Gita Govinda 12

Rasikapriyā 12

Language: Sanskrit

12.1

atrāvāsaśabdena nilaya ucyate | priyasakhīnāṃ mālā śreṇiḥ jālāyate | itastato gamanāya tadrodhakalāt | vā priyasakhīdattā mālāpi jālāyate | hariṇībandhanārthaṃ jālaṃ kṣipyate tadvadācarati | api ca | tāpo'pi dehatāpo'pi śvasitena niḥśvasitena dāvāgnijyālāvalīvācarati | evaṃ tasyā hariṇītvaṃ nirūpya khedamabhinayantyāha | hā iti kaṣṭe | sā matsakhī kathaṃ vartate | yataḥ kāmo'pi śārdūlavikrīḍitaṃ viracayan yamāyate yama ivācarati | śārdūlaḥ kila hariṇīṃ hantītyuktiḥ atra ca hariṇīvanmatsakhyāstvayi dṛḍhānurāgo'sti | niḥsnehe snehavattayā paśurūpatvena hariṇīrūpamaucitīmāvahati | niḥsnehe'snehavati saivetyapyavadhāraṇārthaḥ | vṛttamapi śārdūlavikrīḍitam | atra luptopamā | virodhābhāsaścālaṃkāraḥ |
10 || idānīṃ rādhāsakhī svasakhīvirahaceṣṭitaṃ deve vinivedayati | pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate | rādhikā iti | he keśava, rādhikā tava virahe vartate | anukampyā rādhā rādhikā | tasyā anukampāṃ vidhehītyanukampārthena dyotyate | iti dhruvaḥ || virahe vartamānā rādhā kiṃ (kiṃ) karotītyapekṣāyāṃ padānāmārambhaḥ | stanavinihitamiti | he keśava, sā kṛśatanuḥ stanavinihitamapyudāraṃ manoharaṃ hāraṃ bhāramiva manute | virahādhikyā-
kiṃca | saraseti | malayajapaṅkaṃ candanapaṅkaṃ vapuṣi dehe saśaṅkaṃ śaṅkāsahitaṃ yathā syādevaṃ viṣamiva paśyati | kīdṛśam | sarasamasṛṇamapi | ārdracikkaṇamapītyarthaḥ | 'paṅkaḥ kardamapāpayoḥ' iti viśvaḥ | 'masṛṇaḥ karkaśe snigdhe' iti medinī |

12.2

12.3

diśi diśīti | sā diśi diśi nayananalinaṃ netrapadmaṃ kirati kṣipati | kīdṛśam | vigalitanālaṃ vigalitastruṭito nālo daṇḍo yasya | punaḥ kīdṛśam | sajalakaṇajālaṃ jalakaṇajālairaśrujalakaṇikāsamūhaiḥ sahitam | atrevaśabdā vākyālaṃkāre | atra netrasya nalinatvena nirūpaṇātstimitatvaṃ bodhyam | tena jaḍatā navamyavasthā dhvanitā | taduktaṃ rasārṇavasudhākare—'yatra dhyāyati niḥśaṅkaṃ jaḍatā sā prakīrtitā | atra sparśānabhijñatve vaivarṇye śithilāṅgatā || akrīḍāṅgaṃ kṛtiḥ stambhaniḥśvāsakṛśatādayaḥ ||' iti |

12.4

tyajatīti | sā sāyaṃ saṃdhyāsamaye pāṇitalena karatalena kapolaṃ na tyajati | kīdṛśam | alolamacañcalam | ahastu yathā kathaṃcinnītaṃ rātrirastu yugāya-

12.5

12.6

12.7

12.8

12.9

sarvatropamālaṃkāraḥ |
sarati | utkampatyuddbhamatibhyāṃ vepathuḥ | tāmyatinā svedaḥ | dhyāyatipatatibhyāṃ stambhaḥ | patatīti vaiparītyena tapativaivarṇye yojanīyaḥ | pramīlatinā svarabhaṅgaḥ | mūrcchatinā pralayaḥ | ityevamaṣṭau sāttvikāḥ pradarśitā bhavanti | sanmanastatprabhavāḥ sāttvikāḥ | idamākūtam | tvayyāropitamanaskā tvayā jīvanīyeti | anyathā āśritatyāgalakṣaṇaṃ dūṣaṇamapīti bhāvaḥ || śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | atra dīpakamalaṃkāraḥ | vipralambhākhyaḥ śṛṅgāro rasaḥ | atra pūrvārdhena sthāyibhāvā uktāḥ | taduktam-'ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā | jugupsāvismayaśamāḥ sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ' || iti | sāttvikāśca pūrvata eva uktāḥ || ahaGeneralityādyanukūlo nāyako dakṣiṇo vā | utkaṇṭhitā nāyikā | sakhī dūtītvena sahāyinī | tallakṣaṇam-'pravṛttikuśalā dhīrā gūḍhamantradṛḍhapriyā | svatantrā vidhavā dāsī duṣṭā pravrajitā sakhī | mālākārādinārī ca kāryā dūtīṣṭasiddhaye' |
tadeva pūrvasūcitadūṣaṇamudbhāvayati—smareti | he upendra, daivatavaidyahṛdya aśvinīsutasundara tatopyadhikacikitsaka, yadi tvaṃ pūrvoktalakṣaṇāṃ rādhāṃ nivṛttabādhāṃ nivṛttā bādhā yasyāstāṃ na kuruṣe tarhi vajrādapi dāruṇo'si kaṭhino'si | kaṭhinaḥ khalu kathamapi na nihyatīti | kiṃviśiṣṭāṃ rādhām | smarāturām | punaḥ kiṃbhūtām | rogiṇāṃ cikitsā bhaviṣyatītyāśaṅkyāha—tvadaṅgeti | tvadaṅgasaṅga evāmṛtakalpastanmātrasādhyām | ato'lpaprayāse bahutarapuṇye ca prayojane mahānto nāvasīdantīti | vṛttam-
smarāturāmiti | he daivatavaidyahṛdya, devatānāṃ yau vaidyauvaśvinīkumārau tadvaddhṛdya manojña, smarāturāṃ madanarugṇāṃ tvadaṅgasaṅga eva yadamṛtaṃ tanmātrasādhyāṃ rādhāṃ vimuktabādhāṃ tyaktapīḍāṃ na kuruṣe | ato hetorupendravajrādapi dāruṇo'si kaṭhino'si | yato vajramindreṇa kṣiptamaṅgasevaddhaṃ sadyathayati, tvaṃ tu viśleṣe satyeva vyathayasīti
pyupendravajrā |
11 || idānīṃ tvadāgamanahetuṃ manasi sthirīkṛtya prāṇitītyāha—kṣaṇeti | he mādhava, yayā rādhayā purā te virahaḥ kṣaṇamapi na sehe na soḍhaḥ | kiṃbhūtayā | nayananimīlanakhinnayā nayananimīlanenāpi khinnā sā tayā | bhavaddarśanāntare nimiṣe'pi yā duḥkhaṃ prāpnoti | asau sāṃprataṃ ciravirahe'pi rasālaśākhāṃ cūtaśākhāṃ vilokya, kathaṃ śvasiti prāṇiti tanna jāne | kigvidhāṃ rasālaśākhām | puṣpitāgrāṃ puṣpitāgrabhāgām | atra puṣpitayā cūtaśākhayā vasanto lakṣyate | vasante hi

12.12

12.13

virahiṇo na jīvantītyatrākūtam | sā kathaṃ śvasitīti ciravirahe'pi rasālaśākhāṃ vilokya | rasālo rasasamūho bhavān | tasya śākhā antikaṃ samīpaṃ tāṃ vilokya | kiṃvidhāṃ śākhām | puṣpitāgrāṃ puṣpitaṃ saṃjātapuṣpamagramuttarakālo yasyāḥ sā tām | tavāntikaṃ lapsya ityabhikāṅkṣayā śvasiti | athavā puṣpitāgrāṃ cūtaśākhāṃ dṛṣṭvā śvasitīti yuktārthaḥ | evaṃvidhāṃ cūtaśākhāṃ dṛṣṭvā smaraśararjaritaśarīraḥ so'vaśyaṃ māmeṣyatīti || vṛttamapi puṣpitāgrā |
"mālavaśrīḥ smṛto rāgastālo niḥsārusaṃjñakaḥ | vāggeyakāranāmāṅkapadastattvenasantatiḥ || tataḥ pāṭāḥ padāni syuḥ pañcaṣāṇi raso'tra yaḥ | śṛṅgāro vāsudevasya krīḍanaṃ rāsakādibhiḥ || chando'pi rāsako jñeyaṃ svecchayā vā kṛtaṃ bhavet | snigdhamadhusūdano'yaṃ rāsāvalayanāmakaḥ | prabandhaḥ pṛthivībhartrā prabaddhaḥ prītaye hareḥ || iti snigdhamadhusūdanarāsāvalayanāmā navamaḥ prabandhaḥ |" ityayaṃ navamaprabandhasya ṭīkāṃśo jñeyaḥ ||
hṛṣyanmālavamūlakoṣaṇavidhau sargastṛtīyaḥ kṛtasturyaḥ kumbhamahībhṛtā'tra vivṛtau śrīgītagovindataḥ || iti śrīgayāvimuktisthalakalpitapitṛkulavimuktidena śrīcitrakūṭādhipatinā viracite gītagovindavivaraṇe snigdhamadhusūdano nāma caturthaḥ sargaḥ ||

Linked texts (1)

Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit