Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 34

Rasikapriyā 34

Language
Sanskrit

34.1

sādaro na kartavya iti | ata eva dāsa iva | upasevitaṃ tava padāmbhojaṃ yena tasmin | śārdūlavikrīḍitam | rūpakotprekṣe'laṃkṛtī |
6 || idānīṃ trapānāśakṛducitaṃ karmāha—seti | sā rādhā abhiveśanaṃ ratāyopakalpitakeligṛhaṃ praviveśa | kathaṃ yathā syāttathā | siñjānau saśabdau mañjumañjīrau yatra tadyathā syāt | kiṃbhūtā sā | sasādhvasaṃ ca sānandaṃ ca sasādhvasasānandaṃ yathā syāttathā | govinde lole satṛṣṇe locane ca yasyāḥ sā | sādhvasena cale | ānandena sābhilāṣe | atra sasādhvasānandamiti ekenaiva sahaśabdena kṛte pratyekamūpādānaṃ calasatṛṣṇayoḥ pṛthagyogārtham | anuṣṭuppathyāvṛttam |
7 || āryoktameva (?) vivṛṇoti—rādhāvadaneti | tatra pūrvaṃ dhruvapadam | harimekarasamiti | sā rādhā hariṃ vadati sma | bhoktṛtvena harikharūpeṇa saṃvādaṃ prāpnoti sma | kiṃbhūtaṃ harim | ekarasameka eva rādhāviṣaye raso rāgo yasya | punaḥ kiṃbhūtam | ciramabhilaṣito rādhāsaṃbandhī vilāso yena | punaḥ kiṃbhūtam | guryo rādhāyā āgamananimitto harṣastasya vaśaṃvadaṃ vaśaṃ vadanaṃ yasya |
api ca | hāramiti | kiṃbhūtaṃ harim | urasi hāraṃ dadhatam | kiṃbhūtaṃ hāram | amalataratāṃ ṛcchatīti amalataratāram | athavā amalatarāḥ nirdoṣāstārā nirmalamauktikāni yatra | kiṃ kṛtvā vidūraṃ dīrghe vilambya vilambaṃ kṛtvā | kamiva | yamunājale pūramiva | kiṃbhūtaṃ pūraṃ | sphuṭatarā ye phenāstena miśritam | anena svedākhyasāttvikabhāvotpattirdarśitā | anu ca hāradarśanaṃ ca tasya śyāmavyūḍhorasi gaurī tvaṃ sphurantī dīptimeṣyasīti protsāhanam | puruṣāyitarataviśeṣaśca | phenakadamvena surataśramajanitā udabindavaśca darśitāḥ | yamunājalapūropamānena samadrutikṣva |

34.2

api ca | śyāmaleti | kiṃbhūtaṃ harim | śyāmala mṛdulaṃ kalevaramaṇḍalaṃ yasya | punaḥ kiṃbhūtam | adhigate gaure dukūle yena | kimiva | nīlanalinamiva | pītaṃ yatparāgapaṭalaṃ tasya bharastena

34.3

punaḥ kiṃbhūtam | anaṅganivāsaṃ kāmāśrayam | iti dhruvaḥ || atha padāni | kiṃbhūtaṃ harim | rādhāvadanavalokanena vikasitā ullasitā vividhā vikārāṇāṃ sāttvikabhāvānāṃ vibhaṅgā yatra | etena rādhāmurudarśanādakramameva stambhādayaḥ prādurbhūtā ityarthaḥ | kamiva | jalanidhimiva | kiṃbhūtaṃ jalanidhim | vidhumaṇḍaladarśanena taralitā lalitā manoharāstaraṅgā yatra | atra maṇḍalagrahaṇaṃ samudravṛddhihetutvaṃ jñāpayati |
api ca | taraleti | kiṃbhūtaṃ harim | taraladṛgañcalacalanena manoharaṃ yadvadanaṃ tena janito ratirāgo yena | anena kāntā dṛṣṭiruktā | yathā- 'āpibantīva dṛśyaṃ yā sā vikāśātinirmalā | sabhrūkṣepakaṭākṣā ca kāntā manmathavarddhanī' | kamiva | taḍāgamiva | kiṃbhūtaṃ taḍāgam | śaradi sphuṭe vikasite kamalodare khelitaṃ khañjanayugaṃ yatra | śaratkāle khañjanavarṇanamucitameva | padme'pi khañjanaṃ milatyeva | taduktam- 'abjeṣu goṣu gajavājimadorageṣu rājyapradaḥ kuśaladaḥ śuciśādvaleṣu' | atra kamalodaragrahaṇena padmāsanaṃ nāma rativiśeṣaḥ sūcitaḥ | yathā- 'jaṅghāyugalasya viparyayataḥ padmāsanamuktamidaṃ yuvateḥ' |

34.4

api ca | vadaneti | killakṣaṇaṃ harim | vadanakartṛkapariśīlanena milito yo mihirastena same ye kuṇḍale tābhyāṃ śobhata iti | anena śārīrakasūryasamākarṣaṇasaṅkadāvara-

34.5

valayitaṃ mūlaṃ yasya | anena gaurāṅgyāstava kṛṣṇena latāveṣṭitāliṅganaviśeṣe kāpyabhikhyā bhaviṣyatīti protsāhanam | tallakṣaṇaṃ yathā- 'priyamanukṛtavallīvibhramā veṣṭayantī drumamiva saralāṅgī mandasītkāradīrgham | vadanamuditakhelākrandamācumbanārthaṃ namayati vinatāṅgī yallatāveṣṭitaṃ tat' |
api ca | śaśikiraṇeti | kiṃbhūtaṃ harim | śaśikiraṇaiḥ karburitodarajaladharavatsundarāḥ sakusumāḥ keśā yasya | punaḥ kiṃbhūtam | timire 'ndhakāra uditaṃ yadvidhumaṇḍalaṃ tadvannirmalo yo malayajatilakastasya niveśo yatra | ābhyāṃ viśeṣaṇābhyāṃ śaśikiraṇamilitābhraśobhayā anu ca satimiranavoditacandraśobhayā ca suratāṃśe srastadhammillatvaṃ svedāmbupūraiḥ kiñcinnṛṣṭaviśeṣakatvaṃ mama bhaviṣyatīti mānasaḥ protsāhaḥ sūcitaḥ |

34.6

api ca | vipuleti | kiṃbhūtaṃ harim | vipulapulakabharairdanturitaṃ romāñcitam | api ca uktalakṣaṇābhī ratikelikalābhirupalakṣitam | ata eva tadarthamadhīram | api ca kiṃbhūtam | maṇigaṇakiraṇasamūhasamujjvalāni yāni bhūṣaṇāni tena vā samujjvalāni taiḥ subhagaṃ śarīraṃ yasya | etena bhaviṣyatsuratānte bhūṣaṇaparigraho dyotyate | 'sucira' ityādau abhisārikā pragalbhā nāyikā | 'hārāvalī' ityādi āsargāntaṃ madhyā nāyikā || tallakṣaṇaṃ-'tulyalajjāsmarā madhyā mohāntasuratakṣamā |

34.7

tāntaḥ sūcitaḥ | tadeva cihvayati | smitakāntyā ruciraḥ samujjvalito yo'dharapallavastena kṛto raterlobhaḥ saṃbhogatṛṣṇā yena | ratānte kila tāmbūlādirāgahāsādinā adhara ujjvalo bhavatīti kṛtaratilobhamiti rativiratāvapi punā ratāya saspṛhatvam | etadeva śṛṅgārasarvasvaṃ yadrativiratāvapi na jugupseti |

