Gita Govinda 5

Rasikapriyā 5

Language: Sanskrit

5.1

unmīladiti || pathikairamī vasantasamayavāsarāḥ kathaṃkathamiva mahatā kaṣṭena nīyante | kaiḥ kṛtvā | dhyānāvadhānakṣaṇe priyānucintanaikāgratāprastāve prāpto yaḥ prāṇasamāsamāgamaraso'nurāgastasya prakaṭībhāvaiḥ, athavā rasasyollāso yeṣviti pathikaviśeṣaṇam | kiṃbhūtā vāsarāḥ | unmīlanyo'sau madhugandhaḥ puṣparasagandhastatra lubdhā ye madhupā bhramarāstairvyādhūtā āndolitā ye cūtāṅkurāsteṣu krīḍanto ye kokilāsteṣāṃ kākalyupalakṣitaravairudīrṇa utpāditaḥ karṇajvaro yaiste tathā | kokilo vasantamāse pañcamaṃ vadatīti sthitiḥ | atra sa cūtadhūnanena madhupe roṣāveśānniṣādakākalīmuktavānityāśayaḥ | athavā kathaṃ kathamapīti dhyānenetyādinā yojyam | tato virahiṇo hyanavasthitacittatvāndhyātumapi na śaknuvanti | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | atra kāvyaliṅgamalaṃkāraḥ | gauḍīyā rītiḥ | vipralambhākhyaśṛṅgāro rasaḥ | atra kāmoddīpanavibhāvaiḥ kokilakākalīkalaravāyaiḥ saṃjanitakarṇajvaratvena prāṇasamasamāgamākāṅkṣitvena virahāsahiṣṇutvāpekṣayā yadvāsarāṇāṃ karmagataṃ bahulramāpāditaṃ tatsutarāmaucityakoṭimāṭīkate|
11|| aneketi | asau sakhī rādhāṃ punarvakṣyamāṇamāha | kiṃ kurvatī| ārātsamīpe samakṣaṃ pratyakṣaṃ yathā syāttathā murāriṃ darśayantī dṛṣṭipathamavatārayantī | anekanārīṇāṃ pari-
tadeva gītena darśayati jhampātālena-candanacarciteti | padānāṃ bāhulyātpūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate-haririti | he rādhe he vilāsini, iha mugdhavadhūnikare harivilasati | kīdṛśe nikare | kelipare | punaḥ kīdṛśe | vilāsini vilāso vidyate yasya | ekasyaivobhayaviśeṣaṇatvam | iti dhruvaḥ | atha padāni | candanetyādi | candanena carcitamanuliptam | carcistu yadyapyadhyayane vartate tathāpi dhātūnāmanekārthatvādanulepe vartata iti | tathācoktam-‘kriyāvāci samākhyātuṃ prasiddhārthapradarśinaḥ | prayogato'numantavyā anekārthā hi dhātavaḥ ||’ iti | nīlaṃ kalevaraṃ śarīraṃ yasya, pītaṃ vasanaṃ yasya, vanamālā vidyate yasya, tataḥ karmadhārayaḥ | athavā candanena carcite nīlakalevare pītavasane vanamālāśca vidyante yasyāsau tathā | candanena carcite ye nīlakalevarapītavasane tayorvanaṃ saṃsaktiracanāviśeṣastaṃ malate dhārayatīti sa tathā | kelyā calantī ye maṇikuṇḍale tābhyāṃ maṇḍitaṃ gaṇḍayugaṃ yasya sa tathā | tathā smitaśālī smitāḍhyaḥ īṣadvasitayukta iti dve pade | athavā dve pade kṛtvā karmadhārayaḥ | athavā īdṛśaṃ gaṇḍayugaṃ ca smitaṃ ca tābhyāmāḍhyaḥ | athavā gaṇḍayuge smitāḍhya iti tanmātreṇaivānumeyaṃ smitaṃ

