaḥ rāṣṭrāṇāṃ kṛṣīvalabahulatayā ardhāttvanivāsikṛṣīvalamahilāḥ | pīyamānaḥ snehabahumānautsukyātirekajanitena darśanena kavalīkriyamāṇaḥ | sadyaḥsīrotkaṣaṇasurabhi samanantarameva halamukhollikhiteṣu gharmatapteṣu pradeśeṣu tvadupagamajanitanavavarṣāvase-
p56
kāt ghāṇendriyaprīṇanayuktam | 'atho phalam | nirīṣaṃ kūṭakaṃ phālaḥ | kṛṣiko lāṅgalaṃ halam | godāraṇaṃ ca sīraḥ ' ityamaraḥ, 'surabhirghrāṇatarpaṇaḥ ' iti ca | kṣetraṃ kedārabahulatvāt puṇyadeśatvādvā | 'kṣetraṃ gṛhe pure dehe kedāre yogibhāryayoḥ | puṇyasthāne samūhe ca' iti vaijayantī | āruhya, unnatasthalatvāt | mālamiti nāmnā prasiddham | 'meghamanmathayormāro māraṃ maraṇamicchate | mālā puṣpādivandhe syānmālamunnatabhūtalam ' ityutpalamālā | mālayogānmālava iti hi deśaḥ prasiddhaḥ | kiṃcitpaścāt paścimāṃ diśamuddiśya, mārgasaundaryānurodhena | laghugatiḥ śīghragamanaḥ, madhye viśramaśailābhāvāt | 'laghu kṣipramaraṃ drutam ' ityamaraḥ | uttareṇa uttarādigbhāgena | bhūyaḥ punaḥ, arṅgīkṛtāyā uttaradiśo madhye parityāgāt | evakāro bhinnakramaḥ, uttareṇaiva prastutenetyarthaḥ | atra svabhāvoktiralaṃkāraḥ |
p57
16 ||
p58
atha dūrasaraṇigamanakhinnasya viśramasthānamupadiśati— tvāmiti| 'āsāraḥ syātprasaraṇe vegavṛṣṭau suhṛdvale ' iti vaijayantī | praśamitaḥ prakarṣeṇa nāśitaḥ vanopaplavaḥ davajheṣalatāśoṣādistaṭakānanopadravo yasya| sādhu samyak| mūrdhnā śikhareṇa, śiraseti ca| vakṣyatīti, vahaterdhā-torlṛṭi| śirasā vahanaṃ nāma lakṣaṇayā satkārātiśayaḥ| adhvaśramaparigataṃ mārgagamanasaṃbhṛtenāyāsena sametam, tadānīṃ viśeṣataḥ satkārasyaucityam, anyathā tādarthyamapi nātidopāyeti bhāvaḥ| sānumān parvataḥ| āmrakūṭa iti nāma| kuto'tra niścayaḥ, janamanasāmanavasthānādityāśaṅkayāha— kṣudraḥ kulādibhirnīcaḥ| prathamasukṛtāpekṣayā svaviṣaye pūrvaṃ tena prayuktamupakāramālocya| saṃśrayāya svagṛhanivāsārtham| prāpte nidhāvivātmanānveṣaṇīye svayamupagata ityarthaḥ| mitre 'iha lokasukhaṃ mitram' iti lakṣitārthasya mitraśabdasya mukhyābhidheye puṃsi| anena abhaṅgurapremāspadatvaṃ suhṛdāṃ sūcitam| tathā kumārasaṃbhave— 'pramadāsvanavasthitaṃ nṛṇāṃ na khalu prema calaṃ suhṛjjane' iti| atra nṛṇāmiti na tu satāmiti sadasatsādhāraṇatvam, na calamityabhaṅguratvaṃ ca suhṛtpremṇaḥ prakāśitam| vimukhaḥ pratinivṛttamukhaḥ, anādara iti yāvat| kiṃ punarya ityākṣipyate; tasya svapne'pi vaimukhyaṃ nāśaṅkanīyamiti bhāvaḥ| tatheti, anubhavābhinayaḥ| uccaḥ unnataḥ, prāṇātyaye'pyanuciteṣvadattadṛṣṭirityarthaḥ| atra pūrvārdhe samāsoktimūlāprastutapraśaṃsā; uttarārdhe'rthāntaranyāsaḥ |
