Citropahara 2
Rucirā 2
- Language
- Sanskrit
2.1
nayeti | nayatānayatā | nayasya nīteḥ tānena vistāreṇa yatā baddhā yukteti yāvat | tanu vistāre bhāve ghañ | mahitā'mahitā | maho'syā'stītimahī utsavavān “maha utsava uddhavaḥ” ityamaraḥ “ata iniṭhanau” iti iniḥ tasya bhāvaḥ mahitā | tayā mahitā pūjitā | maha pūjāyām karmaṇi ktaḥ | yadvā mahitā pūjitā ā samantāt mahitā utsavavattā yasyāḥ yasyāṃ vā sā | yadvā mahitaścāsau āmaḥ amanam jñānam ama gatyādiṣu bhāve ghañ | tasmai hitā | yadvā mahitā pūjitā ā sāmastyena mā lakṣmīḥ yasyāḥ sā mahitāmā sā cāsau hitā | yadvā mahitā pūjitā iti pṛthak | tathā āmahitā jñānānukūlā iti pṛthak | viditā | prasiddhā | aviditā | na viśeṣeṇa ditā khaṇḍitā | do 'vakhaṇḍane karmaṇi ktaḥ “ghatisyatimāsthāmittikiti” iti ikāro'ntādeśaḥ | “kṛttaṃ dātaṃ ditaṃ chitaṃ ṭaṅkaṇam” ityamaraḥ | yā viditā sā aviditā iti apiśabdābhāvādvirodhālaṅkāro vyaṅgyaḥ | kalitākalitā | na kaliḥ kalahaḥ yatra tat akali tasya bhāvaḥ akalitā | kalitā prāptā kala gatau saṃkhyāne ca ityataḥ karmaṇi ktaḥ akalitā yayā sā | yadvā kalerbhāvaḥ akalitā kaliyugatvam tayā akalitā na kalitā na prāptā | yadvā akalitākalitā iti padacchedaḥ akalitayā kalahābhāvena kaliyugarahitatayā vā kalitā prāptāḥ yadvā na kalitā prāptā ākalitā sāmastyena kaliyugatā yayā sā | evaṃ bhūtā | yamitā | yamāḥ ahiṃsādayaḥ santi asya saḥ yamī tasya bhāvaḥ yamitā kartrī śamalam śamaṃ lāti tathāvidham lā''dāne āto'nupasarge kaḥ | yam | itā prāptā | iṇgatau kartari ktaḥ | saḥ śrīgovindānandaḥ | tataṃ vistṛtam tanu vistārektaḥ | śam śubham | satataṃ nityam | “satate'nāratāśrāntasaṃtataviratāniśam” ityamaraḥ | alam atyartham | ralayoḥ sāvarṇyāt araṃ śīghraṃ vā labhatāṃ labhatāṃ etu etu | ḍulabhaṣ prāptau kartari loṭ vīpsāyāṃ dviruktiḥ | toṭakavṛttam |
61 || iti citropahāre pūrvārdhaḥ samāptaḥ |
amuṣyeti | amuṣya śrīgovindānandasya | guruvat guroḥ bṛhaspateḥ iva tatra tasyeveti ivārthe vatiḥ | asya śrīgovindānandasya | śaśīva ityatra ivena saha samāso nityavibhaktyalopaśceti | idamīyam | śrīgovindānandīyam | atra prathame pāde taddhitagatā śrautī pūrṇopamā'laṅkāraḥ | dvitīye samāsagatā śrautī pūrṇopamā | uttarārdhe vākyagatā śrautī pūrṇopamā || spaṣṭamanyat |
2.2
