Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 3.5

Śaśilekhā 3.5

Language
Sanskrit

3.5.1

¹amalo=megho ghanāvṛttaḥ, kamalāni dalayatīti kamaladalaḥ=sūryaḥ, tadvallocanaṃ dīptiryasya| dala-vikasane, locṛ dīptau dhātuḥ, bhāve lyuṭ| yadvā ²kaṃ=mastakam, tanmalaḥ, taddharaḥ=dhārakaḥ, kamalaḥ=kaṇṭhaḥ, 'mala-malladhāraṇe' dhātuḥ ³pacādi| sa eva dalaṃ=śastrī, śyāmatvāt| tena dīpyate tādṛśa iti vā| 'dalaṃ śastrīcchedotseghe' iti viśvaḥ| athavā ⁴kaḥ=sūryaḥ, maḥ=candraḥ, laḥ-ro=bahiḥ, ralayoraikyāt| tān lānti, tādṛśāni dalāni=vikāsavanti ⁵locanāni yasya| 'mārute vedhasi brahme puṃsi kaḥ'| kaṃ śiro'mbunori'tyamaraḥ'| 'maḥ śivaścandramā vedhā' iti| 'locaḥ⁶ bahniriti vā'| bhavatyasmāditi he bhava! he mocana!=he muktiprada!, nityamukteti vā| ⁷anena mṛḍa-śivayorarthaḥ sūcitaḥ| bhaṃ=śakraṃ ca mocayati=avamocayati, adhastānmūtramārgeṇa ujjhatīti ca| tribhuvanabhavanaṃ=ānandavanam| yadvā ⁸tribhuvanānāṃ=⁹muktipradatrayāṇāṃ, divyantarikṣapārthivānām bhuvanānāṃ=jalānām, bhuvanam=udbhavasthānam, nidhānam=layasthānam, tatsambodhanam| purā kila rudreṇa saptakapālena sarvāḥ āpaḥ pītāḥ, punaḥ sṛṣṭāśceti ¹⁰paurāṇikī kathā| vā| svayameva ¹niprefixrlajjaṃ kṛtvā ²jagadapagatasajjaṃ vidhāya anyairupahāsayati hasati cetibhāvaḥ| punaḥ virahiṇāṃ ³nikṛntanāya=vidāraṇāya, kuntamukhasya=prāsāyudhāgrabhāgasyaiva ākṛtiḥ= saṃsthānaṃ yasya, tādṛśaṃ yatketakaṃ=ketakīpuṣpam, tena danturitā=nimnonnatīkṛtā vyāptā vā, āśā=diśo yatra⁴, tādṛśe lajjitetyādau bhāve ktaḥ| 'nimnonnate tathā vyāpte danturaṃ kathyate budhairiti 'dharaṇiḥ|

3.5.2

nikṛntaneti, hrasvekārāntaḥ 'kṛti-cchedane' dhāturiti kecit| keciditi śrīkāntamiśraḥ⁵| yogavibhāgāśrayaṇena pare sādhayanti, śatruvannikṛntaśabdāt tatkaroti=tadācaṣṭe iti ṇic, tato lyuḍiti navīnaḥ pakṣaḥ| tathā ca virahinikarttanakarttāraṃ karoti tādṛśam, yat kuntamukhākṛtītyādi tādṛśaḥ śastraguṇa eva yadacetanamapi yaṃ kamapi virahi nikarttakaṃ karoti saukaryyeṇeti| yadvā virahiṣu nikarttakamācakṣāṇaṃ yatkuntetyādi=kuntākāraketakadarśanena⁶ nikarttanakarttuḥ kāmasya vasantasya vānumānamityubhayathā samajasramiti| yuvatipakṣe - kelisaṃrambheṇa vigalitalajje=vastraskhalanādijñānaśūnye, jagati=vāyau avalokitaṃ yasya, śramanivṛttinimittaṃ⁷ pavanapreritānye⁸ taruṇe=śrīkṛṣṇe, karuṇaṃ=kṛpāsahitaṃ⁹ yathā, tathā kṛto hāso yena| aho! vayamapūrṇakāmāḥ, kathaṃ tvametāvattaiva pariśrānta ivāsīti| virahinikṛntane ¹⁰kuntasadṛśā mukhasya ākṛtiḥ=rūpam, śobhā yebhyaste| mukhe ākṛtiryeṣāṃ te vadanāvalambino vā ye ketakāḥ, ke=śirasi, itāḥ=jātāḥ, keśāstairdanturitā āśā yena, vigalitasya=svarūpajñānabhraṣṭasya, lajjitasya=nijadoṣasmaraṇena jātalajjasya, nijadurācaraṇāt, jagataḥ ³avalokanena taruṇī=navā, karuṇā yasya, ⁴tādṛśena dayāvatā parameśvareṇa kṛte hāse, hasya=śivasya, ⁵svasya āse=sthāne, ⁶āsane ca⁷ svacchatvātparameśvarakṛtahāsa iva|

3.5.3

himālayapakṣe - himādriḥ=śāmbhavī–sṛṣṭiritivacanād himālayapakṣe'pyevameva⁸| yadvā vigalitasya=tuṅgatayā bhraṣṭaprasarasya, ata eva lajjitasya⁹ jagato=vāyoḥ jaṅgamasya pakṣyādervā avalokitena taruṇakaruṇapuṣpeṇa kṛto hāso yena| 'jagat syād viṣṭape klīvaṃ vāyau nājaṅgame triṣviti'| 'karuṇastu rase vṛkṣe kṛpāyāṃ karuṇā mateti ca'|| medinī| virahīti virahayituṃ=iṣṭaṃ tyājayituṃ ¹śīlamasyeti virahiḥ=pāpam, pātakam, pāpeneṣṭaviyojanamiti| taṃ nikṛntanakuntamukhākṛtibhiḥ ketakaiḥ=ketanaiḥ dhvajaiḥ gṛhairvā, dhvajāḥ gṛhāḥ vā, pātakacchedanodyatāḥ² kuntā iva dhvajāḥ prāsādā vā yatra bhāntītyarthaḥ| himādripakṣe - vīnāṃ=pakṣiṇām, rahaṇaṃ rahaḥ, tyāgo'sminnastīti virahipakṣibhiragamya ākāśapradeśaḥ tannikṛntanakuntamukhākṛtini ke=mastake, sauryanāmaśṛṅge, itena=gatena, kena=sūryeṇa, danturāśe, tādṛśaśṛṅgagatasūryaśvāsau danturāśceti vā'| madāśritānāṃ pakṣiṇāṃ gatimayaṃ nihantīti, tādṛśagaganapradeśadāraṇaucityam³| pūrvaṃ candrasya nāsikāsthāne⁴ niveśaḥ kathitaḥ| idānīṃ sūryasya mastake'vasthitirukteti na saṅgatam⁵,candrasya sūryopariṣṭādavasthiteḥ| tatra anekaśṛṅgatayā lambamāne kvāpi śṛṅge sūryāvasthitiriti jyotiḥśāstre candropari sūryāvasthitiriti vā samarthanīyam| mādhavikāparimalalilite navamālikayātisundhau| munimanasāmapi mohanakāriṇi taruṇākāraṇabandhau||viha0| mādhavasya strī mādhavikā=lakṣmīḥ , tasyāḥ parimalaḥ=sambandhātiśayaḥ , tena lalite=lakṣmyaikanivāsamanohara ityarthaḥ| (yadvā) ⁸ mādhavikā=madhuśarkarā , tatparimalavat lalitepsite sarvapriya ityarthaḥ|

3.5.4

‘madhuśarkarā vāsantī kuṭṭanī madirāsu ceti’| anavamānāṃ=uttamānām , ālikayā=paṅktyā , navānāṃ=stavānāṃ mālikayā , atisurabhau stutimālayā vā| navabhirālibhiḥ=setubhiḥ , kayātibhiḥ=jalagamanamārgaiśca atisugandhau khyāte, atisukhaḥ=atisukhadāḥ , andhavaḥ=kṛpāyata iti vā| sukhadhātoḥ kvipi| pāṭhāntare-

Linked texts (1)