Pramāṇa · Search · About · API

Gitagovinda 15

Śaśilekhā 15

Language
Sanskrit

15.1

śaśilekhā
⁴śivapakṣe'pi samam| yadvā⁵ he keśava! yamamanmathaśāsakakandarpo'pi yamāyata ⁶ityasya ⁷pratikārastvadadhīna iti sūcitam| sā rādhikā =bahnisadṛśamanaḥpīḍāvatī gaurī, kṛśatanurapi =karmmabhūtamatikṣīṇaśarīramapi, atibhāraṃ manute, durdaśībhūtakalatrakatvāt kṛśeti sambodhanaṃ vā|
'kṛśabhṛtyaḥ kṛśāśvaśca kṛśagāvaḥ kṛśātithiḥ| ⁸taṃ kṛśaṃ manyate rājan, na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ||'
iti mahābhārate śāntiparvaṇi ⁹ kṛśaparibhāṣaṇāt| ¹⁰akṛśeti vā, nijasausthyena tāmapi svasthāmanvaya itibhāvaḥ| nanu ¹¹yadi śarīraṃ bhārabhūtaṃ manute tadā kuto na tyajatītyata āha-

15.2

śaśilekhā
⁶śivapakṣe'pi samam| ⁷yadvā malayajapaṅkaṃ vapuṣi viṣamiva paśyati| kaṃ=yamam, saśaṃsa=kalyāṇaṃ paśyati, ⁸maraṇameva ślāghate na tu candanacarcāmiti|
api cakārārthaḥ¹| kaṃ=sūryam, ²agniṃ vā, candanāpekṣayā tasyāpi tāpajanakatvāt| ³yamapakṣe-sarasaṃ=saroṣam, masṛṇaṃ=karkaśamapi| ⁴yadvā kaṃ=vāyum, vapuṣi viṣamiva paśyati=jānāti| malayajapadena tatsthaḥ ⁵śaityādiguṇo lakṣyate, taṃ pāti=pibati vā, tādṛśaṃ kaṃ=vāyum| ⁶anyatsugamam| ⁷viṣaśaṅkāyāṃ hetuḥ - sarasāḥ=saviṣāḥ sarpāḥ, tairmasṛṇam, tatsamparkeṇa karkaśam|

15.3

śaśilekhā śivapakṣe'pi samam| ¹athavā sā sadāhamiva dhyānalabdhe priye kiñcit parivarttanāt| yadvā madanadahanaṃ=kāmāntakam, bhavantaṃ vahatīva niḥsaṃjñatayā dhāraṇam, na tu jñānapūrvvakamiti iva śabdaḥ| ²yadvā haṃ=śivam, sadā vahatīva madanaṃ dahanañca| sadāhaṃ=dāhajanakaṃ kriyāviśeṣaṇaṃ vā| vahane hetuḥ - śvasitasya=jīvitasya, pavanaṃ=pāvitryakārakam, anupameti spaṣṭam|
śaśilekhā
⁶śivapakṣe'pi samam| athavā⁷ sārā=sāravatī, sarvottamā umā, atanujvare añcati satītyanyat pūrvavat | umetipadena tvadarthaṃ kṛtatādṛśatapasyāyāṃ tasyāmanukampociteti sūcitam | sārā=umā, atasī yatastādṛśī ⁸atikṣīṇetyarthaḥ| ⁹sāra-kāntimatī, sāra- kīrttimatī vā|
‘umā'tasī haimavatī haridrā-kīrttikāntiṣviti’|

15.4

śaśilekhā he nayana!=cakṣussadṛśa! nāyaka! vā, ³trinayana! vā, iva vākyālaṅkāre| sā nalinaṃ diśi diśi eṣyatastava panthānaṃ komalīkarttumiva kṣipati, kaṇṭakaśaṅkayā| ⁴vigaliteti, kvacid viśeṣaṇena viśeṣyapratipattiriti, vigalitaṃ=agalitam, nālaṃ yasya, tat kamalaṃ=ubhayamapi netrakamalaṃ kiratīti vā|
śaśilekhā ¹śivapakṣe'pi samam| āturāṃ rādhāṃ=gaurīm, upagataḥ=āśritaḥ, indro yasya, tādṛśa he! ityeva viśeṣaḥ| athavā he īmantra! he vimuk!, muñcatīti vimuk, he tadupekṣaka! tava ādhāṃ=ādhānaśaktiṃ bhāryāṃ rādhāṃ tvadaṅgasaṅgām , tava aṅgasya saṅgo yasyāstādṛśīṃ yadi na ²kuruṣe ityanvayaḥ, tadā vajrādapi dāruṇo'sīti| punaḥ ³ṛtamātreṇa tvadgamanenaiva⁴ sādhyāṃ tāṃ yadi vimuktabādhāṃ na kuruṣe cedindravajrādapi, upa =ādhikyena, dāruṇo'sīti| ⁵ ṛtamiti, ṛgatau bhāve ktaḥ|

15.5

śaśilekhā ¹śivapakṣe'pi samam| yadvā he vihitahutāśa!=²kṛśānuretastvena vihitaḥ=vidhṛto, hutāśo yena, dhṛtāgnerbhālekṣaṇatvāt tasyāḥ virahasantāpakatvāt, ³vihitahute=suvibhaktadattopahāre, āśā yasya, tamaśnute aśnāti vā, tādṛśaśucidattagṛhītamahopakṛte itikāśīkhaṇḍe śivasambodhanadarśanāt| sā kisalayatalpamapi nayanayorviṣaṃ yāpayati=prāpayati, tādṛśaṃ viṣayaṃ dṛṣṭiviṣagṛhaṃ vā kalayati, vividhaḥ kalpaḥ=koṭiryatra, evaṃ yathā, tathā ca nānākoṭiṃ kṛtvā nayanaviṣayagṛhatvena, ⁴dṛṣṭyorviṣaprāpakatvena ⁵āśīrviṣasarpatvena vā'vadhārayatītyarthaḥ|
tyajati na paṇitalena kapolam| bālaśaśinamiva sāyamalolam|rādhikā0|
śaśilekhā
śivapakṣe'pi samam| yadvā sā gaurī pāṇitalena kapolaṃ na tyajati| atyāge hetumāha - bāleti , ayamena= ayamanena, virahādasamyagbandhanena, lolaṃ= viślatham, bālaśaśinamiva= cūḍācandrakhaṇḍamiva, priyalīlācihnabhūtaścandrakhaṇḍo'pi māpagacchatviti hastena ³kapolātyāgaḥ|
śivapakṣe'pi samam| athavā kintiti hetau| yataḥ sā=(gaurī), tvāṃ dhyāyantī kṣaṇaṃ prāṇiti=jīvati| ⁶kamalinyā apūrvayā mlānaṃ manaḥ ujjigamiṣati parantu tasyāṃ kṣaṇaṃ jīvanyāṃ na bahirbhavatītibhāvaḥ| yataḥ kandarpajvarasaṃjvaraturāyāḥ tasyāḥ tanoḥ=kṛśāṅgyāḥ cetaḥ kamalinīcintāsu santāmyati=(glāniṃ prāpnoti) kintu utkrānteradhīnatāyāṃ na bhavati| yata evam ⁷ataḥ he āścaryama!=adbhutalakṣmīka!, tasyāḥ candanacandramaḥ=⁸āhlādajanakacandralakṣmīkaḥ tvaṃ syāḥ=bhava| ayaṃ candraḥ pīḍayati, kamalinī ca pīḍayati| ⁹tadubhayanivartakaḥ ¹⁰kevalāhlādamayaścandraḥ tvameva bhavetyarthaḥ|

15.6

śaśilekhā ⁴śivapakṣe'pyevam| līlayā nimeṣaparigrahe samameva| dvitīyapakṣe- yānānāṃ = kandarpaprāṇānām, yātiḥ =gamanam, yasyāḥ, tādṛśakandarpaprāṇahāriṇa!| athavā nimīlanaṃ =mīlanābhāvaḥ, tenāpi khinnayā nayanasahasradarśanāya rāmaṇīyakasya tava nirnimeṣābhyāmapi locanābhyāmavalokane'laṃ pratyayābhāvāt kheda itibhāvaḥ|

