Gita Govinda 3
Rasikapriyā 3
- Language
- Sanskrit
3.1
ṣacau bhramara’ iti bhramaro nāma chandaḥ || ‘vālabhujaṅgalalitaṃ’ iti chandaścūḍāmaṇirapi | ‘chandasā kīrtipūrveṇa dhavalena vinirmitaḥ | padāntābhogarucirastataḥ pāṭhasvarāñcitaḥ || daśāvatārakīrtyākhyadhavalo'yaṃ prabandharāṭ | rāgo'tra madhyamādiḥ syādāditālo vilambitaḥ’ || ‘layaḥ syānmāgadhīrītiḥ śṛṅgāro'tra rasaḥ smṛtaḥ | kīrtanaṃ vāsudevasya viniyogo nṛpotsave’ |
12 || iti daśāvatārakīrtidhavalo nāma prathamaḥ prabandhaḥ ||
idānīṃ varṇyamānaṃ śrīkṛṣṇaṃ svarūpanirūpaṇadvārā maṅgalagītena stauti | tatreedamādyaṃ padam | lalitarāgeṇa laghvāditārala iti āditāle gīyate || ‘gītamudgrāhyate yena sa udgrāhaḥ prakīrtitaḥ | ābhogastvantima iti dhruvatvācca dhruvaḥ smṛtaḥ ||’ udgrāhādidhātūnāṃ viśrāmabhūmitvāt | anyāni ca udgrāhādipratirūpakāṇi padānīti pratiboddhavyam | evamanyāsvaṣṭapadīṣu jñeyam || śritakamaleti | atra ‘e’ kārādyālāpo jñeyaḥ | jaya jaya deva hare ityatra dhruvaḥ | śritaṃ kamalāyāḥ kucamaṇḍalaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhanam | dhṛte kuṇḍale yena sa tathā tasya saṃbuddhiḥ | e iti etadante rāgapūtyai gānavelāyāṃ pratipadaṃ etāvatpadam | jayadeva hare iti sarvatra dhruvapadam | kalitā dhṛtā la-
dinamaṇīti | atrālāpo boddhavyaḥ | munijaneti | he dinamaṇimaṇḍalamaṇḍana bhānumaṇḍalālaṃkaraṇa | savitṛmaṇḍalamadhyavartitvāt | tasya saṃbuddhiḥ | he bhavakhaṇḍana saṃsāracchedaka | ‘nandigrahi-’ ityādinā lyuḥ | e iti gānapadam | munijanetyādi dhruvaḥ | munijanānāṃ mānsānīva mānasāni teṣu haṃsa iva haṃsaḥ | atha munīnāṃ mānase dhyeyatvādūṃsaḥ paraṃbrahma | munimānasa iti vaktavye janagrahaṇaṃ lokaparyāyaḥ | jano loka iti paryāyetyabhidhāne yāvanto munaya iti |
3.2
kāliyeti | atrālāpaḥ | yadukuleti | he kāliyābhidhasarpadamana | tadghātitvājjanarañjana | bālena mahābalena mahāviṣadharadamanājnānāmāhlādo'bhūt | he yadukulanalinadineśa yadukulaṃ nalinamiva tatprakāśakatvātsūrya iva | atra pūrvapūrvasyottarottaraṃ prati hetubhāva iti dhruvaḥ |
3.3
madhumureti | atrālāpaḥ | sureti | madhumuranarakānvināśayati yastasya saṃbodhanam | he surakulakelinidāna | asuravadhātkāra-
3.4
litā manoharā ārdā klinnā vanamālā puṣpadāma yena | ‘vanamaṃbhasi kānane’ iti tajatvātpuṣpāṇi kamalāni vā teṣāṃ mālā |
punaḥ kīdṛśa | amaleti | bhavamocana | bhavo janma tasmātprapannānmocayatīti tādṛśa | mokṣapradetyarthaḥ | ataeva bhavakhaṇḍanetyanenāpaunaruktyam | yatastatra bhavapadasya jagatparatayā pralayakāritvamuktam | atra tu bhavapadasya janmaparatayā mokṣapradatvamuktameva | anena mokṣapradatvena paramānandarūpo nāyaka guṇa uktaḥ | punaḥ kīdṛśa | tribhuvaneti | tribhuvanameva bhavanaṃ gṛhaṃ tadeva nidhānaṃ vāsasthānaṃ yasya tādṛśa | yadvā tribhuvane nidhānamiva mahādhanamiva | 'dalaṃ parṇe chadaḥ pumān' ityamaraḥ | 'bhavanaṃ bhāvaveśmanoḥ' ityamaraḥ | 'nidhānaṃ tvālaye nidhau' iti viśvaḥ |
3.5
punaḥ kīdṛśa | janakasuteti | janakasutākṛtabhūṣaṇa janakasutāyāḥ sītāyāḥ kṛtāni bhūṣaṇāni makarikāpatrādīni yena tādṛśa | anena sakalakalākauśalarūpastāruṇyarūpaśca nāyakaguṇa uktaḥ | punaḥ kīdṛśa | jito dūṣaṇanāmā rākṣaso yena sa tādṛśa | yadvā jitāni svasmin tiraskṛtāni dūṣaṇāni doṣā yena tādṛśetyarthaḥ | punaḥ kīdṛśa | samare saṅgrāme śamito nāśito daśakaṇṭho rāvaṇo yena saḥ | anena paramābhimānino rāvaṇasya vadhenābhimānarūpo nāyakaguṇa uktaḥ | rāmāvatārapauruṣavarṇanena rāmakṣamārūpo'pi nāyakaguṇaḥ sūcitaḥ | 'astriyāṃ samarānīkaraṇāḥ' ityamaraḥ |
3.6
punaḥ kīdṛśa | abhinaveti | abhinavo nūtano yo jaladharaḥ sajalameghastadvatsundaraḥ | anenāpi bhavyatvamuktam | punaḥ kīdṛśa | dhṛtaḥ kṣīrābdhimanthanāvasare mandaro
3.7
nāmno muranāmno narakanāmno daityasya vināśana vināśakārin | anenāpi sāmarthyamuktam | punaḥ kīdṛśa | surakulakelīnāṃ devasamūhakrīḍānāṃ nidāna ādikāraṇa | anenāpi sāmarthyamuktam | 'suro devaḥ' iti viśvaḥ | 'sajātīye gaṇe gotre dehe'pi bhaṇitaṃ kulam' iti ca | 'nidānaṃ tvādikāraṇam' ityamaraḥ |
tava caraṇeti | upasaṃharati | he uktarūpa śrīkṛṣṇa | vayaṃ tava caraṇaṃ praṇatāḥ tava caraṇe kṛtanamaskārā iti bhāvaya cintaya | iti padam | praṇateṣvasmāsu kuśalaṃ kuru | jayetyādi dhruvaḥ | 'bhū śuddhicintāmiśraṇeṣu' curādiḥ parasmaipadī | tasya prayogo bhāvayeti |
3.8
śrījayeti | atrālapaḥ| maṅgaleti | he hare | idaṃ maṅgalaṃ nāma gītaṃ gītaviśeṣo mudaṃ prītiṃ kurute | kasya te tava | iti aprayujyamānasvānyapekṣayā | athavā | idaṃ gītaṃ te tava mudaṃ kuru | kurute ityarthaḥ | athavā | idaṃ maṅgalaṃ maṅgalagītaṃ jayadevasya mudaṃ kurute | amudaṃ mudaṃ dadātīti mudaṃ vā | te iti kākākṣigolakanyāyenobhayatra saṃbadhyate | athavā | idaṃ gītaṃ gāyatāṃ śṛṇvatāṃ mudaṃ kurute | atha tegītaṃ latsaṃbandhi gītaṃ gāyatāṃ śṛṇvatāṃ ca mudaṃ kurvityāśīḥ | tasya śrījayadevasya kaveḥ | kiṃbhūtam | ujjvalam | ramyagānādyakhilairgītaguṇairyuktaṃ bhītaśaṅkitādidoṣarahitam | śritakamalākucetyādi | maṅgalaṃ nāma chandaḥ | tallakṣaṇam—'maṅgalaṃ maṅgalākhyena chandasā tālasaṃyutam | vilambitalayopetamutsave gīyate janaiḥ' | '••••••kāragaṇaiḥ pratipadagataiścaiva | maṅgalamāhuridaṃ sudhiyaḥ khalu yuktam' | tathā ca saṃgītirāje—'chandasā maṅgalākhyena khananaṃ gadyapadyayoḥ | ālāpaśca pratipadaṃ nānāgamakapeśalaḥ || dhruvaḥ pratipadaṃ rāgo lalitastāla ucyate | āditālaḥ svarāstetāḥ prabandhe te pratiṣṭhitāḥ || sa harivijayākhyaśca maṅgalācāra ucyate' | iti harivijayamaṅgalācāranāmāṣṭamaḥ prabandhaḥ || śritetyaṣṭapadyāṃ dhīralalito nāyakaḥ śṛṅgārī vā | lakṣaṇamuktaṃ prāk | jayadevasya raterbhāvaḥ |
3.9
tanmukhādharasudhāpānakaratvāt | iti dhruvaḥ |
3.10
idānīṃ śrīkṛṣṇaḥ krīḍānidānaṃ vasantaṃ darśayanbhaktānabhinandati | khaṅgādikena pūrveṇa vasantarāgeṇa– padmāpayodharataṭīti–anupūrayatu pūrtiṃ nayatu | kiṃ| priyaṃ vāñchitam | keṣāṃ | vo yuṣmākam | kiṃ kartṛbhūtam | uro vakṣaḥ | kasya | madhusūdanasya | kiṃbhūtam | padmāyāḥ payodharau tayostaṭī bhṛgū tayoḥ parirambheṇa lagnaṃ saktaṃ kāśmīraṃ kuṅkumaṃ tena mudritaṃ kṛtamudram | etena stanayoḥ śailatvāttacchikharāliṅganena tayoratiśayāliṅganavyājena jātā mudrā yasmiṃstat | ata eva vyaktānurāgamiva pratīyamānānurāgamiva | anurāgo mā'nyasyāṃ syāditi lakṣmyā mudrā dattā | athavā nedaṃ kuṅkumaṃ kiṃ tu hṛdistho'nurāgo bahirbhūta iva | kiṃbhūtam | khelan anaṅgakhedajātaḥ surataśramajātaḥ svedāmbupūro yatra tattathā || atredmākūtam | ayamāliṅgati māṃ paraṃtvanurāgo rādhāyāmeveti mudrārthaḥ | tadasūci kavinā ‘rādhāmadhavayoḥ’ iti pūrvapadye | atra mugdhā nāyakā | kuśalo nāyakaḥ | vasantatilakā vṛttam | āśīrvarṇānuprāsālaṃkārau utprekṣā ca | śṛṅgāro rasaḥ | atra madhusūdanasya paramapremāspadakānttoraḥsthalopagūhanena vyaktānurāgarūpakāśmīrasaṃbalitasya paramaprītibhājanarasādyadvaktānāṃ priyānupūraṇamāśīrvacanamuktaṃ tataḥ sutarāmaucityamāvahati | yaduktam–‘pūrṇārthadātuḥ kāvyasya saṃtoṣitamanīṣiṇaḥ | ucitāśīrnṛpasyeva bhavatyabhyudayāvahā ||’ iti |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit