Pramāṇa · Search · About · API

Rucirā

Commentary on Citropahara (Citropahāra)

own commentary on Citropahāra

Language
Sanskrit
Author
Devīprasāda Śarman
Extent
113 passages, 7,476 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Chitropahar Khanda Kavyam By Devi Prashad Shukla With Ruchira Annotation Of Himself 1920 Babulal Gupta;… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

śrīti | spaṣṭārthamidaṃ padyam |
yaditi | yat daivaṃ jyotiḥ jāgrataḥ prāṇinaḥ itiśeṣaḥ dūram udaiti | tathaiva suptasya tasya samīpam eti| "mukhyerdhasaṃpattiriti vacanāt tat| brahmābhidham akhaṇḍam ekam jyotiḥ" me manomaṅgalam ātanotu | daivamityatra tasyedami-tyaṇ | prajñāditvātsvārthe'ṇ vā | upajātiḥ chandaḥ ||
vāgviti | kāśyām iyaṃ saṃnyāsināṃ vṛndāya hitā cāsau saṃskṛta pāṭhaśālā saṃnyāsisaṃskṛtapāṭhaśāletiyāvat vijayatām | ca-tathā-vṛddhim ayatām prāpnotu | kīdṛśī | vāgdevatāṅghrikamaladvayam sarasvatīcaraṇapadmayugam āśrayantī | punaḥ kī0 udāratayā chātravrajaṃ mudaṃ nayantī |
3 ||

1.2

lokeśeti | ahaṃ vāgdevatāpadapayojayugaṃ namāmi | kīdṛśam | lokeśaḥ brahmā ca keśavaḥ viṣṇuśca śivaśca te ādiḥ yeṣām evaṃvidhāḥ ye surādhipāḥ indrāgninayamavaruṇamarutayaḥ teṣām ye udyantaḥ sauvarṇāḥ maulayaḥ kirīṭāni teṣu
ye maṇayaḥ taiḥ maṇḍitaṃ mañju pīṭhaṃ yasya tat | punaḥ kī0 rekhā eva ātapatraṃ kuliśaṃ ca tadeva sphuṭaṃ cāru cihnaṃ yatra yasya vā tat | vasantatilakā vṛttam 2
gamyeti | iyam pāṭhaśālā jīyāt jīyāt | vīpsāyāṃ dviruktiḥ, tathā anavaratam nityam udīyāt | udayaṃ labhatām | kīdṛśī | gamyā prāpyā sugametiyāvat | punaḥ kīdṛśī-ramyā rucirā | punaḥ kī0 praṇamyā | punaḥkī0 āhitavihitahitā āhitaṃ sthāpitaṃ vihitaṃ nirmitaṃ hitaṃ yayā sā | yadvā ahitavihitahitā āhiteṣu api vihitaṃ hitaṃ yayā sā | yadvā praṇamyāhitavihitahitā ityekaṃ padam, praṇamyena puruṣeṇa āhitā cāsau vihitahitā | punaḥ kī0 bhāsamānā | punaḥ kī0 samānā mānena satkāreṇa sahitā | yadvā asamānā iti padacchedaḥ anupametyarthaḥ | punaḥ kī0 sādhyārādhyā sādhyaiḥ śiṣyaiḥ ārādhyā sevyā | yadvā sādhyairdaivayoniviśeṣairapi ārādhyāṃ | yadvā ādhiḥ mānasa- vyathā "puṃsyādhirmānasīvyathā" ityamaraḥ tena sahitāḥ sādhayaḥ taiḥ ārādhyā| yadvā sādhyāḥ ārādhyāḥ iṣṭadevāḥ yayā kṛtvā yasyāṃ vā sā| yadvā sā adhyārādhyā itipadadvayam | tatra sā puroktā | ādhyārādhyā adhikaṃ yathā tathā arādhyā | yadvā na dhīḥ yeṣāṃ te adhiyaḥ taiḥ ārādhyā | punaḥ kī0 satāṃ na vādhyā sadbhiḥ na pīḍanīyā | kṛtyānāṃ karttari ṣaṣṭhī | punaḥ kī0 ātmasiddhā svarūpasiddhā | punaḥ kī0 prasiddhā | punaḥ kī0 nānyā ananyā | punaḥ kī0 mānyā | yadvā nānyāmānyā ityekaṃ padam, na anyaiḥ amānyā | sahasupeti samāsaḥ | punaḥkī0 vadānyā | punaḥkī0 kṛtasukṛtakṛtiprārthanīyā | kṛtaṃ sukṛtaṃ puṇyaṃ yaiḥevaṃ vidhaiḥ kṛtibhiḥ kuśalaiḥ prārthanīyā | punaḥ kī0 avanīyā rakṣaṇīyā | yadvā yā pāṭhaśālā avanī asti itiśeṣaḥ | avatīti avanī avarakṣaṇe bāhulakāt karttarilyuṭ || punaḥ kī0 viśālā mahatī | kā iva pramitiḥ iva prameva | pramitiḥ mīmāṃsakānāṃ mate ātmasiddhā svataḥ siddhā bhavati svataḥ prāmāṇyābhyupagamāt, tathā satāṃ vādhyā na bhavati, anyāni viśeṣaṇāni pūrvvavadeva | anyat kavimukhādavagantavyam |
4 ||

1.5

kalyeti | iyaṃ viśālā pāṭhaśālā bhāyāt bhātu | kīdṛśīyam kalyā nirāmayā nirvyādhetibhāvat | punaḥ kī0 kalyāṇavallyā citasamucitabhā | kalyāṇarūpayā vallyā latikayā ācitā samaṃtāt saṃpāditā samucitā bhā dīptiḥ yayā sā | yadvā kalyāṇavallyā upalakṣitā “ itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā ” tathā citasamucitabhā iti pūrvavat |punaḥ kī0 bhāvayantī bhāvaṃ janayantī| punaḥ kī0 nitāntamatyantaṃ tāntaṃ malinaṃ svāntaṃ hṛdayam asamam anupamam śamam śāntiṃ nayantī prāpayantī | punaḥ kī0 rañjayantī manorañjanaṃ vidadhatī | punaḥ | kī0 jayantī sarvotkṛṣṭatayā varttamānā | puna kī0 bālyāt hetoḥ pālyā pālanīyā | punaḥ kī0 | sulālyā sutarāṃ līlanāyā | yadvā asulālyā asuvat prāṇavat lālyā | punaḥ kī0 kalikaluṣakalākīlanaśrīlaśīlā | kaliyugasya kaluṣakalānāṃ pāpāṃśānāṃ kīlanena nirodhena śrīlaṃ śīlaṃ yasyāḥ sā punaḥ| kī0 āyāsamāyāmayabhayarahitā āyāsaḥ khedaḥ tadrūpā yā māyā tanmayaṃ yadbhayaṃ tena rahitā iti |
60 atha paramā ramā yam āpa | saḥ ayam śrīgovindānandaḥ paramāyāparam |

1.6

etasyā iti | iha kāvye etasyāḥ puroktāyāḥ saṃnyāsisaṃskṛtapāṭha-śālāyāḥ janmadaḥ janmanimittam sthāpakaḥ itiyāvat maṇḍalīśaḥ govindānanda-nāmā yativaraḥ saṃnyāsiśreṣṭhaḥ jayati| kuta ityapekṣāyām hetugarbhāṇi viśeṣaṇānyāha| kīdṛśaḥ mahātmā| dṛṣṭaṃ hi mahātmanāṃ sarvotkṛṣṭatvam| mahasvameva kuto'syetyata āha| punaḥkī0 vidyāvidyotamānaḥ| avidyāyuktatvenātmanomahattva-pidhānanidānam tacca vidyāvidyotamāne sarvathā na sambhavatīti| kuto jñāyate 'yamevaṃvidha iticedāha| punaḥkī0 dhairyagāmbhīryasindhuḥ "vyavasāyādcalanaṃ dhairyaṃ vighne mahatyapi" api ca "bhīśokakrodhaharṣādyairgāmbhīryaṃ nirvikāritā" iti lakṣaṇalakṣitābhyāṃ dharmābhyāṃ yuktaḥ kāryeṇa kāraṇamanumīyata itibhāvaḥ| nanu kathamayaṃ bahujanmasādhyaṃ dharmadvayamanāyāsenaikasminjanmani samadhigatavān ityapekṣāyāmāha| punaḥkī0 manasvī| śāstre trividhāḥ adhikāriṇaḥ bhoktāḥ| sattvapradhānāḥ rajaḥpradhānāḥ tamaḥpradhānāśceti| teṣucottamāḥ madhyamāḥ adhamāśceti| tatrā' yamuttamasattvamadhānāntaḥkaraṇaḥ| ataeva "tīvrasaṃvegānāmāsannaḥ" itipātañjalayogasūtrābhitanyāyānusāreṇa śīghrametrā'yamiṣṭasiddhiṃ samadhigatavān itibhāvaḥ| ataeva punaḥkī0 hitamahitamatiḥ anukūlārcitacittavṛttiḥ| ataeva punaḥkī0 jagati saṃsāre gatimatāṃ prāṇinām jananamaraṇakleśabhājāmiti yāvat| strīkāryaḥ gurutvena rakṣakatvenaceti yāvat| punaḥkī0 mānanīyaḥ sarveṣṭadevasadṛśatvena ca| nanu svayamīdṛgyogyo'pi kathamayamanyeṣāṃ kleśaṃ nāśayati ataāha| punaḥkī0 mahasvī| dṛṣṭaṃ hi tejasvināṃ sūryādīnāṃ timirādisamutpannakleśanāśitvam| nanu kathamasyedṛśaṃ mahattvamavagamyate ityata āha| punaḥkī0 viditaguṇa-
gaṇaḥ| na hi bhagavato bhāskarasya prakāśātmako dharmaḥ kenāpi na jñāyata iti| pratyuta sarvo'pi lokastaṃ svayameva vetti vastusvabhāvamāhātmyāt| ataevaṃ punaḥkī॰ gītasadgītakīrttiḥ prasannacittasādhujanavarṇitayaśāḥ| anayaiva diśā sarveṣu ślokeṣu viśeṣaṇānāṃ saprayojanatvenopādeyatvamanusaṃdheyam| atra yamakacchekānuprāsavṛttyanuprāsānāṃ śabdālaṃkārāṇāṃ prādhānyena nirapekṣatayāvasthiteḥ saṃsṛṣṭiḥ| dhairyagāmbhīryasindhurityatraikadeśavivarttikevalāśliṣṭaparaṃparitarūpakālaṃkārānuprāṇitaḥ kāvyaliṅgālaṃkāraḥ || sragdharācchandaḥ| asminprabandhe pūrvārdheśabdālaṃkāraprādhānyam, uttarārdhe'rthālaṃkāraprādhānyam| tatra pūrvārdhe yathāsin padye śabdālaṃkāraprādhānye'pyarthālaṃkāro nirdiṣṭaḥ| evamagre'pi śabdālaṃkārapradhānye'pi tatra tatra tattadarthālaṃkāro'nusaṃdheyaḥ |