34.8

api ca | śrījayadeveti | he janāḥ suciraṃ hariṃ hṛdi vinidhāya praṇamata | kiṃbhūtaṃ harim | sukṛtodaye sāram | punaḥ kiṃbhūtam | śrījayadevabhaṇito yo vibhavaḥ sāmarthyaṃ tena dviguṇīkṛtāṃ bhūṣaṇabhāṃ śobhāṃ ṛcchatīti | athavā dviguṇīkṛtāṃ bhūṣaṇabhāṃ rātīti | etatkṛtvā ukteṣṭado bhavatīti | athavā śrījayadevabhaṇitena vibhavanvibhurbhavandviguṇīkṛto bhūṣaṇānāṃ bhāraḥ samūho yena | jayadevabhaṇitaṃ śrutvā bhūṣaṇānāmanādaro'bhūdityarthaḥ || krameṇa naṭṭakedāraśrīrāgasthānagauḍakāḥ | dhoraṇīmālavīyaśca varāṭī megharāgakaḥ || mālavaśrīrdevaśākho gauṇḍakṛccātha bhairavī | dhannāsikā vasantaśca gurjarī ca malhārakaḥ || lalitaḥ saptadaśamo rāgāstāvanti ca kramāt | padāni teṣu tālāḥ syuritastannāma kīrtyate || ādyatrisaptadaśamadvādaśe drutamaṇṭhakāḥ | dvitīye navame caikādaśe caiva trayodaśe || pade pañcadaśe.saptadaśe rūpaka īritaḥ | caturthe prati tālavyāṃ drutālaḥ pañcame smṛtaḥ | tripuṭaḥ ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ syāddrutapratimaṇṭhakaḥ | caturdaśe ṣoḍaśe ca bhadraḥ syuḥ pratitālakam | madhyamādau punarmuktiḥ śṛṅgāraḥ sābhilāṣayoḥ | strīpuṃsayoruttamasya nāyakasyopavarṇanam | kaiśikīṃ rītimāśritya padānāṃ khakhanāmatā | chandaḥ svecchāviracitaṃ rūpake yatra dṛśyate | sarāgaśreṇināmāyaṃ prītikṛtkamalāpateḥ || iti sānandagovindarāgaśreṇikusumābharaṇanāmā dvāviṃśatitamaḥ prabandhaḥ |
idānīṃ rādhāyā api sāttvikabhāvotpattiṃ darśayati—atikramyeti | idānīṃ rādhāyā akṣṇorharṣāśrunikaraḥ papāta kva | priyatamasamāyātasamaye priyatamasya samāyātaṃ samāgamastasya samaye kāle | ka iva | apāṅgaṃ netraprāntamatikramya śravaṇapathaparyantagamanaprayāseneva | svedāmbupūra iva | kiṃbhūtayornetrayoḥ priyadarśanākāṅkṣayā atiśayena cañcalatvaṃ prāpitayoḥ
idānīṃ mīlitāyāṃ tasyāṃ sakhīkṛtamāha-bhajantyā iti | mṛgadṛśo rādhāyā lajjāpi atidūraṃ vyagamat | kiṃbhūtā lajjā | lajjāsahitā | kiṃbhūtāyāḥ | priyāsyaṃ paśyantyāḥ | kiṃbhūtaṃ priyāsyam | smaraparavaśaṃ yadākūtamabhiprāyastena subhagaṃ sundaram | punaḥ kiṃbhūtāyāḥ | talpāntaṃ talpasamīpaṃ vrajantyā āśrayantyāḥ | kva sati | avahitālīparijane'vahitaḥ sāvadhāno yaḥ sakhīlakṣaṇaḥ parijanastasmingehādbahirgṛhādbahiryāte sati | kathaṃ yathā syāttathā | kṛtā yā kapaṭakaṇḍūtistayā pihitamācchāditaṃ smitaṃ yathā syāttathā | śikhariṇīvṛttam | avyaṅgyo bhāvo rasavadalaṃkāratā |