p59
17 ||
p60
tvadupagamena tasya lokottaracamatkāratvaṃ bhaviṣyatītyāha— channopānta iti| sthagitaḥ arthāt śikharasavidhapradeśo yasya| pariṇataphalajyotibhiḥ pākapāṇḍuraphalabharodrāsibhiḥ | kānatānāmraiḥ tadvanarūḍhacūtadrumaiḥ | anena janānupabhogyatvātsamagraphalajālakañcukitaviṭapasaṃcayatvamuktam | sarpaveṇīsavarṇe sarpaveṇī nāma mecakaruciḥ kaścit padārthaḥ sarpasadṛśākāraḥ | 'nīlālake meghacaye mecake stanacūcuke | maṇḍale kṛṣṇasarpāṇāṃ sarpaveṇī nigadyate ||' iti divākaraḥ | kāminīkeśabandhaviśeṣo vā, tatsamānacchāye | sarpaveṇīti kṛṣṇabhujaṃgabhogamaṇḍalamiti kecit | nūnaṃ tarke | 'tarkaniścayayornūnam' iti vaijayantī | amaramithunaprekṣaṇīyāṃ dharaṇitalodantasaṃdarśanakutūhalena viyati vimānena saṃcaramāṇānāṃ suramithunānāṃ prakarṣeṇekṣaṇayogyām | madhye cūcukapradeśe | śoṣavistārapāṇḍuḥ tadyatirikte nijamaṇḍalābhoge tāruṇyajanitalāvaṇyapāṇḍimā; tathā raghuvaṃśe— 'athāsya ratnagrathitottarīyamekāntapāṇḍustanalambihāram' iti | utprekṣābalāt vṛttottuṅganiveśatvaṃ girerapyavasīyate | atra lavaṇasāgarasalilanīlaparidhānāyā vanajanapadanaganagaracitratarapatrabhaṅgabhājo gaṅgāditaraṅgiṇīpūratārahāranikarahāriṇyāḥ kṣititaruṇyā vikacakuvalayamecakacūcuko dviradaradanakhaṇḍapāṇḍumaṇḍalaḥ kucakalaśā ivāyamidānīmavanidhara ityutprekṣyamāṇairvilāsibhirullasitanarmasaṃlāpairvaimānikamithunaiḥ sakautukavilokanīyāṃ kāmapi ramaṇīyatāmupalapsyata ityarthaḥ | utprekṣātrālaṃkāraḥ |
p61
18 ||
p62
atha viśrāntasyānantarakaraṇīyamanuvādamukhena vidadhāti- sthitvā tasminnityādi | vanacaravadhūbhuktakuñje pulindasundarībhiḥ svavihāreṇa saphalīkṛtalatāviතānakuhare | 'nikuñjakuñjau vā klībe latādipihitodare' ityamaraḥ | anena gahanavanabahulatayā viśiṣṭavilāsināmanupabhogyatvaṃ dhvanyate | muhūrtaṃ yāvadviśramalābham, draṣṭavyāntarābhāvāt | toyotsargadrutataragatiḥ tadanugrahāya tatra prayuktena varṣeṇa galitagauravatayā śīghrataragamanaḥ | tatparaṃ tasmādūrdhvam | vartma mārgam | tīrṇaḥ ullaṅghitavān | 'revā tu narmadā somodbhavā mekhalakanyakā' ityamaraḥ | upalaviṣame śilābhirnimnonnate, sthūlavikaṭasthityā śilādviṣame vā | vindhyapāde 'pādāḥ paryantaparvatāḥ' ityamaraḥ | viśīrṇām uccāvacaśilātalāsphālanaskhalitajarjaritatayā bahumārgīkṛtām | bhakticchedaiḥ vinyāsavicchittiviśeṣaiḥ | bhūtiṃ bhasma | 'bhūtirbhasitaṃ bhasma' iti halāyudhaḥ | vindhyasya samāse guṇībhūtatve'pi vastutaḥ prādhānyāttasyaiva gajenopameyatvam | tuṅgatvadarśanīyatvādiḥ sādhāraṇo dharmaḥ; revābhūtyostu svacchatvapāpaharatvādiḥ | atra dṛṣṭānto'laṃkāraḥ |