5.2

rambhasaṃbhrameṇa tvarayā sphuranto manohāriṇo ye vilāsāsteṣu lālasā yasya | teṣu lālasa utsuko vā | ‘vadanti vaṃśasthamidaṃ jatau jarau’ iti | varṇasāmyamanuprāsaḥ | dakṣiṇo nāyakaḥ |
atha parasparaṃ gopikānāṃ keliceṣṭitamāha-pīnapayodhareti | kācidgopavadhūrhariṃ gāyantaṃ harimanugāyati vaṃśakṛtyena gāyati | kiṃ kṛtvā | sarāgaṃ sābhilāṣaṃ tameva hariṃ pariramya | kiṃbhūtā | pīnapayodharabhārabhareṇopalakṣitā | athavā vipulastanabhārātiśayena pariramya | kiṃbhūtaṃ harim | sarāgaṃ tadāliṅganasābhilāṣam | punaḥ kiṃbhūtam | udañcita ā tārāvacyūrdhvaṃ nītaḥ pañcamarāgo yena, vā udañcitaḥ pañcamasvaropalakṣito rāgo yena, vā udañcitaḥ pañcamarāgo'nurāgo yena | athavā udañcitapañcamarāgaṃ yathā syāttatheti gānakriyāviśeṣaṇam | śṛṅgāre hi pañcamabhūyiṣṭhasya gānasya prādhānyāt, athavā udañcitahṛdyarāgaṃ yathāsyāttathā |

5.3

kāpi vilāseti | kāpi mugdhavadhūradhikaṃ sātiśayaṃ yathā syāttathā madhusūdanavadanasarojaṃ dhyāyati | adhikaṃ sukhamadhikṛtya vā | kiṃbhūtam | vilāsena ceṣṭāviśeṣeṇa vilole cañcale ye vilocane tayoḥ khelanenāvartanena janita utpādito manojo yena | atra saroje yojito madhusūdanaśabda aucitīmāvahati | sūda kṣutihvyoriti mukhasarojānmadhu sravatītyatiśāyādhānam |

5.4

kāpi kapolataleti | kāpi nitambavatī dayitaṃ śrīkṛṣṇaṃ kapo-

5.5

nāsyaprasāraṇena |
kelikaleti || kācidgopī kelikalākutukena krīḍāvijñānakautukenāmuṃ kṛṣṇaṃ kareṇa dukūle vicakarṣa | kiṃbhūtam | yamunāvānakūle mañjulamanoharvañjulabakulakuñjagatam, vetasakuñjagataṃ vā | yamunāyā vipinopalakṣitatīra ityarthaḥ | atra cakāro'nuktasamuccayārthaḥ | tena parihāsādyucyīte | ‘yamunājalatīre’ iti pāṭhaḥ | atra yamunātīra iti vaktavye jalagrahaṇaṃ śaityapāvanatvasaṃnikarṣāddyotanārtham |

5.6

karataleti || hariṇā kṛṣṇena kāpi yuvatiḥ praśaśaṃse stutā | kiṃbhūtā | rāsarase gopakkrīḍānurāge sahṛtyaparā kṛṣṇena saha tulyakālaṃ nṛtyantī | kiṃbhūte rāsarase | karatalayostālastālikā tayā taralā yā valayāvalirhastakaṭakaśreṇistayā kalito'nugataḥ kalasvano vaṃśo yatra yasmi-

5.7

5.8

5.9

stathā | athavā aṅganāmaṅganāmantare mādhava imamarthaṃ prakaṭayati |
idānīṃ kācitsakhī rādhāṃ prati kṛṣṇasyātiśayaśṛṅgāraśālitādarśanavyājena tadunmukhīkartumāha-viśveṣāmiti | he sakhi rādhe,