34.9

sānandamiti | nandasūnuḥ śrīgopālo vo yuṣmabhyamamitaparamameyaṃ saṃmadaṃ diśatu | kathaṃ yathā syāt | sānandaṃ yathā syāttathā | kiṃ kurvan | bāhvorvivaramanu rādhāṃ mandaṃ mandamādhāya | mandaṃ mandamiti maināṃ karasparśo'pi vyākulīkuryāditi tasyāḥ śirīṣapuṣpādhikasaukumāryaṃ vyajyate | prītiyogāddṛḍhaṃ pīḍayannāliṅgayan | dṛḍhaṃ pīḍayannityatrānurāgātiśayo vyajyate | tena ca tadgataṃ viṣayatvaṃ vyajyate | punaḥ kiṃ kurvan | iti valitagrīvaṃ yathā syāttathā ālokayan | itīti kim | tasyā varatanoratanu śīghraṃ yathā syāttathā tuṅgau urojau pṛṣṭhaṃ nirbhidya tasmādvahirnirgatau mā sma bhūtām | anenorojayoḥ kāṭhinyaṃ tīkṣṇatvaṃ ca vyaṅgyam | athavā varatanoriti ekapadatvena atanonaḥ kāmasya varā utkṛṣṭā tanuriti veti | anayaiva kāmo viśvajayāya mūrttimānityarthaḥ | atrādbhuto rasaḥ | rādhāmādhāyetyādiśṛṅgāraḥ | na cānayoranyonyavirodhaḥ | anyapara-

34.10

atra sātvikabhāvāntarita upamālaṃkāraḥ | śikhariṇī vṛttam |
jayaśrīti | murajito bhujadaṇḍo jayati | muraṃ daityaviśeṣaṃ jitavānmurajit | tasya murajitaḥ kṛṣṇasya daṇḍākāro bāhuḥ sarvotkarṣeṇa vartata ityarthaḥ | sarvotkṛṣṭatvena jagadvandyatvamabhivyañjitam | kīdṛśo bhujadaṇḍaḥ | prakīrṇāsṛgbinduḥ vistīrṇā asṛjo rudhirasya bindavo yatra sa tathā | atra hetumāha—kīdṛśasya murajitaḥ | bhujāpīḍeti | bhujāpīḍasya bhujadaṇḍasya krīḍayā vilāsena hato vyāpāditaḥ kuvalayāpīḍākhyaḥ karī gajo yena sa tasya tatheti | yadvā bhujāpīḍakrīḍayā hataścāsau kuvalayāpīḍanāmā karī ca tasyeti karmadhārayaḥ | saṃbandhe ṣaṣṭhī | tatsaṃbandhiprakīrṇarudhirasya bindavo yasminbhujadaṇḍe sa tatheti | krīḍāśabdenānāyāso vyajyate | ‘rudhire'sṛglohitāsraraktakṣatajaśoṇitam’ | ityamaraḥ | bhujahatahastirudhirabindubhujasaṃbandha utprekṣābījamityutprekṣate | kīdṛśa iva bhujadaṇḍaḥ | dviparaṇamudā dvābhyāṃ nāsāmukhābhyāṃ pibatīti dvipo hastī kuvalayāpīḍaḥ | tatsaṅgarasaṃmadena svayamātmanā sindūreṇa mudrita ivāṅkita iva | kuvalayāpīḍakarisaṅgrāme sādhurayaṃ me bāhuriti harṣavaśācchrīṇena(?) sindūrāṅkito bāhuriti bhāvaḥ | raṇamudeti hetvarthe tṛtīyā | mudrita iti tārakāditvāditac | punarutprekṣate | kīdṛśa iva bhujadaṇḍaḥ | jayaśrīvinyastairmandārakusumairmahita iva | jayalakṣmyā prakṣiptamandārakusumaiḥ pūjita iva | jayasaṃpadi vinyastairarthāddevairiti vā | samarajayina upari puṣpavṛṣṭirucitā | yadvā jayaśriyā lakṣmyā kṣiptairmandārakusumairmahita utsavaṃ prāpitaḥ | patijaye sati patnī utsavaṃ karotītyucitam | kusumaraktimārthakaṃ mandārapadamaucitīmāvahati | mah pūjāyāmityasya ktapratyaye mahita iti rūpam | mahaṃ prāpita ityarthe tārakāditvāditacpratyaya iti vā | śikhariṇī chandaḥ | tallakṣaṇaṃ saṅgītarāje—‘guhāsyairviśrāntā yamanasabhalāgaḥ śikhariṇī |’ utprekṣālaṃkāraḥ | tallakṣaṇaṃ kāvyaprakāśe—‘saṃbhāvanamathotprekṣā prakṛtasya samena yat’ | iti | anuprāsaḥ śabdālaṃkāraḥ | tallakṣaṇam—‘varṇasāmyamanuprāsaḥ’

