Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 5.10

Rasikapriyā 5.10

Language
Sanskrit

5.10

vasante mugdho manoharò hariḥ krīḍati | kiṃ kurvan | viśveṣāṃ gopījanānāmanurañjanenānurāgaṃ janayannupasthāpayan | kīdṛśo hariḥ | abhita ubhayato bāhyairavayavairantaścetasā pratyaṅgaṃ aṅgamaṅgaṃ prati svacchandaṃ yathā syādevaṃ vrajasundarībhirāliṅgito mūrtimānśarīrī śṛṅgāra iva | śṛṅgārasyāśarīratvātkrīḍārasaḥ saṃbhavatīti mūrtimānityuktam | atra śṛṅgārarasastasya śyāmatvātkṛṣṇasādṛśyam | taduktam—'śyāmo bhavati śṛṅgāraḥ sito hāsaḥ prakīrtitaḥ' iti | yathā mugdho manoharaḥ śṛṅgāraraso madhau vasante krīḍati sarvatra vilasati | kiṃ kurvan | yūno'nurañjanena parasparānurāgajananena viśveṣāṃ prāṇijanānāmānandaṃ janayan | punaḥ kiṃ kurvan | aṅgaiḥ śṛṅgārarasasyāṅgabhūtaiḥ kaṭākṣādibhiranubhāvai romāñcādibhiśca sāttvikabhāvaiḥ śaṅkāsūyādibhiḥ saṃcāribhāvaiścānaṅgotsavamupanayan | na kevalametaiḥ pūrvabhāvairapītyāha— indīvareti | indīvaraśreṇibhiḥ kamalapaṅktibhiḥ śyāmaurgāḍhāndhakāranīlanicolavanamālāvanādibhiḥ komalairmṛduśayyādibhiḥ | atra hetugarbhaviśeṣaṇamāha—svacchandamiti | svacchandaṃ yathā syādevaṃ vrajangacchansundarībhiraṅgamaṅgaṃ prati āliṅgitaḥ āśritaḥ śṛṅgārarasasyāṅgino vibhāvādīnāṃ madhye kayācittāmbūlasrakcandanādyupanayanavibhāvarūpaṃ kayācitsusmitakaṭākṣādyanubhāvarūpaṃ kayācicchaṅkāsūyādisahacārirūpaṃ kayācicca romāñcitvādisāttvikabhāvarūpañca śṛṅgārarasasyāṅgamamāśritamiti bhāvaḥ | vibhāvādīnāmanaṅgatvaṃ prati bharataḥ—'vibhāvairanubhāvaiśca bhāvaḥ saṃcārisāttvikaiḥ | janito bodhitaḥ sphīto vṛddhaḥ śṛṅgāra iṣyate ||' iti vibhāvasāmānyalakṣaṇāt | rasaratnapradīpikāyām—'bhāvayanti viśeṣeṇa ye rasānvai manoharān | te vibhāvāstu kathyante nāṭyaśāstraviśāradaiḥ ||' iti | tatra śṛṅgāravibhāvā bharatenoktāḥ—'ṛtumālyālaṃkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ | upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgāra | rasaḥ samudbhavati ||' anubhāvasāmānyalakṣaṇaṃ yathā—'yathāvyākriyate samyaglokānubhavagocarāḥte'nubhāvāstu kathyante nāṭyaśāstraviśāradaiḥ ||' tatra śṛṅgārānubhāvāḥ—'nayanavadanaprasādaiḥ smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca | madhuraiḥ svāṅgavikāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ ||' vyabhicārisāmānyalakṣaṇaṃ daśarūpake—'viśeṣādābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ' | śṛṅgāratilake'śaṅkāsūyā tathā glānirvyādhiścittāsmṛtirdhṛtiḥ | autsukyaṃ vismayo harṣo vrīḍonmādau
śrīkhaṇḍaśailānilo malayācalapavanaḥ īśācalaṃ himādrimanusarati yāti | īśaścāsāvacalaśceti | athavā īśāyāḥ pārvatyāḥ gururacalaḥ | madhyamapadalopāt ṭābvidhinācca | vā īśopalakṣitācala iti | athavā īśācalaṃ kailāsamabhulakṣīkṛtya sarati | kayā | prāleyaplavanecchayā himāvagāhanecchayā | atrotprekṣitaṃ hetumāha-nityeti | nityamutsaṅge vasanto ye bhujaṅgā eva bhujaṅgakāsteṣāṃ yaddala naṃ tasmāt tatra vā yaḥ kleśaḥ tasmādiva | atha bhujaṅgakāyaddala naṃ tena yo jāyamānaḥ kleśaḥ tasmādiva || athavā kavalanaṃ kavalo daśanaṃ tasmāt | sarpadaṣṭo hi tattāpopaśāntaye śītalecchurbhavati || kiṃceti vibhāvāntaramāha | pikānāṃ kokilānāṃ kuhūḥ iti gira unmīlanti prādurbhavanti | kiṃbhūtāḥ | kalottālāḥ kalāścatā uttālā udīrṇāḥ | kutaḥ | harṣodayāt | kiṃkṛtvā | snigdhāni yāni rasālamauliṣu mukulāni cūtaśirassu kudmalāstānālokya | athavā snigdhāni rasālānāṃ maulimukulāni cūtaśirāṃsi aśokānāṃ ca mukulānīti ālokya harṣodayāditi kriyayorekakartṛkatvātpūrvakālatā | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | atra varṇānuprāsopamāhetavo'laṃkārāḥ | vaidarbhī rītiḥ | atra vipralambhākhya śṛṅgārasūcako ratyākhyaḥ sthāyībhāvaḥ | atra virahimanaḥkarīrakartanakuśalānāṃ snigdharasālamaulimukulāmālokanena jātaharṣāṇāṃ pikānāṃ girāṃ tadvairīnduviluṇṭāṅkakurūpeṇa yadunmīlanalakṣaṇaṃ yathā kriyāsvarūpanirūpaṇamakāri tannitarāmaucityakoṭimālambate | uktaṃca-'saguṇaṃ tvaṃ

Linked texts (1)