1.7

satyeti| iha jagatyām govindānandanāmā yativaro jayati| kīdaśaḥ nītisadrītimatyā nayasamīcīnaparipāṭīyuktayā satyā sādhyā matyā upalakṣitaḥ| "itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā"| punaḥkī॰ mahitapadaḥ arcitacaraṇaḥ| punaḥkī॰ dāntasvāntaḥ yatacittaḥ| punaḥkī॰ praśāntaḥ praśamayuktaḥ| punaḥkī॰ prakaṭitapaṭutāpasphuṭaśrīḥ| prakaṭitā yā paṭutā tayā sphuyā śrīḥ yasya saḥ| punaḥkī॰ akūṭaḥ| akapaṭaḥ| punaḥkī॰ netā nāyakaḥ dharmasyetiyāvat| punaḥkī॰ jetā| punaḥkī॰jananavatāṃ prāṇināṃ jīvanādhānasya jīvikāsthāpanasya prāṇadhāraṇasthitervā hetuḥ| ataeva ka iva| pracetā iva| varuṇa iva vāyuḥ iva vā| varuṇo'pi jīvanādhānahetuḥ jalādhānahetuḥ| vāyurapi jīvanādhānahetuḥ prāṇadhāraṇasthiterhetuḥ| jīvanaṃ bhuvanaṃ vanamityamaraḥ| pracetā varuṇe vāyau matte cāpi manasvinīti viśvaḥ| spaṣṭamanyat |

1.8

adveti | caturthaṃ caraṇamasakṛdvyākhyātam | kīdṛśaḥ | addhāśraddhayā sākṣādāstikyabuddhyā avanaddham addhā sākṣāt śraddhayā'vanaddhaṃ saṃvaddham atisadayaṃ atiśayitakaruṇāśāli hṛdayaṃ yasya saḥ | punaḥkīdṛśaḥ baddhasaddhāmabhūmā | baddhaḥ sataḥ samīcīnasya vidyamānasya ca satāṃ viduṣāṃ vā śraddhāḥ tejasaḥ bhūmā bāhulyaṃ yena saḥ | bahorbhaviḥ bhūmā ityatra "bahorlopo bhū ca bahoḥ" iti sūtreṇa bahorbhūrādeśaḥ ikārasya lopaśca | punaḥkī0 vṛddhaḥ vidyayā vayasā āśrameṇaceti bhāvaḥ | punaḥkī0 siddhaḥ | mānasiddhiḥ masiddho vā | punaḥkī0 samiddhaḥ dedīpyamāna itiyāvat | punaḥkī0 samuditamahimā samuditaḥ samyaguktaḥ udayaṃ yāso vā mahimā mahattvaṃ yasya saḥ | punaḥkī0 mohamāyāvihīnaḥ mohaśca māyā ca tābhyāṃ vihīnaḥ rahitaḥ | punaḥkī0 śuddhaḥ antarbahiśśauti yāvat | punaḥkī0 buddhaḥ jñānī | punaḥkī0 aviruddhocitahitavacanaḥ | aviruddhaṃ lokavedasammatam ucitaṃ hitaṃ vacanaṃ yasya saḥ | punaḥkī0 sadvicārapracāraḥ | san vicārasya pracāraḥ yasya saḥ | yadvā santau vicārapracārau vicārācārau yasya saḥ |

1.9

deveti | śrīgovindānandanāmā yativaraḥ jayati | kīdṛśaḥ devādevādhisevāmuditaśivapadārādhane dattacittaḥ | devādevādhisevayā surāsurakartṛkādhikasevanena muditasya prasannasya śivasya padārādhane caraṇopāsanāyāṃ vitīrṇamānasaḥ | punaḥkī0mānī | cittasamunnatiyuktaḥ | "mānaścittasamunnatiḥ" ityamaraḥ | yadvā amānītipadacchedaḥ | abhimānaśūnyaḥ | punaḥkī0 mānītimānī | mā lakṣmīśca nītiḥ nayaśca te manyate manute vā atha mānayatīti tacchīlaḥ | manadhātoḥ manudhātorvā kevalāt ṇyantādvā "supyajātau ṇinistācchīlye" iti ṇiniḥ | "indraśa lokamātāmā” ityamaraḥ | punaḥkī0 janitajanamanoharṣavarṣaprakarṣaḥ janitaḥ janānāṃ manasi harṣavarṣasya prakarṣaḥ yena saḥ | punaḥkī0 kopāropādhilopāmalavahalamatiḥ | kopasya āropa eva ādhiḥ manovyathā “puṃsyādhirmānasī vyathā” ityamaraḥ, tasya lopena amalā vahalā bahuriti yāvat matiryasya saḥ | punaḥkī0 śrīniketaḥ śobhānilayaḥ| punaḥkī0 nutaḥ | stutaḥ |

1.10

āśeti | caturthacaraṇaṃ pūrvavat | kīdṛśaḥ | āśāpāśātināśāt āśā eva pāśaḥ tasya atināśāt avahitahṛdayaḥ sāvadhānacittaḥ | punaḥkī0 bhāsuraṃ prakāśamānaṃ tathā bhāvitajanamanasam anuraktīkṛtalokacittaṃ sadyaśobhāvaśobhāsaṃbhāraṃ sat samīcīnaṃ yat yaśaḥ tasya bhāvaḥ sattā, yadvā sat yaśaḥ yasya tasya bhāvaḥ satkīrttiyuktatvam, tena yā śobhā tasyāḥ sambhāram samūham dikṣu diśāsu nikṣipan vikiran vistārayanniti yāvat | punaḥ kī0 dakṣaḥ | nipuṇaḥ kṣiprakārī vā | punaḥ kī0 svāśīrāśiprakāśīkṛtabhavikavikaḥ | svāśiṣām nijāśīrvādānāṃ śobhanāśīrvādānāṃ vā rāśinā samūhena prakāśīkṛtaṃ prakaṭitaṃ bhavināṃ janmavatāṃ bhavikaṃ kalyāṇaṃ yena saḥ| “ bhāvukaṃ bhavikaṃ bhavya ” mityamaraḥ | punaḥ kī0bhūtibhāsī | bhūtibhiḥ aiśvaryaiḥ bhasmabhiśca bhāsate iti tacchīlaḥ | tācchīlye ṇiniḥ | punaḥ kī0 sabhāsī | sabhāyāṃ sadasi āste iti tacchīlaḥ| yadvā sabhām āsayati śobhayati iti tacchīlaḥ | pūrvatra āsa upaveśane ityataḥ uttaratra asagatidīptyādāneṣu ityataḥ tācchīlye ṇiniḥ |

1.11

navyairiti | caturthacaraṇaṃ pūrvavat | kīdṛśaḥ kāśikāyām vasadbhiḥ mahadbhiḥ lasadbhiḥ śobhamānaiḥ sadbhiḥ vidvadbhiḥ "vidvān vipaściddoṣajñaḥ sansudhīḥ kovido budhaḥ" ityamaraḥ, sapadi viracitaiḥ ataeva navyaiḥ apūrvaiḥ lokottarairvā svaguṇagaṇacaṇaiḥ svasya kāvyasya ye mādhuryādayaḥ guṇāḥ teṣāṃ gaṇaiḥ masiddhaiḥ "tena vittacuñcupcaṇapau" iticaṇapratyayaḥ, rītimadbhiḥ rītayaḥ vaidarbhīprabhṛtayaḥ tadyuktaiḥ avadyaiḥ śrutikaṭutvacyutasaṃskāratvāpuṣṭārthatvādidoṣaiḥ virahitaiḥ ataeva sadbhiḥ sādhubhiḥ śubhavyaiḥ sutarāṃ maṅgalamayaiḥ ataeva śravyaiḥ śrotavyaiḥ gadyaiḥ gadyakāvyaiḥ api ca padyaiḥ padyakāvyaiḥ varṇyamānaḥ stūyamānaḥ | yadvā sadbhiḥ vidvadbhiḥ kartṛbhūtaiḥ gadyaiḥ padyaiḥ karaṇaiḥ varṇyamānaḥ | punaḥ kīo vimānaḥ | vigatābhimānaḥ triśiṣṭacittasamunnatiyukto vā | viśiṣṭasatkārasameto vā |

1.13

vidyeti | caturthacaraṇaṃ pūrvavadeva | kīdṛśaḥ iha śrutiṣu yā vit buddhiḥ upalabdhiḥ vid jñāne ityataḥ bhāve kvip, vidyā bhramātmikā ca punaḥ avidyā bhramātmikā samuditā samyaguktā samudayaṃ prāptā vā | tatra tayormadhye ekāṃ vidyāṃ saṃdadhat ātmani yojayan svīkurvan itiyāvat | tathā anyāyadhanyāṃ anyāyepaścātsake dhanyāṃ tatsaṃpādikāmiti yāvat ataeva ahitāṃ aniṣṭām anyāṃ avidyāṃ jahat tyajan | ataeva punaḥkī0 moharoheṇa avidyākāryeṇa mohāṅkareṇa hīnaḥ | ataeva punaḥ kīo kṛtyākṛtyādhikṛtyā kāryākāryā'dhikāreṇa mavṛttinivṛttirūpeṇeti yāvat rahitaḥ | punaḥ kīo ucitaciccharmamarmā ucitaṃ ciccharmamarma cidānandarahasyaṃ yasya saḥ | punaḥ kīo atikarmā | karmāṇi atikrāntaḥ karmajanyadharmādharmarūpabandhanavimuktaḥ |
12 ||
bhārīti | caturthacaraṇaṃ tadeva | kiṃ kṛtvā | atiravimahasām revaḥ sūryasya mahāṃsi tejāṃsi atikrāntāḥ atiravimahasaḥ tāsām bhāsāṃ dīptīnām unnatim āsādya āsādya prāpya prāpya vīpsāyāṃ dviruktiḥ | kīdṛśaḥ nunnaduḥkhaḥ nunnaṃ kṣiptaṃ dūrīkṛtamiti yāvat duḥkhaṃ yena saḥ | punaḥ kī0 bhārībhārībhyaḥ bhārīṇajanaghanamanomohasaṃdohahārī | bhāraḥ asti eṣāṃ te bhāriṇaḥ kuthādibhāravantaḥ te ca te ibhāḥ gajāḥ tān ṛcchanti tacchīlāḥ bhārībhāriṇaḥ | ṛgatimāpaṇayoḥ ityatastācchīlye ṇiniḥ | evaṃvidhāḥ ye ibhyāḥ dhaninaḥ | tathā bhārīṇāḥ bhābhiḥ dīptibhiḥ arīṇāḥ pūrṇāḥ | te ca te janāḥ teṣāṃ ghano niviḍo yo manasi mohaḥ tasya saṃdohaṃ haratīti tacchīlaḥ | punaḥ kī0 sarvīkharvārigarvāpanayanapaṭutodbhūtapūtaprabhāvaḥ | sarve saṃpūrṇāḥ akharvāḥ mahāntaḥ ye arayaḥ śatravaḥ teṣāṃ garvasyā'panayane yā paṭutā tayā udbhūtaḥ pūtaḥ prabhāvaḥ yasya saḥ |

