Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 6

Rasikapriyā 6

Language
Sanskrit

6.p1

rājñā kumbhena tena vyaraci vivaraṇaṃ navyasarge visarge'rīṇāṃ dakṣeṇa sarge prathamaparimite gītagovindasarge || yatra syādgurjarī rāgastālo jhampeti bhāgaśaḥ | yathāśobhaṃ prayogo'pi gadyapadyānvitāntaraḥ || ābhogānte svarāḥ pāṭāḥ punaḥ padyāni kānicit | sāmodadāmodarākhyaḥ prabandho bhramaraḥ padam || iti sāmodadāmodarabhramarapadanāmā caturthaḥ prabandhaḥ || iti śrīmedapāṭasamudrasaṃbhavamerohiṇīramaṇena kumbhakarṇena viracite gītagovindavivaraṇe sāmodadāmodaranāmā prathamaḥ sargaḥ |

6.1

dhannāsīrāgeṇa gīyate || bhuvaneśapādakamalaṃ praṇamya kumbho nṛpatirativimalam | jayadevaracitamātuṃ yunakti yuktena dhātunā gātum || idānīṃ harerabhilāṣerṣyārūpadolārūḍhacittā rādhā sakhīmāha | pūrvasarge'bhilāṣacintārūpaṃ daśādvayaṃ nirūpya smaraṇalakṣaṇadaśāpradarśanārthaṃ dvitīyasargārambhaḥ || viharatīti | rādhā sakhīṃ raho'pi gopyamapyuvāca | yadyapi latākuñje kharahasyaṃ vaktuṃ nocitaṃ tathāpi smarapāravaśyavihvalayā gopyamagopyaṃ nājñāsīt | kva sati | sādhāraṇapraṇaye sakalagopikāsu samānasnehe harau vane vṛndāvane viharati sati | kiṃbhūtā rādhā | vigalitanijotkarṣādanyastrībhyo nijātirekāpagamāt | īrṣyāvaśenāsahiṣṇutāyānyato gatā | yatra sthitā anyābhiḥ krīḍantaṃ na paśyatīti | atrārthe punarviśeṣamāha | gatvāpi kvacidapi kuñje līnā | kiṃbhūte kuñje | jhaṅkāraparabhramaraśreṇyā vācālāgrabhāge | ata eva dīnā | atrāpi tairadhikakāmoddīpanāt | atra ‘rasayugahayainsau mrau slau go yadā hariṇī tadā’ iti hariṇī chandaḥ | virahāsahiṣṇutālakṣaṇo vipralambho rasaḥ | raterevātyudrekādrasavadalaṃkāratā | varṇasāmyenānuprāsaśca | prauḍhā nāyikā | atra galitanijotkarṣavaśāddīnasya vacanāsakteryatsakhīṃ prati rahasyakathanapiṃśabdena dyotyate tannitarāmaucityacamatkārāya | yadāha—‘ucitasthānavinyastairnipātairarthasaṃgatiḥ | upādeyairbhavatyeva sacivairiva niścalā ||’ iti | ślokokta-
saṃcaraditi | tatra pūrvaṃ dhruvapadaṃ vyākriyate—rāseti | he sakhi, me mano hariṃ smarati | smaratīti smṛteḥ pūrvānubhūtārthaviṣayatvādṛṣṭacarasya hareścaritaṃ sākṣātkaroti | iha krīḍāvane rāse gopakrīḍāyāṃ vihito vilāso vibhramo yena sa taṃ tathā | kathaṃ yathā bhavati | kṛtaparihāsaṃ kṛtanarmakeli yathā syāttatheti dhruvaḥ | atha padāni | tatrādyaṃ padam | saṃcaraditi | saṃcaratyā saṃkramamāṇāyādharasudhayā madhuro dhvaniryatra tadyathā syāttathā mukharito mohano mohakārī tannāmā vaṃśo yena | ata eva calitadṛgañcalaṃ netraprāntaṃ yathā syāttathā cañcalo yo mauliḥ śekharaḥ śiro vā tena kapolayorvilolau vataṃsau yasya sa tathā | kimuktaṃ bhavati | śiraḥkampadoṣaṃ vinā śekharakuṇḍalacālane vādakavaicitrī | athavā vaṃśaśravaṇāccalitadṛgañcalā yā gopyastāsu cañcalo yo maulistena kapolavilovataṃsam | atrādharasudhāpānena tadānanasya candrādapyānandakatvaṃ dyotitam |

6.2

candraketi | candrakacārumayūraśi-

6.3

mevārthe viśinaṣṭi varṇayatitrālena | 'laghuścaiko drutadvayam' iti |
nanu evaṃ cettasminnanurāgiṇi cetastadā taṃ kimiti nānusarasītyata āha—gopakadambeti | gopakadambasyābhīrasamūhasya yā nitambavatyaḥ praśastanitambaśālinyaḥ striyastāsāṃ mukhacumbane lambhitaḥ prāpito lobho yena tam | tathā ca madagre'pyanyāsvanuraktaḥ sa ityetāvadahamasahamānā taṃ nānusarāmīti bhāvaḥ | yadvā nanvayaṃ tvayyanurāgarahito'nyābhirgopībhiḥ saha krīḍatīti tvaṃ tadguṇakīrtanamapi kimiti karoṣītyata āha—gopakadambatimbavatībhirmukhacumbane lambhitaḥ prāpito lobho yasya tādṛśam | tathā ca tāsu sahajasneho nāsti paraṃtu balātkāreṇa tābhiścumbane lobhaḥ kāritaḥ | sahajastu praṇayo mayyeva tasyeti bhāvaḥ | punaḥ kīdṛśam | bandhujīvapuṣpavanmadhuro manoho'dhara eva pallavo yasya tam | ullasitāntarīṣadvyāsena śobhā yasya tam | tathā ca bandhūkakundadarśanenāpi tadīyādharahāsyasmārakena sa eva smaryata iti bhāvaḥ | ‘raktakastu bandhūko bandhujīvakaḥ’ ityamaraḥ | ‘suraso madhuraḥ prokto madhuleśe manohare’ ityanekārthaḥ |

6.4

punaḥ kīdṛśam | vipuleti | vipulaḥ pulako romāñco yatra tābhyāṃ bhujapallavābhyāṃ pallavavatkomalābhyāṃ bāhubhyāṃ valayitaṃ veṣṭitaṃ bahvavayuvatīnāmābhīrapatnīnāṃ sahasraṃ yena tam | atra valayitamityanenāvaśyā tāsāṃ veṣṭanamātraṃ na tu gāḍhāliṅganaṃ sarahasyaṃ cumbanāliṅganādikaṃ tasya

6.5

syaiva darśanaṃ bhavatīti dhvanitam | punaḥ kīdṛśam | pracurairbahubhiḥ purandaradhanurbhiranurañjitaḥ saṃvalito yo meduraḥ sāndrasnigdho mudiro meghastadvacchobhano veśa ākṛtiryasya tādṛśam | atra nānāmaṇikhacitahārakeyūrādīnāmindradhanuḥsāmyam | śrīkṛṣṇasya meghasāmyam | iyaṃ cābhūtopamā jñeyā | kutaḥ | pracurapurandaradhanurbhiranurañjitameghasyāprasiddheḥ | ‘samau candrakamecakau’ ityamaraḥ | ‘barhiṇkaṇṭhasame varṇe mecakaṃ bruvate budhāḥ’ iti kātyaḥ | ‘śikhaṇḍastu picchabarhe napuṃsake’ ityamaraḥ | ‘veṣṭitaṃ syādvalayitam’ iti ca | ‘mudiraḥ kāmuko'mbudaḥ’ iti viśvaḥ | ‘veśo veśyāgṛhe prokto nepathye gṛhamātrake’ iti ca |
jaladeti | jaladapaṭalaṃ ghanasamūhaḥ valataḥ saṃbhajamānasyendoścandrasya vinindakaścandanatilako lalāṭe yasya | vartula iti yāvat | keciccaladiti paṭhanti | jaladapaṭalaṃ gacchat iti vyākhyeyam | tatpakṣe vaṃśe vādyamāne mūrdhnaḥ kampena lalāṭe tilakaṃ caladiva dṛśyate | atra lalāṭasya śyāmatvāttilakasya gauratvānmeghacandrābhyāmupamānopameyabhāvaḥ || apica pīnau ghanau yau stanau tanmaṇḍalamardane nirdayaṃ hṛdayakavāṭaṃ yasya | caladityatrāpi tathaiva |

6.6

maṇimayeti | maṇimaye makarākāre manohare ye kuṇḍale tābhyāṃ maṇḍito'laṃkṛto gaṇḍo yasya | api ca udāraṃ dakṣiṇam | kiṃca pīte vasane yasya | kiṃca | anugata

6.7

yena | punaśca karau ca caraṇau ca uraśca teṣāṃ samāhāraḥ karacaraṇoraḥ | prāṇyaṅgatvātsamāhāraḥ | 'amūrdhamastakātsvāṅgādakāme' iti saptamyā aluksamāsaḥ | tatra sthitānāṃ maṇigaṇabhūṣaṇāṃ kiraṇairvibhinnaṃ tamisraṃ yena sa tathā |
viśadeti | viśadakadambatale militam | arthānmunyādibhirupasthitam | ata eva kalikaluṣabhayaṃ śamayantaṃ pāpaṃ nāśayantam | punaḥ kiṃ kurvantam | manasā karaṇabhūtena taralataraṅganaṅgadṛśā | taralā cāsau taraṅganaṅgā ca | taraṅgansamūcchrannanaṅgo yatra tathāvidhayā dṛṣṭyā māmapi ramayantam | apīti gopīśca | ata eva kalikaluṣabhayaṃ kalahakāluṣyabhayaṃ śamayantam | atra taraṅganaṅgeti sarasadṛṣṭiruktā |

6.8

śrījayadeveti | atrālāpastenapāṭhaḥ | haricaraṇasmaraṇaṃ prati hareḥ kṛṣṇasya caraṇaṃ rāsakrīḍādyācaraṇaṃ tasya smaraṇaṃ prati idaṃ śrījayadevabhaṇitam | rādhayā aṣṭapadyādau smarati mano mametyādi bhaṇitam | saṃprati idānīmapi puṇyavatāmanurūpaṃ yogyam | satāṃ haricaraṇasmaraṇe heturbhavatīti yāvat | kiṃbhūtam | atīva sundaram | tathā mohanamadhuripo rūpaṃ yatra tatttathā | atra ‘muniyagaṇerlayamāmananti’ iti layo nāma chandaḥ | atra sarvā api jātayo rāsā bhavantīti kecit | yadāha—‘sayalāu jāīu etyāvaseṇa ettha vasanti | rāsā bandho rasāyaṇaṃ viṭṭhagoṭhṭhīsu’ |

6.9

āśrito munimanujasurāsuralakṣaṇo varaparivāro yasya tam |
idānīṃ rādhā tadeva rahasyaṃ bhaṅgyantareṇāha | rāgo dhanyāsiko yatra tālo varṇayatiḥ smṛtaḥ | campūbandhaprayogānte gamakānekavistaraḥ || tadante syuḥ kharāstenāḥ pāṭāḥ śucirasāśritāḥ | prabandho'yaṃ muraripoḥ purastādgalakaṇṭhikā’ || iti madhuripuratnakaṇṭhikā nāma pañcamaḥ prabandhaḥ bhairavarāgeṇa gīyate—

Linked texts (1)