5.10

vasante mugdho manoharò hariḥ krīḍati | kiṃ kurvan | viśveṣāṃ gopījanānāmanurañjanenānurāgaṃ janayannupasthāpayan | kīdṛśo hariḥ | abhita ubhayato bāhyairavayavairantaścetasā pratyaṅgaṃ aṅgamaṅgaṃ prati svacchandaṃ yathā syādevaṃ vrajasundarībhirāliṅgito mūrtimānśarīrī śṛṅgāra iva | śṛṅgārasyāśarīratvātkrīḍārasaḥ saṃbhavatīti mūrtimānityuktam | atra śṛṅgārarasastasya śyāmatvātkṛṣṇasādṛśyam | taduktam—'śyāmo bhavati śṛṅgāraḥ sito hāsaḥ prakīrtitaḥ' iti | yathā mugdho manoharaḥ śṛṅgāraraso madhau vasante krīḍati sarvatra vilasati | kiṃ kurvan | yūno'nurañjanena parasparānurāgajananena viśveṣāṃ prāṇijanānāmānandaṃ janayan | punaḥ kiṃ kurvan | aṅgaiḥ śṛṅgārarasasyāṅgabhūtaiḥ kaṭākṣādibhiranubhāvai romāñcādibhiśca sāttvikabhāvaiḥ śaṅkāsūyādibhiḥ saṃcāribhāvaiścānaṅgotsavamupanayan | na kevalametaiḥ pūrvabhāvairapītyāha— indīvareti | indīvaraśreṇibhiḥ kamalapaṅktibhiḥ śyāmaurgāḍhāndhakāranīlanicolavanamālāvanādibhiḥ komalairmṛduśayyādibhiḥ | atra hetugarbhaviśeṣaṇamāha—svacchandamiti | svacchandaṃ yathā syādevaṃ vrajangacchansundarībhiraṅgamaṅgaṃ prati āliṅgitaḥ āśritaḥ śṛṅgārarasasyāṅgino vibhāvādīnāṃ madhye kayācittāmbūlasrakcandanādyupanayanavibhāvarūpaṃ kayācitsusmitakaṭākṣādyanubhāvarūpaṃ kayācicchaṅkāsūyādisahacārirūpaṃ kayācicca romāñcitvādisāttvikabhāvarūpañca śṛṅgārarasasyāṅgamamāśritamiti bhāvaḥ | vibhāvādīnāmanaṅgatvaṃ prati bharataḥ—'vibhāvairanubhāvaiśca bhāvaḥ saṃcārisāttvikaiḥ | janito bodhitaḥ sphīto vṛddhaḥ śṛṅgāra iṣyate ||' iti vibhāvasāmānyalakṣaṇāt | rasaratnapradīpikāyām—'bhāvayanti viśeṣeṇa ye rasānvai manoharān | te vibhāvāstu kathyante nāṭyaśāstraviśāradaiḥ ||' iti | tatra śṛṅgāravibhāvā bharatenoktāḥ—'ṛtumālyālaṃkāraiḥ priyajanagāndharvakāvyasevābhiḥ | upavanagamanavihāraiḥ śṛṅgāra | rasaḥ samudbhavati ||' anubhāvasāmānyalakṣaṇaṃ yathā—'yathāvyākriyate samyaglokānubhavagocarāḥte'nubhāvāstu kathyante nāṭyaśāstraviśāradaiḥ ||' tatra śṛṅgārānubhāvāḥ—'nayanavadanaprasādaiḥ smitamadhuravacodhṛtipramodaiśca | madhuraiḥ svāṅgavikāraistasyābhinayaḥ prayoktavyaḥ ||' vyabhicārisāmānyalakṣaṇaṃ daśarūpake—'viśeṣādābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ' | śṛṅgāratilake'śaṅkāsūyā tathā glānirvyādhiścittāsmṛtirdhṛtiḥ | autsukyaṃ vismayo harṣo vrīḍonmādau
śrīkhaṇḍaśailānilo malayācalapavanaḥ īśācalaṃ himādrimanusarati yāti | īśaścāsāvacalaśceti | athavā īśāyāḥ pārvatyāḥ gururacalaḥ | madhyamapadalopāt ṭābvidhinācca | vā īśopalakṣitācala iti | athavā īśācalaṃ kailāsamabhulakṣīkṛtya sarati | kayā | prāleyaplavanecchayā himāvagāhanecchayā | atrotprekṣitaṃ hetumāha-nityeti | nityamutsaṅge vasanto ye bhujaṅgā eva bhujaṅgakāsteṣāṃ yaddala naṃ tasmāt tatra vā yaḥ kleśaḥ tasmādiva | atha bhujaṅgakāyaddala naṃ tena yo jāyamānaḥ kleśaḥ tasmādiva || athavā kavalanaṃ kavalo daśanaṃ tasmāt | sarpadaṣṭo hi tattāpopaśāntaye śītalecchurbhavati || kiṃceti vibhāvāntaramāha | pikānāṃ kokilānāṃ kuhūḥ iti gira unmīlanti prādurbhavanti | kiṃbhūtāḥ | kalottālāḥ kalāścatā uttālā udīrṇāḥ | kutaḥ | harṣodayāt | kiṃkṛtvā | snigdhāni yāni rasālamauliṣu mukulāni cūtaśirassu kudmalāstānālokya | athavā snigdhāni rasālānāṃ maulimukulāni cūtaśirāṃsi aśokānāṃ ca mukulānīti ālokya harṣodayāditi kriyayorekakartṛkatvātpūrvakālatā | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | atra varṇānuprāsopamāhetavo'laṃkārāḥ | vaidarbhī rītiḥ | atra vipralambhākhya śṛṅgārasūcako ratyākhyaḥ sthāyībhāvaḥ | atra virahimanaḥkarīrakartanakuśalānāṃ snigdharasālamaulimukulāmālokanena jātaharṣāṇāṃ pikānāṃ girāṃ tadvairīnduviluṇṭāṅkakurūpeṇa yadunmīlanalakṣaṇaṃ yathā kriyāsvarūpanirūpaṇamakāri tannitarāmaucityakoṭimālambate | uktaṃca-'saguṇaṃ tvaṃ