1.14

dehe iti | yaḥ iha dehe śarīre śokanāmnā śoka iti nāma yasya tena śokarūpeṇeti yāvat agninā sadā nityaṃ na dehe dagdhaḥ | dahabhasmīkaraṇe karmaṇi liṭ | saḥ ayam yativaraḥ jayati | yadvā sadā jayati | kīdṛśaḥ īḍitahitacaritaḥ stutānukūlacaritraḥ | punaḥ kī0 āmnātasāmnām āmnātaṃ varṇitam abhyastaṃ vā sāma sāntvaṃ yeṣāṃ, teṣāṃ tathā atijitamanasām atiśayavaśīkṛtacetasām, tathā adhāmnām na dhāma gṛhaṃ yeṣāṃ teṣām, aniyatasthānānāmiti yāvat, nyāsināṃ saṃnyāsinām āśrayaḥ saṃrakṣaka iti yāvat | punaḥ kī0 śaktaḥ samarthaḥ|
punaḥ kī0 asaktaḥ asaṅga iti yāvat | punaḥ kī0 adhivaktā vāgvadūka iti yāvat | punaḥ kī0 uditadayahṛdayaḥ | uditā dayā yatra evaṃvidhaṃ hṛdayaṃ yasya saḥ | punaḥ kī0 atyaktabhaktaḥ | na tyaktāḥ bhaktāḥ sevakāḥ yena saḥ |

1.15

līleti | avalīlāmarabharaṇacaṇā navalinaḥ avalinaḥ durbalā itiyāvat, te ca te ilāmarāḥ bhūsurāḥ brāhmaṇāḥ teṣāṃ bharaṇena poṣaṇena pālanena ca vittā masiddhā | pūrvavat caṇapratyayaḥ | tathā līlālīlā līlāyāḥ ālīm paraṃparāmitiyāvat lāti iti ālītyatra "kṛdikārādaktinaḥ ṅīṣ" | lādāne "āto nupasarge kaḥ" iti kaḥ | evaṃ vidhā yahyā yasya kṛpā sodayā udyena saha vartamānā āste | asti | so'yaṃ yativaraḥ jayati | kīdṛśaḥ svāyaṃ su śobhanaḥ sutarāṃ vā āyaḥ vistāraḥ lābho vā yasya yena vā tam, adaram bhayarahitam paramutkṛṣṭaṃ svāyaṃ svasya ātmanaḥ ayam svam ātmīyaṃ vā ayaṃ śubhāvahavidhim araṃ śīghram alam aṃtyarthaṃ vā ralayorabhedāt itiyāvat vibhrat dadhat | punaḥ kīdṛśaḥ abhrāntacittaḥ bhramarahitahṛdayaḥ | punaḥ kī0 dhīraḥ manīṣī | "dhīro manīṣī iḥ pājñaḥ" ityamaraḥ | dhairyayukto vā | punaḥ kī0 adhīraḥ na dhīḥ yeṣāṃ te adhiyaḥ tān īrayati kṣipati dūrīkarotīti yāvat mūrkhasaṃparkaśūnyaḥ dhīro yaḥ sa eva adhīraḥ iti virodhābhāsālaṃkāro'piśabdābhāvādvyaṅgyaḥ | virodhaparihārastūktaḥ | punaḥ kī0 gabhīraḥ gambhīraḥ | yadvā dhīrodhī iti pṛthak padam | dhiyaṃ rundhe iti tacchīlaḥ ityarthaḥ yogīti bhāvaḥ | rudhirāvaraṇe, tācchīlye ṇiniḥ | punaḥ kī0 rogabhīraḥ rogebhyaḥ yā bhīḥ bhayaṃ tām īrayati dūrīkaroti iti | punaḥ kī0 hariharacaraṇārādhane hariśca haraśca tayoścaraṇārādhane padasevane pravīṇaḥ nipuṇaḥ | sadā sarvadā jayatīti sambandhaḥ | sadā bibhrad itisaṃbandho vā | sadā hariharacaraṇārādhane iti saṃbandho vā | spaṣṭamanyat |

1.16

saṃsāramiti | abhayasya yasya vaśyā vaśaṃ gatā, ataeva vayasyā sakhībhūtā, tathā prāptahaṃsīpraśaṃsā prāptā haṃsyāḥ praśaṃsā nīrakṣīravivekajanyetiyāvat, yadvā sarvāpekṣayotkṛṣṭo'ḍyanajanyā yayā sā, sā prasiddhā matiḥ āmayamayamakaram āmayamayāḥ rogarūpāḥ makarāḥ yatra svarūpārthe mayad tam saṃsāraṃ sāgaram saṃsṛtisindhum āyasya āyasya punaḥpunaḥ āyāsaṃ kṛtvā atitarati atiśayena tarati | saḥ yativaraḥ jayati | kiṃkurvan svahṛdayanilaye svāntaḥkaraṇabhavane kaṃsadhvaṃsapradam kaṃsāsuranāśakaṃ śrīkṛṣṇaṃ sādhu yathā tathā avaśyaṃ paśyan san avaśyaṃ jayatītisaṃbandho vā | spaṣṭamanyat |

1.17

vandeiti | he deva ahaṃ saṃdehatimirataraṇiṃ saṃśayāndhakārasūryaṃ tvā tvām vande iti yaḥ vakti | amantoḥ na mantuḥ aparādhaḥ yasya tasya "āgo'parādho mantuśce" tyamaraḥ | niraparādhasya tasya jantoḥ prāṇinaḥ ādhyantaḥ ādheḥ mānasavyathāyāḥ antaḥ nāśaḥ bhavābhasya śivanibhasya yasya prasādād bhavati | saḥ yativaraḥ iha jayati | kiṃkurvan dānamandāśayam api dāne mandaḥ āśayaḥ yasya tam api svaṃ dāsaṃ vadānyaṃ dātāram ataeva atimānyaṃ vidadhat san || spaṣṭamanyat |

1.18

sandhyeti | iha bhāsurairarkasamānaiḥ yeḥ bhūsuraiḥ saṃdhyāya samyak dhyātvā sandhyā bandhyā aphalā na kriyate | sameṣāṃ sarveṣāṃ, samaśabdaḥ sarvaparyāyaḥ sarvādigaṇe paṭhitaḥ, teṣām eṣām bhūsurāṇāṃ tripāṇāṃ samadhikabharaṇe samyak adhikapoṣaṇe bhūribhāvena bahurāgeṇa yuktaḥ, tathā sadyaḥ sataḥ puruṣān yātīti, yā prāṇaṃge āto'nupasarge kaḥ iti kaḥ | tathā prakaṭaguṇagaṇaḥ spaṣṭaguṇasamudāyaḥ, tathā prāṇināṃ prāṇakalpaḥ prāṇatulyaḥ, "īṣadasamāptau kalpabdeśyadeśīyaraḥ" iti kalpapratyayaḥ | pūrvoktaḥ yativaraḥ sadyaḥ sapadi prasadya prasanno bhūtvā jayati | yadvā sadyaḥ prasadya samadhikabharaṇe bhūribhāvena yuktaḥ iti yojyam | bhāsuraḥ ityatra bhāsṛdīptau ityataḥ bhañjabhāsamido ghurac iti ghurac | prasadyetyatra prapūrvakāt sadlṛdhātoḥ ktvā lyap spaṣṭamanyat |

1.19

bhānāmiti | iha bhūyaḥ atibahu yadyaśaḥ yasya yaśaḥ bhānāṃ nakṣatrāṇāṃ sabhānāṃ sadasāṃ bhānāṃ dīptīnāṃ nicayaṃ nakṣatrasabhāsaṃcayadīptisamūham jayat sarva bhāti | bhūyaḥ yathā tathā bhāti vā | "nakṣatrabhūkṣaṃ bhaṃ tārā" "syuḥ prabhā rucistviḍ bhā" iti cāḍamaraḥ saḥ yativaraḥ jayati | kiṃ kurvan somaṃ candram amam na mā lakṣmīḥ śobhati yāvat yasya tam niśśrīkaṃ vidadhat kurvan | kīdaśaḥ atiruciḥ atiśayitadīptiḥ | punaḥ kīo amandagaḥ na mandāngacchati iti | punaḥkīo cārucakṣuścaritraḥ cāru mañju cakṣat parisphurat caritraṃ yasya saḥ | punaḥkīo vācām purātanīnāṃ śrutirūpāṇāmiti yāvat vācām girām
āśayajñaḥ āśayaṃ jānātīti | punaḥkī0 yuktimān | punaḥkī0 anācāranirasanaparaḥ | anācārasya nirasane dūrīkaraṇe paraḥ tatparaḥ | spaṣṭamanyat | amandaga ityatra anyatrā'pidṛśyata iti vaktavyamiti ḍaḥ |

1.20

kalye iti | iha yaḥ janaiḥ kalyena nirāmayena svastheneti yāvat cetasā manasā kṛtvā kalye prabhāte sāyaṃ sāyaṃkāle ca smaryate cinyate | “pratyūṣe 'harmukhaṃ kalyam ” “vārtto nirāmayaḥ kalya ullāgho nirgato gadāt” iticā' maraḥ | saḥ ayama jayati | kiṃ kurvan svakāyam nijadeham apamalaṃ malarahitaṃ vidadhat | ataeva kīdṛśaḥ kalyekaripuḥ kaleḥ kaliyugasya ekaripuḥ mukhyaśatruḥ| punaḥ kī0 akalaṅkaḥ | punaḥ kī0 nirviśaṅkaḥ | punaḥ kī0 guṇyaḥ| punaḥ kī0 puṇyaḥ sukṛtī | punaḥ kī0 guṇyarcanacitasuyaśāḥ guṇināṃ guṇavatām arcanena pūjanena citaṃ saṃpāditaṃ suyaśaḥ śobhanakīrttiḥ yena saḥ | punaḥ kī0 satkṛtaḥ janairiti śeṣaḥ | punaḥ kī0 satkṛtijñaḥ | satkṛtiṃ satkāraṃ satāṃ viduṣāṃ kṛtiṃ vā satīṃ sādhvīṃ kṛtiṃ vā jānātīti tathāvidhaḥ | spaṣṭamanyat |

1.21

kāle iti | yasmin arāle kuṭile karāle kaṭhine kalau kaliyugātmake kāle kāle yamātmake kalau vā dharmaleśo'pi na akālika ajñāyi | kala gatau saṃkhyāne ca ityataḥ karmaṇi luṅ | tasmin asmin kalau atasmin tadbhinne

1.22

vedānta iti | dāntakhedāntakaraṇavacane dāntānāṃ damavatāṃ khedasya antakaraṇāni nāśakārakāṇi vacanāni yatra tasmin vedānte vedāntaśāstre bhūribhāvaṃ bahvanurāgaṃ dadhānaḥ, tathā tarkatīkṣṇam ataeva karkaśaṃ kaṭhinaṃ nyāyaṃ nyāyaśāstraṃ ca svaṃ svīyaṃ sakhāyam mitramiva suvidadhat, tathā mayi viṣaye kṣemasthemaprade kuśalasthairyaprade cakṣuṣī netre anavarataṃ nityaṃ nikṣipan, ayaṃ śrīgovindānandanāmā yativaraḥ jayati | anyatpūrvavat |

1.23

loke iti | turyaṃ tadeva | atra loke avatīrṇaḥ kaścid lokeśalokeśayaḥ lokeśaḥ brahmā "hiraṇyagarbho lokeśaḥ" ityamaraḥ | tasya loke śete iti tathāvidhaḥ puruṣa iva | kutaḥ yataḥ kīdṛśaḥ dharaṇīnirjharakṣemakārī dharaṇīnirjharāḥ brāhmaṇāḥ teṣāṃ kṣemakārī | pakṣāntare dharaṇī pṛthvī nirjharāḥ devāśca teṣāṃ kṣemakārī | tathā laṅkālaṅkāraśaṅkākaraḥ iva, laṅkāyāḥ alaṃkāraḥ bhūṣaṇaṃ rāvaṇaḥ itiyāvat tasya śaṅkākaraḥ rāmacandraḥ sa iva | kutaḥ yataḥ punaḥ kī0 vāmaṃ pratikūlaṃ kāmaṃ
viṣayābhilāṣaṃ madanaṃ vā jahat tyajan | pakṣāntare kāmaṃ kāni śirāṃsi mukhāni vā amatiṃ māpnoti iti tathāvidham "kaṃ śiraṃ jalamāravyātaṃ kaṃ mukhaṃ kaṃ mukhaṃ smṛtam" iti ekākṣaraḥ | amagatyādiṣu karmaṇyaṇ | vāmaṃ pratikūlaṃ rāvaṇam jahat | atha ca mūrttimān dharmaḥ kim, kutaḥ yataḥ kīdṛśaḥ anava-matiḥ apāpabuddhiḥ aduḥkhopalabdhikaśca || spaṣṭamanyat |

1.24

nūnamiti | turyaṃ tadeva | kiṃ kurvan duḥsahena vipadasinā vipattikhaḍgena bahu yathā tathā vilūnaṃ chinnam, ataeva pūnaṃ vinaṣṭaṃ, tathā dūnaṃ saṃtaptam, ataeva samūnaṃ samyak alpam, ataeva āḍhyūnam audarikam, adhanam daridraṃ, janaṃ prasahya masandho bhūtvā sarvathā avan rakṣan | "āḍhyūnaḥ syādaudarika" ityamaraḥ | nūnamiti niścaye'vyayam | kīdṛśaḥ dīnabandhuḥ | punaḥkī0 vittena dhanena vitte prasiddhe cittehitabahalaphale mano'bhilaṣitabahuputravijayaciraṃjīvitvatrividhaduḥkhadūrīkaraṇabhūtiprayojane jane loke na aparaktaḥ viraktaḥ na ca raktaḥ anuraktaḥ | pūnamityasya "pūrṇo vināśe" itivārttikena sādhutvam |

1.25

prītyeti | prītyā premṇā abhītyā abhayena ca svadhītyā śobhanādhyayanena ca samuditaṃ yaśaḥ yeṣāṃ te, mānavantaḥ satkṛtāḥ satkārakarāḥ vā, nītyāḥ nayasya rītyāḥ paripāṭyā pratītyā jñānena parigataṃ hṛdayaṃ yeṣāṃ te nītiparipāṭīvijñāḥ
itiyāvat, satī sādhvī dayā yeṣāṃ te, udayena saha varttante iti, mānatrāḥ vandyadevaṃ vandyanīyeṣṭadevaṃ yaṃ sevante bhajante | divasamaṇisamaprodyadojāḥ sūryatulyamakṣaṣṭodayamānatejāḥ saḥ yativaraḥ nityaṃ jayati | atirohitamanyat |

1.26

astīti | vistīrṇakīrtteḥ yasya svastipraśastiḥ kalyāṇapraśaṃsā kavivaraiḥ racitā varṇitā asti | athavā yasya praśastiḥ svasti yathā tathā asti| kīdṛśī kavivararacitā | saḥ jayati | kīdṛśaḥ saḥ | nyastādhyastākhilaḥ | nyastam tyaktam adhyastam āropitam akhilaṃ yena saḥ | punaḥkī0 tāpatatihaticakāsanmatiḥ | tāpānāṃ trividhaduḥkhānāṃ yā tatayaḥ paraṃparāḥ tāsāṃ hatyā hananena cakāsatī matiḥ yasya saḥ|punaḥkī0 sadgatiḥ | satāṃ gatiḥ baraṇyam | yadvā satī gatiḥ jñānaṃ yasya saḥ tattvavettā itiyāvat | jñānavācī gatiśabdo'tra jñeyaḥ| punaḥkī0 dhvastāgastāsamastādhigataparasukhaḥ | dhvastāni āgāṃsi aparādhāḥ yasya yena vā saḥ dhvastāgāḥ tasyabhāvaḥ dhvastāgastā tayā samastaṃ saṃpūrṇam adhigataṃ paraṃ sukhaṃ yena saḥ | punaḥkī0 naḥ asmākam andhaṃ tamo andhakāram ajñānamiti yāvat nirasyan dūrīkurvan | atiriktamatirohitam |

1.27

tūrṇeti | tūrṇāpūrṇātighūrṇājitahṛdayajanakṣemadā tūrṇam śīghram apūrṇam tuccham atighūrṇam atiśayena ghūrṇate iti tathāvidham atibhrāntamiti yāvat ajitam avaśīkṛtam hṛdayaṃ yeṣām evaṃvidhāḥ ye janāḥ teṣāṃ kṣemadā śubhadā |
atighūrṇetyatra 'ghuṇa' ghūrṇa bhramaṇe ityataḥ pacādyac| tathā kīrṇā nikṣiptā dikṣu iti śeṣaḥ| tathā aśīrṇā akhaṇḍitā ajīrṇā vā| tathā nigīrṇākhilaka-lasakalaṅkakundukāntiḥ nigīrṇā nilopitetiyāvat akhilakalasya pūrṇasya sakalaṅkasya indoḥ kāntiḥ yayā evaṃvidhā yasya kīrtiḥ vibhāti || atha yanmānasaṃ yasya manaḥ karṇābhyarṇāpivarṇākulacalanayanām karṇayoḥ abhyarṇam samīpam āpnutaḥ iti tacchīle karṇābhyarṇāpinī āplṛvyāptau tācchīlye ṇiniḥ, ākarṇaviśāle itiyāvat, evaṃbhūte varṇaiḥ nīlaśvetaraktaiḥ ākule triśiṣṭe cale nayane yasyāḥ tām manoramāṃ ramaṇīm itiyāvat na eti nā'bhilaṣatīti yāvat || saḥ śrīgovindānandanāmā yativaro jayati |

1.28

nāneti | turyaṃ tadeva | kīdaśaḥ nānodyānaḥ nānā udyānāni ārāmāḥ yasya saḥ, yadvā nānā ut yānāni yasya saḥ, yadvā na ānodyāḥ ānāḥ māṇāḥ yasya saḥ, punaḥ kīdṛśaḥ mahitaḥ, punaḥkī0 bhājanebhyaḥ yogyebhyaḥ janebhyaḥ lokebhyaḥ mudaḥ harṣān dadānaḥ, yadvā bhājanebhyaḥ janebhyaḥ naḥ asmabhyam nānodyāḥ na ānoda-nīyāḥ anirasanīyā itiyāvat mudaḥ dadānaḥ| punaḥkī0adīnaḥ dainya rahitaḥ| punaḥkī0 dīnotipīnoditadayahṛdayaḥ dīnānām ūtyā rakṣayā pīnaṃ puṣṭam uditadayam uditakṛpam hṛdayaṃ yasya saḥ| punaḥkī0 doṣahīnaḥ, punaḥkī0 mahīnaḥ mahyāḥ mahatyāṃ vā inaḥ svāmī sūryo vā, yadvā maho'syā'stīti mahī utsavavān sacāsau inaḥ, yadvā mahinām inaḥ| yadvā naḥ asmākaṃ madhye itibhāvaḥ mahī sotsavaḥ| punaḥkī0 yānāyānāvasānādhigamanigamanasvasthasanmānasaḥ yānāyānayoḥ gamanāgamanayorjananama-raṇayoriti yāvat avasānasya antasya adhigamanigamanena prāptiniścayena svasthaṃ sat mānasaṃ yasya saḥ| iha jayāti iti saṃbandhaḥ|| spaṣṭamanyat |

1.29

vandha iti | agandhodayasamumateḥ na gandhasya garvasya udayaḥ yatra sā "gandho gandhaka āmode leśe sambandhagarvayoḥ" iti viśvaḥ | evaṃvidhā samā aviṣamā sumatiḥ yasya tasya, tathā satyasaṃdhasya avitathaprātijñasya, tathā puṃsāṃ vandhoḥ hitasyeti yāvat, tathā dhāmasaṃdhānaruciravapuḥ dhānnaḥ tejasaḥ saṃdhānena saṃvandhena ruciraṃ vapuḥ śarīraṃ yasya, evaṃvidhasya yasya saṃdhāvana avicchedena vartamānaḥ saṃpūrvakād dhāvugatiśuddhyorityataḥ ktṛpratyayaḥ, tathā andhatākṛt āndhakaraḥ vandhaḥ saṃsthātirūpa itiyāvat nāsti | saḥ jayati | kiṃ kurvan dhīraṃ dhairyayuktaṃ vijñaṃ vā dhīvaraṃ dhiyā buddhyā varaṃ śreṣṭhaṃ svam ātmānam api tathā dhīvaraṃ kaivartaṃ ca punaḥ bhūmidevaṃ brāhmaṇaṃ samaṃ tulyaṃ paśyan san | yathoktaṃ bhagavatā līlāmanujena śrīkṛṣṇena dhanaṃjayaṃ prati | vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini| śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ iti | spaṣṭamevā''nyana |

1.30

nārteti | nṛṇāṃ mānanīyā tathā ativārtā atiśayena nirāmayā atipāṭavavatī vā atibhavyā vā "vārto nirāmayaḥ kalyaḥ" ityamaraḥ "vārtampāṭavamārogyaṃ bhavyaṃ svāsthyamanāmayam" itiyādavaḥ | yadīyā vārtā pravṛttiḥ kathā vā vārtā pravṛttivṛttānta ityamaraḥ, ārtā na bhavati | sa jayati | kīdṛśaḥ, śubhaṃ kartā | punaḥkī0 sukṛtaṃ dhartā | punaḥkī0 pāpasaṃtāparāśim apahartā | punaḥkī0 haracaraṇayoḥ śivapadayoḥ smartā | punaḥkī0 duḥkhitān bhartā pālayitā | punaḥkī-dṛśaḥ, duṣṭamārgāt apasartā | kartā dhartā ityādiṣu tṛn "iti" tṛnpratyayaḥ, na lokāvyayetyādinā ṣaṣṭhīniṣadhaḥ, haracaraṇayorityatra śeṣe ṣaṣṭhī, adhīgarthadayeśāmityanena karmāṇi ṣaṣṭhī vā, smartetyatra tṛc |

1.31

svaryeti | svaryā svaḥ svargaṃ yātīti tathāvidhā, yā prāpaṇe "āto'nupasarge kaḥ" paryāyaparyāsitakalikaluṣāṃ paryāyeṇa krameṇa paryāsitaṃ vināśitaṃ kalikaluṣaṃ yayā, evaṃvidhā yasya kīrttiḥ rocate | saḥ jayati | kīdaśaḥ varyaiḥ śreṣṭhaiḥ aryaiḥ svāmibhiḥ vaiśyairvā "aryaḥ svāmivaiśyayoḥ" vandyamānaḥ | punaḥ kī0 saparyaidhitahitacaraṇaḥ saparyayā pūjayā edhite vṛddhiṃ prāpte edhadbhyo karmaṇi ktaḥ, hite caraṇe yasya saḥ | punaḥ kī0 āryācāryāvicāryālaghuvimalavaco'vāryatātparyavettā | āryaścāsau ācāryaḥ śaṃkarācāryaprabhṛtiḥ tasya avicāryāṇi alaghūni mahānti vimalāni yāni vacāṃsi teṣām avāryam anivāraṇīyaṃ yat tātparyam tasya vettā, śeṣaṣaṣṭhīsamāsaḥ| punaḥ kī0 dhīmān, spaṣṭamanyat|

1.32

antariti | parahitakṛtaye paropakārāyetiyāvat śvasantaḥ jīvantaḥ, agham pāpaṃ duḥkhaṃ vā dahantaḥ, antaḥhṛdaye todasaṃ todanaṃ todaḥ tudvyathane bhāve ghañ, taṃ syati nāśayati iti tathāvidham vyathānāśakaraṃ, ṣo'ntakarmaṇi āto'nupasarge kaḥ, santoṣaṃ vahantaḥ dadhataḥ, bhūribhāsā bahuśobhayā lasantaḥ vibhāntaḥ svantodantotimantaḥ su suṣṭhu antaḥ pariṇāmaḥ yasya evaṃbhūto yaḥ udantaḥ ittāntaḥ tasya ūtiḥ rakṣā tadvantaḥ, dhṛtanatitatayaḥ kṛtapraṇāmaparaṃparāḥ, santaḥ satpuruṣāḥ toyadavat meghavat sam avirataṃ sarvataṃ bhajante, saḥ devaḥ yativaraḥ jayati|

1.33

ārāditi | turyaṃ tadeva | kiṃ kurvan | ārādhyadārābudhajanamanasām ārādhyāḥ saṃsevyāḥ dārāḥ striyaḥ yeṣām evaṃvidhāḥ abudhāḥ mūrkhāḥ ye janāḥ teṣāṃ manāṃsi teṣām udayanidhanajakleśakāraprakārān udayo janma nidhanaṃ maraṇaṃ tābhyāṃ jātāḥ ye kleśāḥ tān karotīti "karmaṇyaṇ" tathāvidhaḥ prakāraḥ yeṣāṃ tān saprasārān vistṛtān mohabhārāndhakārākārākārādhikārān mohabhāra eva andhakāraḥ sa eva ākāraḥ yasyāḥ evaṃbhūtā yā ā sāmastyena kārā bandhanāgāram tadadhikārān ārād dūrāt eva samīpato vā saṃharan dūrīkurvan || kīdṛśaḥ sārāsārābhisārāvahitahitamatiḥ sāraśca asāraśca tayoḥ abhisāre yātrāvati yāvat avahitā sāvadhānā ataeva hitā matiryasya saḥ| spaṣṭamanyat |

1.34

pitreti | turyaṃ tadeva | kīdṛśaḥ śamanayamunayoḥ yamarājayamunānadyoḥ pitrā janakena etena śītoṣṇasvabhāvatvaṃ jīvanāpahārajīvanadātṛtvasāmarthyaśca sūcyate | ata eva avicā avatīti avitā tena, hiṃsakena rakṣakeṇa ca atra dhātoḥ
karttari tṛc, ayaṃ rakṣaṇe hiṃsāyāśca paṭhitaḥ, satritā sūryeṇa satrā saha "sākaṃ satrā samaṃ sahe" tyamaraḥ sādhu yathā tathā cakāsat sūryavadbhāsamānaḥ iti yāvat| punaḥ kī0 mitrāmitrāvicitrānaghavinutamatiḥ mitrāmitrayoḥ sapakṣavipakṣayoḥ avicitrā samānā anaghā apāpā aduḥkhā vā vinutā viśeṣeṇa stutā matiḥ yasya saḥ| punaḥ kī0 saccaritraḥ sādhucaritaḥ| punaḥ kī0 pavitraḥ| punaḥ kī0 dṛtrāritrāsahṛtrāṇadaharicaraṇadhyānamātraikasatraḥ| dṛtro nāma daityaḥ tasya ariḥ indraḥ tasya trāsaṃ harataḥ iti dṛtrāritrāsahṛtau evaṃvidhau trāṇadau rakṣāmadau yau hareḥ nārāyaṇasya caraṇau tayoryaddhyānam tanmātram ekaṃ mukhyaṃ satraṃ yajñaḥ yasya saḥ "eke mukhyānyakevalāḥ" ityamaraḥ, śeṣaṃ spaṣṭam|

1.35

sāmodeti| turyaṃ tadeva| prakāmaṃ yatheṣṭaṃ jayati ityanvayaḥ| kīdṛśaḥ| sāmodāmohadāmodaraparahṛdayaḥ| āmodena harṣeṇa sahitam sāmodam amoham moharahitaṃ dāmodaraparaṃ nārāyaṇatatparaṃ hṛdayaṃ yasya saḥ|| punaḥ kī0 lokam uddhartukāmaḥ uddhartum kāmaḥ yasya saḥ| "tuṃ kāmamanasorapi" itimalopaḥ| punaḥ kī0 akāmaḥ kāmadevarahitaḥ jitendriyaḥ itiyāvat| punaḥ kī0 vāmoparāmocitacitadhiṣaṇaḥ vāmāyāḥ nāryāḥ sakāśāv yaḥ uparāmaḥ virātiḥ tasya tatra vā ucitā citā saṃpāditā dhiṣaṇā yasya yena vā saḥ|| punaḥ kī0 pāmaroddāmatāhav pāmarāṇāṃ nīcānām udyāmatāmuddaṇḍatāṃ haratīti tathāvidhaḥ| punaḥ kī0 svāmaḥ suśobhanā āsamanvāt mā lakṣmīḥ śobhā yasya saḥ| yadvā svam ātmānam amatīti tathāvidhaḥ|| amagatyādiṣu karmaṇyaṇ| yadvā amanam āmaḥ suśobhanaḥ āmaḥ jñānaṃ yasya saḥ, amadhātoḥ bhāve ghañ, gatyarthānāṃ jñānārthakatvam|| punaḥ kī0 dhāmorudhāma| dhāmnāṃ tejasām uru mahav dhāmasthānam| punaḥ kī0 vilasajjīvanaśrīḥ vilasantī jīvanaśrīḥ| mā dhāraṇa-
śobhā prāṇadhāraṇasaṃpattiḥ vā yasya saḥ | ka iva udadhiriva | samudra iva | samudro'pi svāmaḥ śobhanalakṣmīyuktaḥ vilasajjīvanaśrīḥ bhāsamānajalasaṃpattiḥ bhavati | "jīvanaṃ bhuvanaṃ vanam" ityamaraḥ |

1.36

loketi | turyaṃ tadeva | kīdṛśaḥ lokālokāya janadarśanāya bhuvanaprakāśāya vā "āloko darśanodyotau lokastu bhuvane jane" ityamaraḥ| lokāyatamatatimirastomavidhvaṃsahaṃsaḥ lokāyataḥ paramanāstikaśiromaṇiḥ bṛhaspateravatāraḥ cārvākaḥ tasya matam eva timiraṃ tasya stomaḥ samūhaḥ tasya vidhvaṃse vināśe haṃsaḥ sūryaḥ | punaḥ kīo śokāstokādhimokādhikṛtikṛtimanāḥ śoka eva astokaḥ analpaḥ ādhiḥ manovyathā yadvā śokena yaḥ astokādhiḥ tasya moke mocane, muclṛmocane bhāve yañ, yadvā śokasya astokādhimoke bahulādhikamocane adhikṛtiḥ adhikāraḥ tatra tena vā kṛtiḥ kuśalaṃ dakṣam itiyāvat manaḥ yasya saḥ | punaḥ kīo dharmarakṣaikadakṣaḥ | punaḥ kīo jyokāḥ vigatam okaḥ sthānaṃ yasya saḥ saṃnyāsitvādakṛtasthānaparigrahaḥ itiyāvat, atha vā viśiṣṭam okaḥ sthānaṃ yasya saḥ lokagurutvādviśiṣṭasthānāsanaḥ itiyāvat| punaḥ kīo jyokāśigokāmukajanabharaṇodbhūtasatkīrtiśālī | dyavi svarge nabhāsi vā kāśate iticchīlā jyokāśinī gokāmukānām vāṇīvallabhānāṃ janānāṃ bharaṇena bharaṇād vā udbhūtā utpannā sato sādhvī yā kīrtiḥ tayā śālate iti tacchīlaḥ, yadvā jyokāśinyā gokāmukānāṃ devānāṃ bharaṇād rājñāṃ bharaṇādvā udbhūtayā satyā kīrtyā śālate iti tacchīlaḥ | "dyodivau dve striyāmabhram" "suraloko dyodivau dve" ityamaraḥ "svargeṣupaśuvāgvajradiknetraghṛṇibhūjale||lakṣyadṛṣṭyā striyāṃ puṃsi gauliṅgaṃ cihnaśephasoḥ" ityamaraḥ| sūryapakṣe'pi viśeṣāṇi yuktyā yojanīyāni sudhiyo'tiśayam |

1.37

śāntamiti | śāntaṃ śamayutaṃ, dāntaṃ damayuktaṃ, madāntaṃ madasyāntaṃ nāśaṃ kalayan svīkurvat, avikalam vaikalyarahitam, samantād vāntam udgīrṇam tyaktamitiyāvat bhrāntirūpaṃ bhramātmakaṃ dhvāntaṃ tamaḥ ajñānamitiyāvat jahat tyajat punaḥ asvīkurvat, natāntam akrāntam, sahasupetisamāsaḥ| mahitaṃ pūjitaṃ, dhyānakāntaṃ, nijasahajamudā svabhāvasiddhaharṣeṇa krāntaṃ, yadīyaṃ svāntaṃ manaḥ nitāntam vāḍham bhāti| īḍyaḥ saḥ iha aśrāntaṃ nityaṃ jayati| spaṣṭamanyat|

1.38

hanteti | turyaṃ tadeva | kīdṛśaḥ ahantādhihantā ahamobhāvaḥ ahantā abhimāna itiyāvat tasya adhihantā nāśakaḥ, yadvā ahantā eva ādhiḥ manovyathā ahantayā yaḥ ādhirvā tasya hantā| punaḥ kī॰ yamaniyamayutaḥ yamāḥ ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahāḥ pañca| niyamāḥ tapaḥśaucasaṃtoṣasvādhyāyeśvarapraṇidhānāni pañca| taiḥ yutaḥ| punaḥ kī॰ śāstratattvāvagantā śāstrāṇāṃ tattvasya avagantā jñātā| punaḥ kī॰ mantā mananakartā| punaḥ kī॰ aticalamanasaḥ atyantacapalacittasya samantāt yantā niyamanakartā| punaḥ kī॰ saccidānandarūpe rantā ramaṇakartā| punaḥ kī॰ atyantābhisantāpaharaṇanipuṇaḥ atyantasya abhisantāpasya haraṇe nipuṇaḥ| punaḥ kī॰ puṇyaśīlaḥ| punaḥkī॰
prabhāvī prabhāvaśālī | hanteti harṣe | hantā gantā yantā mantā rantā ityeṣu hanagamayamamantaram iti dhātubhyaḥ kartari tṛc |

1.39

nāneti | turyaṃ tadeva | kīdṛśaḥ nānāsthānādidānāhitavimalayaśastarjitenduḥ nānā anekavidhaṃ yat sthānādīnāṃ dānaṃ vitaraṇam ādiśabdena bhojanādikaṃ jñeyam, tena āhitaṃ sthāpitaṃ loke iti yāvat vimalaṃ yad yaśaḥ tena tarjitaḥ induḥ candraḥ yena saḥ | punaḥ kīdṛśaḥ sadā nityam antaḥ śarīramadhye svānāsvānādhigānādhigatabahulasadbhūtiḥ svasya ānānām prāṇānām āsvānasya āghoṣasya prāṇaghoṣasyetiyāvat adhigānena adhikajapena ajapājapenetiyāvat adhigatā māptā bahu yathā tathā lasantī śobhamānā bahulā satī vā bhūtiḥ yena yasya vā saḥ | punaḥ kīdṛśaḥ udbhūtabhānaḥ udbhūtaṃ bhānaṃ yasya saḥ | prādurbhūtasvaprakāśaḥ ityarthaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ mānā māyāḥ lakṣmyāḥ "indirā lokamātā mā" ityamaraḥ | nā puruṣaḥ sākṣānnārāyaṇa iti yāvat, "daṇḍagrahaṇamātreṇa naro nārāyaṇo bhavediti vacanāt | yadvā na nā anā,māna anāiti māḍanā, avaśyamsāṅkhyaśāstraprasiddhaḥ prakṛtileśasamparkaśūnyaḥ asaṅgaḥ puruṣa iti yāvad| mā itiniṣedhārthakamavyayam " sahasupeti samāsaḥ, dvau nakārau prakṛtyarthaṃ gamayataḥ dārdyañcāpādayataḥ || punaḥ kīdṛśaḥ mānāpamānāviṣamamatiḥ mānaśca apamānaśca tayoḥ aviṣamā samā matiryasya saḥ | punaḥ kīdṛśaḥ agrahānād pāpatyāgāt duḥkhatyāgācca modamānaḥ modate iti tathāvidhaḥ hṛṣyan iti bhāvaḥ | ayaṃ yativaraḥ jayati iti sambandhaḥ |

1.40

dhyāneti| turyaṃ tadeva| kīdṛśaḥ adhikarayabhūtānām atiśayitavegabhājām dehagānāṃ śarīracāriṇāṃ dhyānāpānādikānāṃ dhyānākhyā'pānākhyaprabhṛtīnāṃ samānāntānāṃ samānākhyāvasānānāṃ dhyānāpānodānaprāṇasamānānāṃ pañcānāmiti yāvat ānānilānām prāṇavāyūnām aniśaniyamanāt niravacchinnāyāmāt bhāsamānaḥ| punaḥ kī' samānaḥ samaḥ āviṣamaḥ itiyāvat, yadvā sasatkāraḥ, yadvā cittasamunnatiyuktaḥ, yadvā samāḥ aviṣamāḥ salakṣmīkāḥ vā ānāḥ prāṇāḥ yasya saḥ, yadvā samaṃ sarvam ānayati jīvayatīti tathāvidhaḥ, ṇyantāv anaprāṇane ityataḥ karmaṇyaṇ| yadvā sama iva viṣṇuriva ānāḥ prāṇāḥ yasya saḥ yadvā, naḥ asmākam madhye itiśeṣaḥ samāḥ varṣāṇi bahukālamiti yāvat bhāsamānaḥ| "hāyano 'strī śaratsamāḥ" ityamaraḥ "kālādhvanoratyantasaṃyoge dvitīyā" iti dvitīyā| punaḥ kī' dhyānādhānāvadhānābhyuditaparasukhaḥ dhyānaṃ yogaśāstroktaṃ saptamaṃ yogāṅgaṃ tallakṣaṇaṃ tu "tatra pratyayaikatānatā dhyānam" iti pātañjalasūtreṇoktam| tasya yat ādhānaṃ sthirīkaraṇaṃ tatra vā cittasyeti bhāvaḥ yat ādhānaṃ tatra yad avadhānaṃ sāvadhānatā tena abhyuditaṃ paraṃ sukhaṃ yasya saḥ| punaḥ kī' śraddhānaḥ śraddhāluḥ| tathā coktam patañjalinā "śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāpūrvaka itareṣām" | ata eva punaḥ kī' sudhīḥ satprajñaḥ śraddhāyāśvaramaphalaṃ prajñā tadyuktaḥ yogīti bhāvaḥ| spaṣṭamanyat |

1.41

jñāteti| turyaṃ tadeva| sadā jayati iti saṃbandhaḥ| kīdṛśaḥ jñātā tattvajñaḥ|
punaḥ kīo dyājinajānirujām pāpajanitarogāṇām hātā tyāgakartteti yāvat | punaḥ kīo atibhātā atiśayena prakāśakarttā |punaḥ kīo īśapādāravindadhyātā īśvaracaraṇābjadhyānakarttā | punaḥ kīo guruparayaśasaḥ guroryaṃva param utkṛṣṭaṃ yaśaḥ tasya gātā gānakarttā | punaḥ kīo maṅgalānām vidhātā vidhānakarttā | punaḥ kīo guṇānām lātā ādānakarttā | punaḥ kīo dātā dānakarttā vadānya itiyāvat | punaḥ kīo śaraṇagatanṛṇāṃ svaśaraṇāpannajanānām adhipātā adhirakṣakaḥ | punaḥ kīo mañjumūrttiḥ | jñātā hātā bhātā dhyātā gātā vidhātā lātā dātā pātā ityeṣu jñāñtrabodhane ohāktyāge bhādīptau dhyaicintāyāṃ gaiśabde ḍudhāñdhāraṇapoṣaṇayoḥ lāādāne ḍudāñdāne pārakṣaṇe ityetebhyaḥ dhātubhyaḥ karttari tṛc | spaṣṭamanyat |

1.42

astrīreti | turyaṃ tadeva | kīdaśaḥ astrīrasvī asūnāṃ prāṇānām īraḥ kṣepaḥ ūrdhvaṃ nayanaṃ prāṇāyāmaḥ itiyāvat yadvā īraḥ stutiḥ upāsanetiyāvat sa eva svaḥ dhanam iti astrīrasvaḥ so'syā'stīti astrīrasvī prāṇāyāmadhanena nityasaṃyuktaḥ iti yāvat | yadyapi na karmadhārayānmatvarthīyo bahuvrīhiścettādarthamatipattikaraḥ iti niyamena bahuvrīhiṇaiva nirvāho'tra bhavituṃ yuktaḥ tathā'pi nityayogādiviśeṣārthadyotanāya matvarthīya iniḥ | yadvā asvīraḥ svaḥ dhanaṃ yeṣāṃ te astrīrasvāḥ te santi vidheyatvena asya saḥ | asminpakṣe prāṇāyāmaparāḥ prāṇopāsanāparāḥ vā asya śiṣyāḥ santīti tātparyam | pakṣadvaye'pi anekācaḥ asvīrasvaśabdād "ata iniṭhanau" iti iniḥ | punaḥkīo tapasvī | tapoyuktaḥ " tapassahasrābhyāṃ vinīnī " itiviniḥ | punaḥkīo tapanasamalasatsuprabhāvaḥ sūryasadṛśabhāsamānaśobhanaprabhāvaḥ ( pratāpaḥ ) | punaḥkīo yaśasvī kīrttimān |
punaḥkī0 paścīśastrīḍanastrīkaraṇacaṇaguṇaḥ paśūnām īśaḥ śivaḥ tasya yat strīḍanaṃ śobhanaṃ stavanaṃ tasya yat strīkaraṇam aṅgīkāraḥ tena vittāḥ guṇāḥ yasya saḥ | "tena vittaścuñcupucaṇapau" iticaṇapratyayaḥ | punaḥkī0 vādayuddhe śāstrārthayuddhe tarasvī balavān vegavān vā | punaḥkī0 vasīḍyastrīḍitaḥ vasubhiḥ dhanaiḥ kṛtvā īḍyāḥ stutyāḥ dhaninaḥ iti yāvat taiḥ strīḍitaḥ atirāṃ īḍitaḥ stutaḥ | punaḥ kī0 strīkṛtahitacaritaḥ aṅgīkṛtānukūlacaritraḥ punaḥ kī0 san vidvān | punaḥ kī0 manastrī praśastamanāḥ | yadvā sanmanastrī ityekaṃ padam, satsu manastrī | punaḥ kī0 mahastrī tejastrī | yaśastrī tarastrī mahastrī ityeṣu "asmāyāmedhāsrajoviniḥ" iti viniḥ |

1.43

varyā iti | varyāḥ śreṣṭhāḥ karyādiparyāvṛtahitapṛtanāḥ kariṇaḥ gajāḥ ādiryeṣāṃ te karyādayaḥ gajā'śvarathapattayaḥ tadguṇasaṃvijñāno'tra bahuvrīhiḥ taiḥ paryāvṛtāḥ hitāḥ pṛtanāḥ senāḥ yeṣāṃ te "dhvajinī vāhinī senā pṛtanā nīkinī camūḥ" ityamaraḥ, tathāvidhāḥ narendrāḥ rājānaḥ yam bhajante sevante | tathā haryācaraṇasusadṛśī hareḥ viṣṇoḥ indrasya ca sūryasya ca yat ācaraṇam bhaktapālanadharmoddharaṇatamonirasanam tena sutarāṃ sadṛśī yasya caryā dainikācāraḥ āścaryāya vismayāya lokānāmbhavatīti śeṣaḥ | so'yaṃ jayati | kīdṛśaḥ daryāvakaryā daraḥ bhayam astyeṣāṃ te dariṇaḥ bhītāḥ daraśabdād iniḥ pratyayaḥ, teṣām āvam avanam avadhātoḥ bhāve ghañ, karotīti tacchīlā daryāvakarī tayā, ḍukṛñkaraṇa ityataḥ "kṛtro hetutācchīlyānulomyeṣu" itya nena kartari ṭaḥ pratyayaḥ, ṭitvācca ṅīp | gurucaraṇarajorūpayā gurupadapāṃsumayyā taryā naukayā "striyāṃ naustaraṇistāriḥ" ityamaraḥ, bhavābdhim saṃsārasamudram saṃtitīrṣuḥ samyak tarītumicchuḥ || samāptam |

1.44

anyāyeti | anyāyanyāyajanyāmitasitayaśasaḥ anyāyaśca nyāyaśca tābhyāṃ janyaṃ yadvā anyāyasya yaḥ nitarāṃ āyaḥ lābhaḥ vistāro vā tasmād janyam amitam aparimitam sitaṃ viśadaṃ yaśaḥ yeṣāṃ te jaghanyāḥ kṣudrāḥ ajaghanyāḥ akṣudrāśca dāravantaḥ gṛhasthāḥ tathā svasvakarmasu ananyāḥ asādhāraṇāḥ dhanyāḥ saṃnyāsivanyāśanaparāḥ saṃnyāsinaḥ bhikṣavaḥ vanyāśanaparāḥ vane bhavaṃ vanyaṃ phalādikam tasya yad aśanaṃ bhojanaṃ tadeva paraṃ pradhānaṃ yeṣāṃ te yadvā vanyāśane parāḥ tatparāḥ vānaprasthāḥ vaṭavaḥ brahmacāriṇaśca tathā dhvanyādhvanyāḥ dhvaneḥ dhvanināmakasya kāvyasya āsamantāt adhvanyāḥ pānthāḥ sukavayaḥ avanyāṃ bhuvi yaṃ bhajante sevante || saḥ jayati || adhvānamalaṃ gacchantīti asminnarthe "adhvanoyatkhau" ityanena adhvan śabdāv yat pratyayaḥ |