ayamiti | ayam śrīgovindānandaḥ | ravivat raviṇā tulyam “tena tulyaṃ kriyācedvatiriti vatiḥ” eṣaḥ śrīgovindānandaḥ | asya śrīgovindānandasya | atra prathame pāde taddhitagatā''rthīpūrṇopamā | dvitīye samāsagatā''rthī pūrṇopamā | uttarārdhe vākyagatā''rthī pūrṇopamā | spaṣṭamanyat |
2.3
niśeti | atra mālopamālaṅkāraḥ |
2.4
prajñeti | atra rasanopamālaṅkāraḥ |
2.5
vidyotataiti | hyatayā vidyotate ityanvayaḥ | atra pūrvārdhe upameyopamālaṃkāraḥ | uttarārdhe cā'nanvayālaṅkāraḥ |
2.6
asāviti | asau iva śrīgovindānanda iva | śrīsahitaḥ śobhāyuktaḥ anyatra lakṣmīyuktaḥ | asya śrīgovindānandasya | atra pūrvārdhe prathamaḥ pratīpālaṅkāraḥ | uttarārdhe dvitīyaḥ pratīpālaṅkāraḥ |
2.7
he iti | sahak samānaḥ | atra tṛtīyaḥ pratīpālaṅkāraḥ |
2.8
ayamiti | staḥ bhavataḥ | tau masiddhau | kileti vākyālaṃkāre | stobhaḥ samūhaḥ | atra pūrvārdhottarārdhayoḥ caturthapañcamau pratīpau alaṃkārau | matāntare pūrvārdhe ākṣepālaṅkāraḥ |
2.9
vidyeti | viṭapī vṛkṣaḥ | mahālavālaḥ vṛhadādhārabandhaḥ | syādālavālamāpo'tha nadī saridityamaraḥ | atrā''śliṣṭaparaṃparitamālārūpakālaṅkāraḥ |
2.10
sarasvatīti | sarasvatyāḥ vāṇyāḥ saṅgena samṛddhireva sarasvatyāḥ vāgdevatāyā: saṅgasamṛddhiḥ śriyaḥ śobhāyāssampadaśca nityasabandhena sukhasyāptireva śriyaḥ lakṣmyāḥ nityasambandhasukhāptiḥ | āryāṇām sanātanadharmādhikāriṇām adhikāmodasya atiśayitaharṣasya vidhānameva āryāyāḥ pārvatyāḥ adhikāmodavidhānam | āryā dākṣāyaṇī caiva girijā menakātmajetyamaraḥ | atra śliṣṭaparaṃparitamālārūpakālaṅkāraḥ |
2.11
vāṇīti-bhūri bahu yathā tathā kiran siñcaniti yāvat| madayan harṣayan| udāraḥ mahān- dātā vā- udāro dātṛmahatorityamaraḥ| manīṣiṇaḥ vidvāṃsaḥ| dhīro manīṣī jñaḥ prājñaḥ ityamaraḥ| atra samastavastuviṣayasāvayavarūpakālaṅkāraḥ 11
2.12
jayatīti| bhūmīvācaspatirbhūtalabṛhaspatiḥ| atra pūrvārdhe niravayavamālārūpa kālaṃkāraḥ| uttarārdhe (smṛtimadalaṃkāraḥ) smaraṇālaṅkāraḥ|
2.13
maheśvara iti| amandasaṃdeham dṛḍhasaṃśayam| udasya tyaktvā| kecit parīkṣakā itiyāvat| śriyā śobhayā lakṣmyā ca| puruṣottame manuṣyavare purāṇapuruṣe ca| atra pūrvārdhe sandehālaṃkāraḥ| uttarārdhe bhrāntimadalaṅkāraḥ |
2.14
kanīniketi| kanīnikā netrakṛṣṇatārā| dayāmayaḥ pracuradayaḥ| prācuryārthe mayaṭ| atra pariṇāmālaṅkāraḥ |
2.15
ayamiti | kileti vākyālaṃkāre niścaye vā | bhūriguṇaḥ bahuguṇaḥ | atra ullekhālaṃkāraḥ |
2.16
neyamiti | suparvalokaḥ svargaḥ | amarāvatī indrapurī | surāṇāṃ guruḥ bṛhaspatiḥ | atra apahnutyalaṃkāraḥ |
2.17
mūrtīti | vibhūtīḥ aiśvaryāṇi bhasmāni vā | atra pūrvārdhe dravyotprekṣālaṃkāraḥ | uttarārdhe phalotprekṣālaṃkāraḥ | svāgatāvṛttam |
2.18
saṃstutasyeti | viśāradaḥ caturaḥ | śāradaḥ śaradi vidyamānaḥ yāminīpatiḥ candraḥ ullasati udayate | atra hetūtprekṣālaṃkāraḥ | rathoddhatāvṛttam |
2.19
bhūmāviti | aho āścarye | citrāśikhāṇḍisūnuḥ bṛhaspatiḥ | bhoḥ āryāḥ śreṣṭhāḥ | anyā lokottarā | atra pūrvārdhe bhede abhedarūpātiśayoktyalaṃkāraḥ | uttarārdhe abhede bhedarūpātiśayoktyalaṃkāraḥ |
2.20
sudheti | cet yadi candraḥ sudhāsamudratvam upetya adoṣaṃ candrāntaraṃ janayet tadā tena candrāntareṇa samānā tulyā asya śrīgovindānandasya kīrtirbhavet | atra cecchabdārthabalādāhṛtena sambandhena asambandhe sambandhātiśayoktyalaṃkāraḥ | keṣāṃcinmate'trasaṃbhāvanālaṃkāraḥ | anyeṣāṃ mate abhūtapūrvopamālaṃkāraḥ |
2.21
dātārāmiti | atra pūrvārdhe sambandhe asambandhātiśayoktyalaṃkāraḥ | uttarārdhe kāraṇakāryapaurvāparyatriparyayarūpātiśayoktyalaṃkāraḥ |
2.22
śaṅketi | śaṅkaiva kalaṅkaḥ tasyā'pagamād apaṅkā apāpā | bhūyaḥ bahutaraṃ yathā tathā | atra tulyayogitālaṃkāraḥ |
2.23
loke iti | dṛśyasanmaṇḍalaśrīḥ dṛśyā satī maṇḍalasya visvasya śrīḥ yasya saḥ | anyatra dṛśyā satāṃ saṃnyāsināṃ maṇḍalasya samudāyasya śrīḥ yasya yena vā saḥ | vibhāvarīśaḥ candraḥ | mahasā tejasā | atra dīpakālaṃkāraḥ |
2.24
ātmeti | taraṇiḥ sūryaḥ | hinasti nāśayāti | atra prativastūpamālaṃkāraḥ |
2.25
etasyeti | uṣṇakarasya sūryasya | atra dṛṣṭāntālaṃkāraḥ |
2.26
svāmīti | svāmī-saṃnyāsī rājā ca | maṇḍalasya saṃnyāsividvatsamūhasya rāṣṭrasyaca | sanniti pṛthak prathamāntaṃ padaṃ samastaṃ vā | rākeśaḥ pūrṇacandraḥ | atra
prathamataḥ pādatraye sambhavadvastusambandhanidarśanālaṃkāraḥ| caturthe pāde asambhavadstusaṃbandhapadārthavṛttinidarśanālaṃkāraḥ |
2.27
etāditi | dordvayena bhujadvayena | vyavasāyam adhyavasāyam | atra asambhavadvastusambandhatvācyārthavṛttinidarśanālaṃkāraḥ |
2.28
śivasyeti | vibhūtimattvam aiśvaryayuktatvaṃ bhasmavattvaṃ ca | śreyān śreṣṭhaḥ | atra vyatirekālaṃkāraḥ |
2.29
ayamiti | kailāsagirīśasāmyam kailāsaśvāsau giriḥ tasya īśaḥ śivaḥ tasya sāmyam| anyatra kailāsaśvāsau girīśaḥ parvatarājaḥ tasya sāmyam| atra pūrvārdhe sahoktyalaṃkāraḥ| uttarārdhe vinoktyalaṃkāraḥ |
2.30
gateti | spaṣṭam | atra dvitīyo vinoktyalaṃkāraḥ |
2.31
samasteti | lokasya janasya bhuvanasya ca | tamaḥ avidyām andhakāraṃ ca | udyatkaraśrībharabhāsamānaḥ | ut ūrdhvaṃ yan gacchan dānāvasare itiyāvat yaḥ karaḥ pāṇiḥ tatra yaḥ śrībharaḥ pradeyabhūtaḥ saṃpadatiśayaḥ itiyāvat tena bhāsamānaḥ | anyatra udyantaḥ udayamānāḥ ye karāḥ kiraṇāḥ teṣāṃ śrībhareṇa śobhātiśayena bhāsamānaḥ | atra samāsoktyalaṃkāraḥ |
2.32
nirmātumiti | sattvātmakam sattvaguṇātmakam | alpasattvāḥ nyūnasattvaguṇāḥ | tamobhiḥ tamoguṇaiḥ | tucchāḥ asārāḥ | padārthāḥ ghaṭapaṭādayaḥ | atra kāraṇanibandhanā'prastutapraśaṃsālaṃkāraḥ |
2.33
mahattvamiti | tasya candrasya | lakṣma kalaṅkaḥ | tadeva lajjājanitaṃ mālinyameva | atra kāryanibandhanā'prastutapraśaṃsālaṃkāraḥ |
2.34
vādeti | vādāhve śāstrārthasaṃgrāme | mlānimalam mlānireva malaḥ tam | yadvā mlānim alam atyartham | dinoditenduśriyaṃ dinamadhyavārcicandraśobhām | atra paryāyoktālaṃkāraḥ | matāntare prastutāṅkurālaṃkāro'pi |
2.35
etasyeti | śvapacam cāṇḍālam | atra vyājastutyalaṃkāraḥ |
2.36
dhāmeti | kṣamāyāḥ kṣānteḥ | dhāma sthānam | rucitocitadyutiḥ rucitā dīkṣā svaditā tathā ucitā dyutiḥ yasya saḥ | yadvā ucitocitā atyucitā dyutiḥ yasya saḥ | āgāṃsi aparādhān | tān puṃsaḥ | atra parikarālaṅkārakārakadīpakālaṃkārau || indravaṃśāvṛttamidam |
2.37
vineti | durāpām durlabhām | divamityasya viśeṣaṇam | bhūridūrān bahudūrān || atra pūrvārdhe vibhāvanālaṃkāraḥ | uttarārdhe viśeṣoktyalaṃkāraḥ |
2.38
re iti | spaṣṭam | atra kāvyaliṅgālaṃkāraḥ |
2.39
ayamiti | spaṣṭam | atra arthāntaranyāsālaṃkāraḥ |
2.40
kveti | daivād bhāgyaviśeṣāditiyāvat || atra viṣamālaṃkāraḥ |
2.41
satyeti | satyā sādhvyā | niyatyā bhāgyena | bhāgyaṃ strī niyatirvidhirityamaraḥ | viśiṣṭāṃ lokottarāmitiyāvat | avadātaṃ sitam | avadātaḥ sito gaura ityamaraḥ | atra kāraṇamālālaṃkāraḥ |
2.42
matiriti | spaṣṭam | atra ekāvatyalaṃkāraḥ |
2.43
yoga iti | atra prathame pāde parisaṃkhyālaṃkāraḥ | dvitīyepāde parivṛttyalaṃkāraḥ | tṛtīye hetvalaṃkāraḥ | caturthe arthāpattyalaṃkāraḥ |
2.44
neti | viyogāya prakṛtipuruṣaviyogāyai | yogaṃ samādhim | udāramudātāraṃ mahāntaṃ ca | guruḥ vṛhaspatiḥ | atra prathame pāde adhikālaṃkāraḥ | dvitīye vicitrālaṃkāraḥ || uttarārdhe viśeṣāṃlaṃkāraḥ |
2.45
āsīditi | śrīḥ śobhā | vadānyatā atidātṛtā | etāni iti yāvat āhuḥ vadanti sūcayantīti bhāvaḥ | atra pūrvārdhe paryāyālaṃkāraḥ | uttarārdhe samuccayālaṃkāraḥ |
2.46
karoti | rakte anurāgiṇi śoṇe ca | rāgam "sukhānuśayī rāgaḥ" iti lakṣaṇalākṣitaṃ tṛtīyaṃ kleśaṃ raktimānaṃ ca | dadhate iti dadha dhāraṇe ityasya laṭi prathamapuruṣaikavacane rūpam || atra pūrvārdhe tadguṇālaṃkāraḥ | uttarārdhe atadguṇālaṃkāraḥ |
2.47
lokeṣviti | atra sārālaṃkāraḥ |
2.48
yaśaiti | yaśo'bhirūpaḥ yaśasaḥ abhirūpaḥ anurūpa itiyāvat | tathā ayaśo'bhirūpaḥ na yaśo'bhirūpaḥ iti virodhaḥ | atha ayena śubhāvahavidhinā śobhate iti tacchīlam ayaśobhi evaṃ vidhaṃ rūpaṃ yasya saḥ iti virodhaparihāraḥ || atra pūrvārdhe virodhābhāsālaṃkāraḥ | uttarārdhe anyonyālaṃkāraḥ |
2.49
jayeneti | jayena samutkarṣeṇa yuktaḥ | sumano'rcitāṅghriḥ sumanobhiḥ prasannacittaiḥ puruṣaiḥ puṣpairvā arcitau aṅghrī caraṇau yasya saḥ | sannandakaḥ satāṃ mahātmanām nandakaḥ ānandajanakaḥ | nandi samṛddhau ṇvultṛcāviti ṇvul | amandasudarśanābhaḥ amandena sudarśanena śobhanāvalokanena śobhanajñānena vā ābhāti iti tathāvidhaḥ | āṅ pūrvakāddīptau ityataḥ "ātaścopasarge kaḥ" iti kaḥ | amandā sudarśanasya śobhanasya vilokanasya jñānasya vā ābhā dīptiḥ yasya saḥ iti vā | amitaśrīḥ aparicchinnaśobhaḥ amitasaṃpattirvā | svānte svasya govindaśabdasya ante avasāne sadā nityaṃ santaṃ vidyamānaṃ vā ānandam ānandaśabdam itaḥ prāptaḥ govindaḥ govindānandaḥ itiyāvat prajānām enaḥ pāpam haratu ||
viṣṇu pakṣe | jayena jayanāmnā dvārapālena yuktaḥ | subhanobhiḥ devaiḥ arcitau aṅghrī yasya saḥ | suparvāṇaḥ sumanasaḥ ityamaraḥ | san vidyamānaḥ samīcīno vā nandakaḥ khaḍgo yasya saḥ | khaḍgo nandakaḥ kaustubho maṇirityamaraḥ | amandena sudarśanena cakreṇa ābhāti tathāvidhaḥ | yadvā amandā sudarśanābhā sudarśana nāmakacakrakāntiḥ yasya saḥ | svānte hṛdaye sadā nityaṃ santam vā ānandam sukham itaḥ prāptaḥ | amitaśrīḥ aparicchinnalakṣmīkaḥ govindaḥ viṣṇuḥ prajānām enaḥ haratu || atra śleṣālaṃkāraḥ |
2.50
haratviti | prabhūtām machurām | navyatāṃ nūtanatvam | bhavyasiddhiṃ kalyāṇasiddhim | spaṣṭamanyat | mālinīvṛttam |
60 ||
2.51
śrīyukta iti | iha jagāti | itaratspaṣṭam |
61 ||
2.52
śrīti | citropahāram khaṇḍakāvyam itiyāvat |
Linked texts (1)
- Citropahāra — Devīprasāda Śarman, Sanskrit