15.7

śaśilekhā śivapakṣe'pi samam| yadvā sakāmā gauririha virahavihitamaraṇe, vaṃ=śivam¹, haririti japati| kīdṛśam? avanikāmaṃ=²avanau kāma‌mivātisundaram, vanināṃ=vanasthānāṃ api kāmaṃ=kāmyam, kamanīyam|
śaśilekhā
kaṃsadviṣaḥ=duṣṭaśāsanasya, tripuradviṣa ityarthāt gopatanoḥ=rakṣakamūrtteḥ¹, gopau=kiraṇapatī, candra-sūryyau, tanmūrtteḥ=²śiṣṭa-duṣṭayorupari śītala-tigmasvabhāvasya śivasya bāhūḥ śreyāṃsi tanotu| balārthakasya vṛṣadhātorbhāve ktaḥ, tatastaddhita in| vṛṣṭibhiḥ=balibhiḥ tripuradaityairityarthād vyākulānām, gokulānāṃ=svargagṛhāṇāṃ devānām, avanavaśāt govarddhanaṃ=viṣṇum, vāṇībhūtamityarthāt, bibhrat=dhārayan, kaṃ=brahmāṇam, sārathībhūtaṃ ³bibhrat=puṣṇan, ⁴bhujāvavalokya jayaḥ| niścayāt sārathībhūtasya brahmaṇaḥ puṣṭiriti| kiṃ kṛtvā? darpeṇa hetunā darībhiḥ=romakūpaiḥ, vallat, valat iti vallaḥ=valanakārī, balavān, vasuḥ=kiraṇo yasya, tam| bahniṃ vallaṃ vasuṃ agniṃ vā, uddhṛtya=prakāśya, ⁵bhujaromakūpādagnimāvirbhāvya sthita itiśeṣaḥ| tripuradāhānantaramadhikānandācciraṃ cumbita; arthāt tābhyām| ⁶ata eva tadarpitetyādi| athavā gauḥ=śaraḥ, tadrūpaṃ varddhanaṃ=varddhamānam, vāmanāvatāre varddhiṣṇutvāt viṣṇuṃ uddhatya=niṣaṅgādunnīya, darpeṇa bibhrat darībhirlakṣitaṃ
1 rakṣakaśarīrasya, I.O. 2 'śiṣṭaduṣṭayoḥ' ityārabhya 'tanotu' yāvadadhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 3 adhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 4 adhikaḥ pāṭhaḥ, M. & I.O. 5 uddhṛtyetyanurodhāttiṣṭhata iti śeṣapūraṇaṃ vā kartavyam, G.J. I, G. J. ii & A. 6 atastadarpiteti, G.J. i, G.J. ii & A.
vallavasuṃ=valitadhanam, anantaratnaprabhavasya ¹yajñetyādidarśanāt| yadvā uddhṛtiḥ, unnatā dhṛtiḥ=dhāraṇam, dhairyaṃ vā yatra evaṃ aṃ=viṣṇum, goṣu=śareṣu, varddhanaṃ ²varddhiṣṇumahāśaraṃ bibhrat, vallaḥ=saṃvalanaḥ, vasuḥ=yoktram, 'jota' iti prasiddham, yasmiṃstaṃ saṃvṛtayoktrakam sārathimityarthaḥ| kaṃ=parvatam, himālayaṃ cāpībhūtaṃ brahmāṇaṃ vā bibhrat ciraṃ cumbitaḥ arthād viṣṇunā, anyat prāgvat| athavā ataṭī=asatī viṭavyāpityaryasya, tasya paramātmanaḥ śivasya bāhuḥ kaṃ=sukhena śreyāṃsi tanotu iti sambandhaḥ|
'varddhamānaḥ paśubhede śarīrairaṇḍaviṣṇuṣviti'|
varddhanasya varddhamānasamārthakatvād viṣṇuvācakatvamaviruddham, varddhano varddhamānaśceti tantrāmasu pāṭhāt| darīṇāṃ=tattrāyaromakūpānām, ībhiḥ=śobhābhiḥ, lakṣitaḥ vīrotsāhabhavādudañcitaromāñca ityarthaḥ| darpeṇa adhikānandāt ciraṃ cumbitaḥ=saṃyuktaḥ, darpayogādāruṇye luptotprekṣā-tadarpiteti|
'vasurnā devabhedāgni-bhā-yoktra-bakarājasu' iti| viṭastrī viṣṭāvyāpanayoriti medinī|| yaṃ prāsūta śubhānvitā bhagavatīdevī bhaveśātsutaṃ santo yasya purandaraḥ kulapatiścūḍāmaṇiścāgrajāḥ| tenātanyata kṛṣṇadattakavinā sarvopakāriṇyasau yā tasyāṃ jayadevasūktivivṛtau sargaścaturtho gataḥ|
iti śrīmaithilakṛṣṇadattakṛtau sarvopakāriṇyāṃ 'śaśilekhākhyā'yāṃ śrīgītagovindasya śivapakṣavyākhyāyāṃ caturthaḥ sargaḥ|

15.8

śaśilekhā śivapakṣe - keśavaḥ=śivaḥ|

Linked texts (1)