1.45

sadya iti | turyaṃ tadeva | kīdṛśaḥ | iha jagati saṃsāre asadyogasad asatām duṣṭānām yadvā asataḥ mithyābhūtasya satyatvena pratīyamānasya prapañcasya yogena saṃbandhena sīdati kriyate iti tathāvidhaḥ ṣaḍlṛviśaraṇagatyavasādeneṣu ityataḥ kartari kip, yaḥ janaḥ sadyaḥ sadyati patitaḥ | taṃ janaṃ
samudbhartukāmaḥ samudbhartuṃ kāmaḥ yasya saḥ "tum kāmamanasorapi" iti malopaḥ| sadyaḥ samudbhartukāmo vā| punaḥ kī0 madyotadyogatadyotanavijayilasadbhūritejo'bhirāmaḥ madyotaḥ sūryaḥ tasya dyogataṃ yat dyotanamākāśagato yaḥ makāśaḥ, athavā prakṛṣṭaḥ dyotaḥ makāśo yatra evaṃbhūtaṃ dyogatam ākāśagamanam yasya sa cāsau dyotanaḥ sūryaḥ, yadvā prakṛṣṭaḥ dyotaḥ yasya evamvidhaḥ dyogato yaḥ dyotanaḥ sūryaḥ "madyotano dinamaṇiḥ" ityamaraḥ, arthaniyandhaneyaṃ saṃjñā, ataḥ madyotanaityarthe madyotadyotanaśabdau jñeyau, tasya vijayi tadapekṣayāpyutkṛṣṭataramitiyāvat ataeva lasat śobhamānaṃ bhūri bahu yat tejaḥ tena abhirāmaḥ ramaṇīyaḥ| punaḥ kī0 sadyaḥ sataḥ viduṣaḥ sata brahma vā yātīti tathā vidhaḥ| yā prāpaṇe "āto'nupasarge kaḥ" iti kaḥ| punaḥ kī0 gadyaḥ gaditumarhaḥ varṇanīyaḥ stutya itiyāvat| yadvā agadyaḥ avarṇyaḥ lokottaraḥ itiyāvat| yadvā na gadyaṃ yasya saḥ na gadyamātrapriyaḥ kintu padyapriyo'pi, na gadyamātrastutaḥ kintu padyastuto'pi vā, na gadyamātranirmāṇapaṭurapitu padya nirmāṇapaṭuriti vā| padyaṃ gadyaṃ ca chandaḥśāstre prasiddham| athavā gadāya rogāya hitaḥ gadyaḥ "tasmai hitam" iti yat tathā na bhavatīti agadyaḥ| gade sādhurvā gadyaḥ tathā na bhavatīti agadyaḥ| athavā agaṃ parvataṃ yati khaṇḍayatīti agadaḥ indraḥ do'vakhaṇḍane āto'nupasarge kaḥ| tasmai hitaḥ agadyaḥ svopadiṣṭaśiṣyakartṛkayāgahavirdānād indrānukūlaḥ| punaḥ kī0 matimatām dhīmatām uttamaḥ| punaḥ kī0 sattamaḥ atiśayena san|| yadvā iha jagati jayati iti saṃbandhaḥ|

1.46

jñānīti | iha jñānīḍyā jñānibhiḥ īḍyā stutyā, mīrajāḥ rajoguṇa
rahitā, ataeva nīruk rogarahitā yadvā, nitarāṃ ruk kāntiḥ yasyāḥ sā, karuṇayā saṃgatā yuktā, saṅgahīnā asaktā, hānīhānītihā hāniviṣayiṇī yā iṃhā ceṣṭā saiva anītiḥ tāṃ jahātīti tathā vidhā, ohāktyāge "āto'nupasarge kaḥ" ajādyataṣṭāp | yadvā ahānīhā iti pṛthak padam | na hānīhā yasyāḥ yasyāḥ vā sā, tathā anītihā anītiṃ jahātīti tathāvidhā, nīṭti deśe "nītijjanapado deśaḥ" ityamaraḥ, viditaguṇā yanmatiḥ yasya dhīḥ saṃmatā āste | asau (ayam) jayati | kīdṛśaḥ || ānītānīkadānīśvaranṛpatiśiraḥ sevitāiṅghrayambujaḥ | ānītāni anīkāni yaiḥ evaṃvidhāḥ ye dānīśvarāḥ dātṛśreṣṭhāḥ nṛpatayaḥ teṣāṃ śirobhiḥ sevite aṅghrayambuje caraṇakamale yasya saḥ |

1.47

dakṣe iti | turyaṃ tadeva | kīdṛśaḥ adhyakṣe'dhyadakṣehitamakhadamane adhyakṣaiḥ indrādibhiḥ īḍyena stutyena dakṣeṇa dakṣanāmakaprajāpatinā īhitasya ceṣṭitasya makhasya yajñasya damane vināśe dakṣe nipuṇe | lokanāthe | śaraṇye | sakṣemarakṣe kṣemaṃ ca rakṣā ca tābhyām kṣemasya rakṣā tayā vā sahite | dhṛtaśaśiśakale śekharīkṛtacandrakhaṇḍe | dhyakṣe trinetre | śive bhaktimān | punaḥ kīo bhūribhāgyaḥ | punaḥ kīo pakṣe sahāye apakṣe asahāye sapakṣe sasahāye yadvā pakṣe svāśrayabhūte apakṣe ripau sapakṣe mitre ca sadṛśagatiḥ tulyapratipattiḥ | punaḥ kīdṛśaḥ dharmahetuḥ dharmapravartakaḥ | punaḥ kīo na duṣṭaḥ śiṣṭa iti yāvat | anyo dhūmādirhetuḥ pakṣe sādhyaviśiṣṭe parvatādau sapakṣe siddhasādhye mahānasādau apakṣe sādhyābhāvavati jalahṛdādau cet sadṛśagatiḥ syāt tarhi duṣṭo bhaveda ayaṃ tu na tatheti bhāvaḥ |

1.48

svastīti | ayaṃ śrīgovindānandaḥ yatiḥ māṃ pātu | kīdṛśaḥ svasti śrīsahitaḥ svasti ca śrīśca tābhyāṃ svastisaṃbandhinī yā śrīḥ tayā vā sahitaḥ | punaḥ kī0 viśeṣavijayī viśeṣeṇa vijayī | punaḥ kī0 tejo'tibṛndārakaḥ tejasā atibṛndārakaḥ bṛndārakān devān atikrāntaḥ | punaḥ kī0 godvijarājaraṅgavipadām gāvaśca dvijāśca rājānaśca raṅgāśca teṣāṃ vipadaḥ vipattayaḥ tāsāṃ hantā | punaḥ kī0 tathyavrataḥ satyasaṃkalpaḥ | punaḥ kī0 nanditaḥ samṛddhaḥ tapassaṃpadeti yāvat | ṭunadisamṛddhau karttari ktaḥ | punaḥ kī0 bhavyaḥ maṅgalamayaḥ | punaḥ kī0 vijñavaraḥ | punaḥ kī0 praviditaḥ prasiddhaḥ majñānavān vā | punaḥ kī0 mudā harṣeṇa svānandeneti yāvat amandaḥ | punaḥ kī0 dātā udāraḥ | punaḥ kī0 svarataḥ svasmin rataḥ ātmārāmaḥ itiyāvat | yadvā sutarām arataḥ asaṅgaḥ | punaḥ kī0 haraprabhaḥ śivasahaśadīptiḥ | punaḥ kī0 inaḥ svāmī "inaḥ svāmini sūrye ce" ti viśvaḥ | punaḥ kī0 akopī na kopī krodhī | punaḥ kī0 saṃsadā sabhayā lakṣaṇayā sabhāsadbhiḥ puruṣaiḥ īḍitaḥ stutaḥ | yadvā akaḥ apīḍitaḥ | itipadadvayam asya viṣṇoḥ kaṃ sukham iva kaṃ sukhaṃ yasya, yadvā aḥ viṣṇuḥ kaḥ ātmā yasya saḥ akaḥ | "akāro vāsudevaḥ syād" "kaścātmani mayūre ca kaṃ sukhaṃ kaṃ sukhaṃ smṛtam" itiekākṣaraḥ | tathā saṃsadā apīḍitaḥ abādhitaḥ yadvā saṃsadā api īḍitaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ cakrabandho'yam || 48-1|

1.49

śrīdamiti | iha mānī cittasamunnatimān abhimānavān vā satkārayukto vā kaḥ puruṣa itibhāvaḥ atyamandaśrīgovindānandam namandaḥ amandaḥ atiśayena amandaḥ atyamandaḥ sa cāsau śrīgovindānandaḥ tam atyanyam anyān atikrāntam anyāpekṣayā śreṣṭham na āha na vakti api tu sarvo'pi vakti iti kākuḥ || kīdṛśam atyamandaśrīgovindānandam | sākṣāv śrīdam kuberam, "śrīdapuṇyajaneśvarāḥ" ityamaraḥ | siṃho māṇavakaḥ ityādāviva sāddṛśyasambandhalakṣaṇā | ataevānubhayābhedarūpakālaṃkāraḥ | punaḥ kīṃ nṛvṛndāgoghaugham nṛṇāṃ vṛndasya āgāṃsi aparādhā eva aghāni pāpāni yadvā nṛvṛndasya āgobhyaḥ aparādhebhyaḥ yāni aghāni duḥkhāni teṣām ogham samūhaṃ harantam nāśayantam | punaḥ kīdṛśam | vyāmohahīnam | punaḥ kīṃ jayena vibhrājantam | cakrabandho'yaṃ gūḍhacaturthapādaḥ | śālinīvṛttam |

1.50

tāraketi| yaḥ śrīgovindāhvaḥ tāpidaḥ astīti śeṣaḥ| tāpo'sti eṣāṃ te tāpinaḥ trividhatāpavantaḥ tān dayate rakṣatīti tathāvidhaḥ, deṅrakṣaṇe āto'nupasarge kaḥ| kīdṛśaḥ yaḥ| tārakāsuratāhasvaḥ| tārako nāma asuraḥ tasya bhāvaḥ tārakāsuratā tām hantīti tārakāsuratāhaḥ kārttikeyaḥ, "anyeṣāmapi dṛśyate" itisūtreṇa handhātoḥ ḍapratyayaḥ, tasya svaḥ ātmā iva svaḥ ātmā yasya saḥ| yadvā sa eva svaḥ ātmā yasya saḥ, kārttikeyasadṛśaḥ kārttikeyā'tāraḥ iti vā| yadvā tārakāsuḥ iti pṛthak padam atāhasvaḥ itipṛthakpadaṃ ca| tārayantīti tārakāḥ tarantīti vā tārakāḥ, tṝplavanataraṇayorityataḥ ṇyantādṇyantādvā ṇvultṛcau itiṇvul, tārakāḥ asatvāḥ māṇāḥ yasya saḥ| tathā atāhasvaḥ atanam ataḥ, atasātatyagamane ghañarthe kavidhānam sātatyagamanam iti yāvat, tasya āhaḥ āsamantājjahātīti tathāvidhaḥ yaktā itiyāvat, ā''pūrvakāt, ahīkṛtyāge ātaścopasarge iti
kaḥ| ataśabdena saha śeṣaṣaṣṭhīsamāsaḥ| atāhaḥ punaḥpunarjanmamaraṇarūpasātatyagamanarahitaḥ svaḥ ātmā yasya saḥ| yadvā tārakāsuratāhasvaḥ ityekameva padamastu| tārakāsuśvāsau ratāhasvaḥ| ratāhaḥ svaḥ ātmā yasya saḥ| jitendriyaḥ itiyāvat| ratāhaśabdaḥ atāhaśabdavatsādhuḥ| yadvā na suratasya āhaḥ āṅpūrvakādohāṅ gatau ityataḥ ātaścopasarge iti kaḥ, tathāvidhaḥ svaḥ ātmā yasya saḥ tārakaśvāsau asuratāhasvaḥ iti| tārakaḥ asuratāhaḥ svaḥ yasya vā saḥ iti| yadvā asuratāyāḥ rājasatāmasavṛttipradhānatāyāḥ āhaḥ tyāgakarttā iti asuratāhaḥ tārakaḥ asuratāhaḥ svaḥ yasya saḥ| yadvā tārakaḥ asuratām hantīti tathāvidhaḥ svaḥ yasya saḥ| punaḥ kī0 asvaḥ adhanaḥ ajñātiḥ vā saṃnyāsitvāditi yāvat| punaḥkī0 hatāghaḥ| hatapāpaḥ hataduḥkho vā| punaḥ kī0 amadaḥ madarahitaḥ| punaḥ kī0 apitā na pitā ajanakaḥ iti saṃnyāsitvāt| tathā yasya śrīgovindānandasya kāratā kaṃ sukham prakāśaṃ vā ṛcchatīti kāraḥ ṛgatiprāpaṇayoḥ karmaṇyaṇ tasya bhāvaḥ kāratā āyatyā uttarakālena pariṇāmasamayena atyāyatā atiśayena āyatā vistṛtā astīti śeṣaḥ| kīdṛśī kāratā| matā iṣṭā| āyatyāmatā vā "uttaraḥ kālaāyātiḥ" ityamaraḥ| kaḥ prakāśa udāhṛtaḥ| kaṃ sukhaṃ kaṃ mukhaṃ smṛtam ityekākṣaraḥ| aṣṭadalapadmabandho'yam aṭavargaḥ|

1.51

bhāviteti| yasya śrīgovindānandasya matiḥ śaṃ śubhaṃ rāti dadāti rādāne karttari laṭ| kīdṛśī matiḥ bhāvitā sādhitā saṃjātabhāvā vā| devaguruviṣayā ratiḥ bhāvaḥ tadvatītyarthaḥ bhāvaśabdād "tasya saṃjātā tārakādibhyaḥ itac" iti itac| punaḥ kī0 āyāsāsyadā āyāsaṃ prayāsam asyatīti tacchīlaḥ āyāsāsī asukṣepaṇe tācchīlye ṇiniḥ sa cāsau ayaḥ śubhāvahavidhiḥ "ayaḥ śubhāvaho vidhiḥ" ityamaraḥ, yadvā ayanam ayaḥ jñānam ayanatau yajñarthe kaḥ gatyarthānāṃ jñānārthakatvam, tam dayate rakṣāti
dadāti vā iti tathāvidhā| devṛ rakṣaṇe ḍudāñdāne vā āto'nupasarge kaḥ iti kaḥ| punaḥ kī0 kasāradadā kam sukhaṃ tasya sāraḥ śreṣṭhāṃśaḥ tasya dadā dātrī| ḍudāñdāne "dadātidadhātyorvibhāṣā" iti śaḥ matyayaḥ| punaḥ kī0 sāyā āyena lābhena vistāreṇa ca sahitā| punaḥ kī0 matā iṣṭā| punaḥ kī0 vibhā viśiṣṭā bhā dīptiḥ prakāśaḥ iti yāvat yasyāḥ sā|| kīdṛśam| śam| akaśam| akaṃ duḥkhaṃ śyati nāśayati yāvat| śo tanūkaraṇe "āto'nupasarge kaḥ" iti kaḥ|| gatapratyāgataviṣamākṣarārdhaḥ ślokaḥ|

1.52

bhavābhaiti|| bhavābhaḥ bhavasya śivasya ābhā iva ābhā yasya saḥ| "byomakeśo bhavo bhīmaḥ" ityamaraḥ| abhavabhāvāvaḥ na bhavaḥ janma yasya saḥ abhavaḥ tasya bhāvam avatīti| yadvā na bhavaḥ abhavaḥ janmābhāvaḥ mokṣa iti yāvat tatra bhāvam avatīti abhavasya mokṣasya bhāvaṃ sattām avatīti vā| yadvā na bhavasya saṃsārasya bhāvam avatīti| sarvatra avarakṣaṇe karmaṇyaṇ| bhavabhīvibhavābhibhūḥ| bhavāt saṃsārāt yā bhīḥ bhavasaṃbandhinī bhīrvā sā eva vibhavaḥ dhanaṃ tasyāḥ vibhavo vā tam abhibhavati iti tathāvidhaḥ| bhūsattāyām kartari kvip| bhuvaḥ pṛthivyāḥ vibhāvibhāvī vibhāṃ vibhāvayati janayati iti tathāvidhaḥ| ṇyantādbhūsattāyāmityataḥ tācchīlye ṇiniḥ| ibhavaḥ ibhena gajena vāti gacchati iti tathāvidhaḥ| vā gatigandhanayoḥ "supisthaḥ" ityatra yogavibhāgāt ka pratyayaḥ| vaibhavabhāvabhāk vaibhavasya vibhutvasya bhāvaṃ bhāti bhajatīti vaibhavabhāvabhāk| bhūprāptau caurādiko dhātuḥ tasmād bhāve ghañ| bhajoṇviḥ ityanena bhajasevāyāmityataḥ ṇviḥ| vai viśvaye pādapūraṇe ca|| dvyakṣaroyaṃ ślokaḥ|

1.53

saditi | sadālokākaraḥ satām ālokaḥ darśanam ॅśvāsau ālokaḥ prakāśo vā tasya ākaraḥ khaniḥ āsamantād karoti iti vā “ āloko darśanod dyotau” iti | “khaniḥ striyāmākaraḥ syā” iti cā'maraḥ | pakṣāntare ḍrukṛkaraṇe pacādyac | ayamatrasaḥ | yame ahiṃsādipañcake prathame yogāṅge yamāt kālādvā trasyatīti yamatrasaḥ, trasīudvege pacādyac, tathā nabhavatīti tathāvidhaḥ | lokākaraḥ lokānāṃ janānām ā samantātkaṃ sukhaṃ rāti dadāti iti tathāvidhaḥ | “ lokastu bhuvane jane ” ityamaraḥ | rādāne ato'nupasarge kaḥ | mānavān mānayuktaḥ| saḥ ayaṃ śrīgovindānandaḥ atra jagati pātimānavān pātaḥ adhaḥ patanam asti eṣāṃ te pātinaḥ te ca te mānavāḥ tān sadā nityaṃ pāti rakṣāti| ardhayamakam| aṭavargo'yaṃ ślokaḥ | itikalāpakam |

1.54

śamīti | śamī śāntaḥ | damī dāntaḥ | amāyaḥ māyārahitaḥ kapaṭarahitaḥ | dayodayamayāśayaḥ dayāyāḥ udayaḥ dayodayaḥ tanmayaḥ āśayaḥ yasya saḥ | daśāśāśayaśāḥ daśa āśāḥ diśaḥ aśnute vyāpnoti daśāśāśam, aśūnyārthau karmaṇyaṇ daśāśāśaṃ yaśaḥ yasya saḥ | īśaḥ samarthaḥ śivasvarūpo vā | ayam śrīgovindānandaḥ mudā harṣeṇa me mahyam śaṃ śubham āśu śīghraṃ deyāt | “diśastu kakubhaḥ kāṣṭhā āśāśca haritaśca tāḥ” ityamaraḥ | dayodayamayāśayaḥ ityatra pācuryārthe mayaṭ | śamī damītyatra “śamityaṣṭābhyāṃ ghinuṇ” iti ghinuṇ | caturakṣaro'yamakacaṭavargaḥ |

1.55

nateti | ayaṃ śrīgovindānandaḥ yātiḥ naḥ asmākam ūtiṃ rakṣām tanotu vistārayatu | natānunītanītītaḥ nataiḥ namraiḥ puruṣairiti yāvat
anunītayā āddatayā nītyā itaḥ bhāptaḥ | yadvā natānunītaścāsau nītītaḥ | punaḥkī0 nūtanānūnatātaḥ | yadvā anūtanānūnatātaḥ | nūtanā navā apūrveti yāvat anūtanā prācīnā vā yā anūnatā mahattā tayā tataḥ vistṛtaḥ vyāptaḥ iti yāvat | punaḥkī0 netā nāyakaḥ svāmīti yāvat maṇḍalīśo vā | punaḥkī0 nutaḥ stutaḥ | kīdṛśīm ūtim anitonatām na itā bhāptā ūnatā nyūnatā yayā sā tām | dvyakṣaro'yamakacaṭapavargaḥ |

1.56

nūnamiti | vayamiti śeṣaḥ | imam śrīgovindānandam nāma nāma natvā natvā numaḥ stumaḥ | nūnamiti niścaye | nāmaṃ nāmamityatra "ābhīkṣṇye ṇamul ca" itiṇamul | numaḥ ityatra ṇu stutau karttari laṭ | kīdṛśam imam | sunim | punaḥkī0 anūnāmamāninām na unā āsamantāt mā lakṣmīḥ yasya, yadvā na ūnaḥ āmaḥ jñānaṃ gamanaṃ vā yasya saḥ anūnāmaḥ, ama gatyādiṣu bhāve yañ, anūnāmam ātmānam manyante iti anūnāmamāninaḥ teṣām, "ātmamānekhaśca" ityanena cāṇiniḥ, āninām māṇinām inam svāminaṃ sūryamvā | punaḥkī-dṛśam | mānāmānemanāmānam | mānaṃ satkāram amati prāpnotīti mānāmam, ama gatyādiṣu karmaṇyaṇ, evaṃvidham anemam saṃpūrṇam nāma yasya tam | nema ityarthe iti arthavācī nemaśabdaḥ |

1.57

pareti | vratinaḥ vratavataḥ yatinaḥ yateḥ, yatiśabdaḥ nānto'pi tathā cā' maraḥ, ye nirjitendriyagrāmā yatayo yatinaśca te iti | asya śrīgovindānandasya

1.58

janeti| asya śrīgovindānandasya yateḥ paramatā utkṛṣṭatā aramatām naramā yasya yatra vā tat aramam tasyabhāvaḥ aramatā tām niḥśrīkatām iti yāvat no ayate na prāpnoti| aya gatau karttari laṭ| kīdṛśī paramatā| jananutā lokaiḥ stutā| punaḥkī0 tānayutā tānena vistāreṇa, tanu vistāre bhāve ghañ yutā yuktā| punaḥkī0 adbhutā āścaryamayī| punaḥkī0 avanam rakṣaṇam itā prāptā| rakṣiteti yāvat| punaḥkī0 anamitā anamrīkṛtā| punaḥkī0 namitā na paricchinnā| punaḥkī0 hitā| punaḥkī0 paramatā pareṣām anyeṣām ripūṇāmapi vā matā iṣṭā| punaḥkī0 araṃ śīghram alam asartham vā ralayossāvarṇyāditi yāvat| atāpakṛt na tāpakarī || itetyatra iṇgatau karttariktaḥ| namitetra naśabdena saha mitāśabdaḥ sahamupeti samasyate| nanu niścaye vākyālaṃkāre vā |
68 ||

First 55 of 116 passages. Read on