34.11

tvāt | adbhuto vācyo'pyaṅgam | yadāha—‘vivakṣitarase labdhapratiṣṭhe tu vidhāyinām | vācyānāmaṅgabhāvaṃ vā prāptānāmuktiracchalā ||’ iti | viśeṣatastu prastutaparipoṣakāryesau prakṛtiramaṇīyāyāṃ tasyāmadhikataraṃ saukumāryamāviṣkarotītyuparamyate | alaṃkārasarvasvamatātiśayoktiralaṃkāraḥ | saṃmadadāne sānandamaucitīmāvahati puruṣaḥ pramadāyuktaḥ | śṛṅgāraḥ (rasaḥ) | vaidarbhī rītiḥ | prasādo guṇaḥ |
saundaryeti | mukundo mudaṃ deyāt | arthādbhaktebhyaḥ | mocayati kleśātprāṇina iti mukundaḥ | kiṃ kurvan | dhyāturnarasya mānasa iva mānase rājahaṃsasadṛśatāṃ kathayan | kasmāt | rādhāyā hṛdi palvale | palvala iva palvale ramyorojasarojakhelanarasitvāt | ramyau manoharau urojāveva saroje tatra khelanaṃ tatra ramitvamekāgrabhāvaḥ | tasmāt | palvale kila sarojasaṃbhavaḥ | tatra haṃseneva bhāvyamiti rūpakamalaṃkāraḥ | kiṃbiśiṣṭe hṛdi | manasijaḥ kāmastasya krīḍārthamadvitīya raṅgabhūmau | kiṃviśiṣṭāyā rādhāyāḥ | nidhīyata iti saundaryasyādvitīyo nidhiḥ saundaryaikanidhiḥ | punaḥ kiṃbhūtāyāḥ | anaṅgasya lalanā ratiḥ | tasyā lāvaṇyaṃ tallīlayā juṣatīti tasyā ratirūpāyā ityarthaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | pratipadaṃ rūpakamalaṃkāraḥ | talakṣaṇam- 'kiṃcitsādharmyasaṃpattestulyāvayavalakṣaṇam | svairvikalpairviracitaṃ rūpaṃ rūpakamiṣyate' || iti | āśīścālaṃkāro'pi |

34.12

iti | pāñcālī rītiḥ | ārabhaṭī vṛttiḥ | vīro rasaḥ |
mādyadurddantidantāvalabaladalanoddaṇḍadordaṇḍapiṇḍoddāmasthe mānadhāmābhinavanavabhavanbhrājamānorukīrtiḥ | vyācaṣṭa spaṣṭamaṣṭāpadavivaraṇaiḥ sargamekādaśaṃ taṃ pṛthvīnāthaḥ prathinnā jitapṛthumahimā kumbhakarṇo mahendraḥ || iti śrīyavanīpadminībhānoḥ śrīmanmahendraśrīkumbhakarṇasya kṛtau rasikapriyāyāṃ sānandadāmodaro nāmaikādaśaḥ sargaḥ ||

Linked texts (1)