p63
19 ||
p64
anantarakaraṇīyamāha— tasyāstiktairiti | 'kaṭutiktakaṣāyāstu saurabhye'pi prakīrtitāḥ ' ityamaraḥ | vāsitaṃ parimalitam | vāntavṛṣṭiriti, pūrvoktānuvādaḥ | toyamādāyeti, tadādānasyāvaśyakartavyatāṃ dyotayati | jambūkuñjapratihatarayaṃ jambūlatāmaṇḍapāsphālanaskhalitavegam | anena lāghavamuktam | 'raṃhastarasī tu rayaḥ syadaḥ ' ityamaraḥ | antaḥsāram abhyantarasaṃpannabalam 'sāro bale sthirāṃśe'rthe pumānnyāyye vare triṣu ' iti vaijayantī | jalabharagarbhatayā jātagauravamityarthaḥ | ghaneti | ghanatvamapi tava tadānīṃ vyaktaṃ bhaviṣyatīti bhāvaḥ | tulayituṃ svacchandato yatra kutracinnayanāya calayitum, paricchettuṃ vā | matprāṇasuhṛdaḥ pavanasya mayyavajñā kathaṃ bhāvinīti cettatrāha— rikta iti | sāmānyena śūnyatāparyāyo'pi riktaśabdo'rthādviṇadāridryaṃ lakṣayati | sarvaḥ sarvadā mānanīyo suhṛt bhrātā pitā bandhurgururityādirapi | hiśabdaḥ prasiddhau | laghuḥ avamānapadam, 'laghutā niyatā nirāyateḥ ' itivat | pūrṇatā atrārthāddhanasamṛddhiṃ lakṣayati | gauravāya bahumānāya, 'vapurviśeṣeṣvatigauravāḥ kriyāḥ ' itivat | atra ca puṣṭakāmukopabhogyāyāḥ kasyāścidgaṇikāyā nikṛṣṭakuṭṭinīvipritamapi nijavaidagdhyānnidhuvanamanubhūya jhaṭityapasarato janairaparicchedyagabhīravṛtterviṭasya samādhiranusaṃdheyaḥ | 'kṛtaśuddheḥ kramātpītatoyādeḥ pathyabhojinaḥ | vātādibhirna bādhā syādindriyairiva yoginaḥ ' iti
p65
kharanādoktaściktsākramo'pyanusaṃdheyaḥ| pūrvārdhe svabhāvoktiralaṃkāraḥ, anyatrārthāntaranyāsaḥ |
p66
20 ||
p67
atha vrajataste panthāstatkālabhāvibhirlalitairlakṣaṇairvinā vācaṃ vyaktībhaviṣyatītyāha— nīpamiti| nīpaṃ kadambakusumam| 'nīpa-priyakakadambāstu halipriyaḥ' ityamaraḥ| dṛṣṭvā apakvatvādanabhivyakta-samagramakarandatayā navīnarasautsukyācca mukhaiḥ paripīḍya| haritakapiśaṃ navaparṇavarṇaṃ śyāvavarṇaṃ ca| 'pālāśo harito harit| śyāvaḥ syātkapiśaḥ' ityamaraḥ| atra heturasamagrasaṃjātakiñcalkatvam| anukacchaṃ kacchapradeśeṣu| 'jalaprāyamanūpaṃ syātpuṃsi kacchastathāvidhaḥ' ityamaraḥ| dṛṣṭeti atrāpyanuṣajyate| dagdhāraṇyeṣu dāvadagdheṣvaraṇyeṣu| adhikasurabhiṃ dagdhasthalaparimalebhyo'tiśayena ghrāṇaprīṇanaṃ navajalāvasekāt| sāraṅgaśabdenātra cātakamadhukarahariṇāstrayo'pyarthāstriṣu vākyeṣu kramāttantreṇocyante| 'sāraṅgaḥ śavalo varṇaścātakaḥ ṣaṭpado mṛgaḥ' iti vaijayantī| tatra cātakānāṃ kadambakuḍmalakhaṇḍanam, ṣaṭpadānāṃ kandalīmukuladalanam, mṛgāṇāṃ dagdhasthalaparimalāghrāṇam| atha vā pūrvavākye'pi bhramarāṇāmeva kartṛtvam, cātakānāṃ kadambanasyāprasiddhatvāt; uttaravākye kriyāntarokterhariṇānām| ghrāṇe tu sāraṅgā gajā iti kecit, 'karīva siktaṃ pṛṣataiḥ payomucāṃ śucivyapāye vanarājipalvalam' ityuktatvāt| atra pramāṇaṃ mṛgyam| jalalavamucaḥ lokasukhānurodhena śanaiḥśanairvarṣataḥ| sūcayiṣyanti jñāpayiṣyanti, 'mṛgyaśca darbhāṅkuranirvyapekṣāstavāgatijñaṃ samabodhayanmām| vyāpārayantyo diśi dakṣiṇasyāmutpakṣmarājīni vilocanāni' itivat| kāvyaliṅgamalaṃkāraḥ |
p68
21 ||
p69
athāsya kālakṣepaṃ saṃbhāvya uktibhaṅgayānumodamāna iva niṣedhati— utpaśyāmīti| utpaśyāmi saṃbhāvayāmi| sakhe nirvyājapremāspada| matpriyārthe yiyāsoḥ īdṛśasya vyasanavihvalasya mama prītihetorjigamiṣataḥ| sakhe iti, matpriyārthamiti ca, vilambasya svapne'pyacintanīyatāṃ dyotayati| kālakṣepaṃ prakṛtakāryānupayogena kālasya yāpanam| kakubhasurabhau tadātvonmīladarjunamañjarīsaurabhyādhivāsite| 'indradruḥ kakubho'rjunaḥ' ityamaraḥ| etadvilambane hetuḥ| parvate parvata iti| madhyemārgaṃ parvatānāṃ bahutvāt pratiparvataṃ kṣaṇaṃ kṣaṇamavasthāne'pi mahataḥ kālasyātikramāpattiriti bhāvaḥ| anyaṃca tasmādapi durlaṅghaṃ vilambahetumāha— śuklāpāṅgairiti| 'śuklāpāṅgaḥ śikhāvalaḥ' iti vaijayantī| sajalanayanaiḥ cirasaṃdarśanasaṃbhṛtānandatrāṣpabindubhiḥ saṃsta-
p70
mbhitanayanaiḥ | svāgatīkṛtya svāgataśabdaṃ kṛtvā | 'kekā vāṇī mayūrasya' ityamaraḥ | kathamiveti pāṭhaḥ | āśu gantuṃ tvaritagamanāya | kathamiva vyavasyet udyogaṃ kuryāt, dākṣiṇyanighnatvāditi bhāvaḥ | kathamapīti kecit | sakhitvānmaddaśādarśanācca priyājīvitaparitrāṇāyattatvānmajjīvanasya prāṇatrāṇātparasya dharmasya cābhāvānmadhye vilambo na te yukta ityarthaḥ | utpaśyāmi na punarniścinomi, yatastvayi naivaṃ saṃbhāvyata iti dyotyate | atrāprastutapraśaṃsālaṃkāraḥ |
p71
22 ||
p72
vindhyamatikramya mārgavaśādanyāṃśca parvatān vilaṅghya vrajataste daśārṇā nāma janapadāḥ pathi bhaviṣyanti; teṣāṃ ca tvadāsattau kācidīdṛśī daśā samudeṣyatītyāha—pāṇḍucchāyetyādi | vṛttiḥ kaṇṭakiviṭapinirmitaṃ samantataḥ prākārasamākāramāvaraṇam | 'prāntato vṛttiḥ' ityamaraḥ | ketakaiḥ ketakīkusumaiḥ | sūcibhinnaiḥ sūciḥ śastraviśeṣaḥ, sūcivattīkṣṇatayā dalāgrāṇyatra sūcaya ityucyante, sūcimātreṇa vikasitaiḥ, anatipākādadalitadalasaṃpuṭairityarthaḥ | nīḍārambhaiḥ kulāyanirmāṇopakramaiḥ | 'kulāyo nīḍamastriyām' ityamaraḥ | gṛhabalibhujāṃ bhavaneṣu saṃcaratāṃ kākānām | 'vāyase karaṭāriṣṭabalipuṣṭasakatprajāḥ' ityamaraḥ | athavā caṭakānām | 'gṛhabalibhuṅnīlakaṇṭhaśca
p73
atha jalalavamuca iti jalamokṣaṇasya prasaṅgāttanmokṣaṇalaghostava salilapānamapekṣitam; tacca tatra vetravatyāṃ bhaviṣyatīti pratipādayati— teṣāṃ dikṣivati | digantaraprasiddhavidiśāsaṃjñāṃ daśārṇadeśānāṃ saṃbandhinīṃ mahānagarīm | 'lakṣaṇaṃ vārṣike cihne nāmni mudrāṅgasaṃpadoḥ' iti vaijayantī | sadyaḥ gamanānantarameva | atimahat prayojanāntarebhyo viśiṣṭatvāt | kāmukatvasya salilapānatṛṣṇāyāḥ, viṣayarasikatāyāśca | labdhā lapsyate, tvayeti śeṣaḥ | labdheti, karmaṇi luṅantamidaṃ rūpam | labdhveti ktvāntaḥ pāṭhaḥ; tadā labdhvā pāsyasītyanvanaḥ | tāditi, uttaravākyagatayacchabdavalādāyāti | yattadityatra yacchabdaḥ payaḥ parāmṛśati | yacchandanikaṭavartitvāt-
p74
cchabdaḥ prāsiddhiṃ parāmṛśati | tīropāntastanitasubhagaṃ taṭanikaṭāsphālanajanitakalakalamanoharam, 'stanitamaṇitādi surate' iti, 'stanitamabhraghoṣavat' iti ca bharatavāstyāyanādipratipāditaśabdaviśeṣavardhitarāgaṃ ca | svādu madhurarasam, pīyūṣātiśāyino'dharāmṛtasya vidyamānatvādrasanīyaṃ ca | sabhrūbhaṅgaṃ rasāveśavivaśena preyasā haṭhātkāreṇa pīyamānena mukhāmbujenābhinītalilatakopollasitacillīvallīmanoharamityarthaḥ | vetravatīti nadyāḥ saṃjñā | calormyāḥ calaḥ mṛdumārutotthāpitaḥ ūrmiḥ tanutaraṅgo yasyāḥ, tasyaiva bhrūbhaṅgasāhaśyopapatteḥ ; vakṣyati ca— 'pratanuṣu nadīvīciṣu bhrūvilāsān' iti | calormyā iti nadīviśeṣatvenokto'pyarthāt payasa eva phalati, nāyikātvena pratīyamānāyā: saritaḥ sabhrūbhaṅgamukhasthānīyatvāt payasaḥ | calormīti vā pāṭhaḥ | atra nāyikāpakṣe tīropānte stanitasadṛśastanitasubhagamiti, calormi paya iva mukhamiti ca yojyamarthabalāt; yathā— 'aindraṃ dhanuḥ pāṇḍupayodhareṇa śaraddhānārdranakhakṣatābham | prasādayantī sakalaṅkaminduṃ tāpaṃ raverabhyadhikaṃ cakāra' ityatra | samāsoktiralaṃkāraḥ |
p75
24 ||
p76
atha śramavinodasya sthalaṃ nirdiśati— nīcairiti | nīcairi-
p77
tyākhyā nāma yasya tam | girimadhivaseriti | 'upānvadhyāṅvasaḥ' iti saptamyarthe karmatvāt dvitīyā | tatra vidiśāpure | viśrāmahetoḥ adhvaśramavinodanāñcimittāt | 'nodāttopadeśasya māntasyānācameḥ' iti vṛddhipratiṣedhādviśrameti vaktavyam; viśrāmeti rūpasiddhirlakṣaṇāntareṇeti jñeyam | mahatā śrameṇa paragṛhopasarpaṇe trapāpi tvayā na kāryā; yatra na satkāraḥ tatraiva tasyāḥ sāvakāśatvāt | atra tu pratyutetyāha— tvatsaṃparkāt cirābhilaṣitāt acintitopanatāt priyasuhṛdastava samāgamāt, upacitapraharṣatayā romāñcakañcukitamivotprekṣyamāṇam | aprauḍhapuṣpaiḥ apariṇatamukulaiḥ, kuḍmalānāmeva pulakasāmyaprasiddheḥ | paṇyastrīṇāṃ vāravilāsinīnām saṃbhogopakaraṇabhūtavividhakusumāṅgarāgapaṭavāsādisaurabhaṃ mukhenodyamandirdarīgṛhaiḥ | nāgarāṇāṃ nagaravāsinām | uddāmāni viśrṛṅkhalāni, viśrṛṅkhalatvaṃ nāma niratiśayavibhūtisaṃbhārabhūṣitaniryantraṇasmaravyāpārapāragatvam; 'yauvanamaphalaṃ daridrasya' ityuktatvāt | etena surabhiparimalāghrāṇenaiva śramaste gamiṣyatīti dyotyate | atrotprekṣā udāttaṃ cālaṃkāraḥ |
p78
25 ||
p79
atha viśrāntasya setikartavyaṃ gamanaṃ vidadhāno madhyemārgamānuṣaṅgikarasāntarapratipādanena prarocayati— viśrāntaḥ santriti | vananadītīrajānāṃ dharmanirmūlitasrotasāṃ kṣudranadīnāṃ tīrajātatvāt śoṣonmeṣaśocyānāmityarthaḥ | udyānānāmiti, sarasajanopabhogayogyatvādavaśyarakṣaṇīyatvaṃ dyotyate | navajalakaṇairiti | dharmābhitaptānāṃ sadyo jalāvagāhane rogaprasaṅgāt śanaiḥ śanairāsvādanaṃ vidheyamityarthaḥ ; yathā vakṣyati— 'tāmutthāpya svajalakaṇikāśītalenānilena pratyāśvastāṃ samamaminavairjālakairmālatīnām' iti | 'atha māgadhī | gaṇikā yūthikāmbaṣṭhā' ityamaraḥ | yūthikā puṣpalatāviśeṣaḥ | saukumāryātiśayena sulabhamlānitvādyanīyatādyotanārthaṃ yūthikāgrahaṇam | jālakaṃ samūhaḥ, athavā kuḍmalāni | 'korakajālakakālikākuḍmalamukulāni tulyāni' iti halāyudhaḥ | niṣiñcan utpādayan, athavā nitarāṃ siñcan | 'sukhairniṣiñcantamivāmṛtaṃ tvaci' ityatra siñcateramṛtaṃ karmībhavati | atra tu jālakānīti ? maivam; kiratisiñcatyādīnāṃ kusumajālādīni kadācitkaraṇībhavanti kadācitkarmībhavantīti parihāraḥ | gaṇḍeti | karatalenādāya svinnatkapolamukurapramārjanaṃ yat, tajjanitayā rujā kleśena vivarṇakarṇakuvalayānām | anena kharucimarīciparicayaviracitena tādātvikena rūpeṇa sahṛdayāsvādyatvaṃ dhvanitam | chāyādānāt aparocitaparamopakārakaraṇāt | kṣaṇaparicitaḥ kṣaṇamātrabandhuḥ, sasnehabahumānaṃ nirvarṇitatvāt; tāvatā kiṃ na paryāptam, janmalābhasya sāphalyāditi bhāvaḥ | puṣpalāvīmukhānāṃ puṣpakhaṇḍanaparāṇāṃ yuvatīnāṃ yāvatīti bhāvaḥ(?)mukhānāmiti, tāsāṃ kusumalavanakutūhalākulitatve'pi bhavacchāyālābhavaśena svarasata eva sacamatkāraṃ tvadabhimukhavivṛtottānalocanatvaṃ mukhānāṃ niyataṃ bhāvīti vyajyate | atra svabhāvoktiralaṃkāraḥ ||
First 71 of 300 passages. Read on