5.12

suvṛttatvaṃ sādhutā ca virājate | kāvyasya sujanasyeva yadyaucityavatī kriyā ||' iti |
11 || idānīṃ sargānte kavirāśipamāśāste—rāsollāseti | haryo yuṣmānpātu | kiṃbhūto hariḥ | rādhayā gītastutivyājāt | amṛtamayamukhanirgatattvāt | idaṃ gītamamṛtameveti miṣeṇeti vyāhṛtya utkaṭaṃ yathāsyāttathā cumbitaḥ | itīti kim | sādhu yuktametat yadgītamamṛtakalpam | yatastvadvadanaṃ sudhāmayam | atra vikāre mayaṭ | atrānyanārīsaṃnidhau cumbanamayuktamiti gītastutivyājoktiḥ | kiṃ kṛtvā | nirbharaṃ gāḍhaṃ yathāsyāttathoraḥ parirabhya | kva | ābhīravāmabhruvāṃ gopāṅganānāmabhyarṇe samīpe | kiṃbhūtānāṃ vāmabhruvām | rāso gopakrīḍā tasyollāsaḥ saṃharṣaprādurbhāvastasya bhareṇa vilāsavatīnām | kiṃbhūto hariḥ | smitenānyanārīṇāṃ mano hartuṃ śīlaṃ yasya sa tathā | athavā anyanārīsamīpe āliṅganaṃ lajjāvahamiti tatparijihīrṣayā rādhāyā hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha | premāndhayeti | 'kāmāndhaḥ kiṃcinna paśyati' iti vacanādatipremṇā vyākulayetyarthaḥ | atra vipralambhaḥ śṛṅgāraḥ | āśīraprastutapraśaṃsāvyājoktyākṣepahetavo'laṃkārāḥ | pragalbhā nāyikā | mugdho nāyakaḥ | atra 'tarumiva kamitāraṃ cumbanārtādhiroḍhuṃ yadabhilaṣati nārī tacca vṛkṣādhirūḍham ||' iti kṛtvā vṛkṣādhirūḍhamāśleṣaḥ | 'ābhīrajākṣumbanahāryacittāmiti ||' 'namitakamidamāhuryoṣito yadvalena priyamakhamabhivaktraṃ nyasya tiṣṭhantyudāsyā' iti ratirahmāt namitakaṃ nāma cumbanaviśeṣaḥ | śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | atra rādhāyā vīrāyitenotsāhātmakasya vīrarasasyāvirbhāvāttadupayoginī ārabhaṭīvṛttiḥ | dvitripade tu pāñcālī rītiḥ | ardhamāgadhī gītiśceti | sthitalayaṃ gānam |

Linked texts (1)

Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit