Gita Govinda 8
Rasikapriyā 8
- Language
- Sanskrit
8.2
padaṃ vyākriyate || sakhi he iti | he sakhi, mayā saha keśimathanaṃ kṛṣṇaṃ ramaya kāmakelīḥ kāraya | kiṃbhūtam | udāraṃ mahāntam | kiṃbhūtayā mayā | savikāraṃ nānāvikārasahitam| vikāraḥ kāmajo bhāvaḥ kucodarādiprakaṭanaṃ | taduktaṃ rasikasarvasve—'nābhīmūlakucodaraprakaṭanavyājena yadyoṣitāṃ sākāṃkṣaṃ muhurīkṣaṇaṃ skhalitatā nīvīnibandhasya ca | keśabhraṃśanasaṃyamau ca kamiturmitrādisaṃdarśanaṃ saubhāgyādiguṇapraśastikathanaistatsānurāgeṅgitam ||' iti | raticeṣṭāsahitaṃ yathā syāttathā madanamanorathabhāvitayā kāmakelīcchābhāvitarāntaḥkaraṇayā | athavā kathopalakṣitaṃ ramayeti kṛṣṇaviśeṣaṇatvena vā 'madanamanorathānāṃ bhāvo vidyate yasmin sa bhāvī | tasya bhāvo bhāvitā tayā | kimu bhavati | yathāhaṃ tasminnabhilāṣavatī tathā so'pi mayi syāditi bhāvaḥ | evaṃ śṛṅgārarasaḥ saṃpanno bhavati | tathā coktam-‘ceṣṭā bhavati puṃnāryo ratyutthānātisaktayoḥ | saṃbhogo vipralambhaśca sa śṛṅgāro dvidhā mataḥ ||' athavā kiṃbhūtaṃ harim | savikāram | mānasabhāvasahitamiti kṛṣṇaviśeṣaṇam | itidhruvaḥ | atha padāni | nibhṛteti | 'tamevobhayaniṣṭhaṃ bhāvaṃ sūcayantyāha | kiṃbhūtayā mayā | nibhṛtanikuñjagṛhaṃ gatayā viviktakuñjagehaṃ gatayā | 'vaśyaḥ praṇeṣo nibhṛtavinītapraśritāḥ samāḥ' ityuktavāttathāpyavasarocitaṃ vyākhyātavyam | etenābhisārasthānamuktam | taduktaṃ bharate-'vivāhe tīrthayātrādau bandhanotsavake tathā | naṭanṛtye tathā kelau jāgarodyānasaṅgatau | asatī-
apica || prathameti | upabhuktacare'pi harau prathamasamāgama iva lajjitayā tatkālīnāśceṣṭāḥ kurvantyā vā | bahukālāntaritamīlitena prathamasāmagatā | api kiṃbhūtam | paṭucāṭuśatairanukūlam | sāntvanakṣamapriyavacanaśatairunayaparam | etaduktaṃ bhavati | 'prathamamiha hi deyaṃ pūgapuṣpādikaṃ syānmṛdumadhuravacobhiryojayetsambhidhāne | karatalamatha gātre bhrāmayanśaśvadasyāśchuritamudarapṛṣṭhe mandamāśliṣya dadyāt ||' prathamasamāgame kāminyo lajjanyano mānamāvahanti | tathāca-'śliṣṭaḥ kaṇṭhe kimiti na mayā mūḍhayā prāṇanāthaścumbalyasminvadanavikṛtiḥ kiṃ kṛtā kiṃ na dṛṣṭaḥ | kaścaḥ kasmāditi navavadhūceṣṭitaṃ cintayantī paścāttāpaṃ vahati taruṇī premṇi jāte rasajñā ||' iti bharataḥ || api kiṃbhūtayā | ataeva mṛdu madhuraṃ yathāsyāttathā smitapūrvaṃ bhāṣaṇaṃ yasyāḥ sā tathā | api kiṃbhūtam | śithilīkṛtajaghanadukūlaṃ | ślathīkṛtaṃ jaghanasthitaṃ paṭṭavastraṃ vā | antarbhāvitaṇijarthatvāt ślathīkaraṇe saṅgamasya hetutvam | saṅgamādeva ślathmabhavaditi | taduktaṃ bharate- 'kānte talpamupāgate śithilitā nīvī svayaṃ bandhanāt vāso viślathamekhalāguṇadhṛtaṃ kiñcinnitambasthitam | etāvatsakhi vedmi kevalamahaṃ tasyāṅgasaṅge punaḥ ko'sau kāsmi rataṃ ca kīdṛśamiti svalpāpi me na smṛtiḥ ||'
8.3
saṅgamakule ratyutpātādyupaplave | caurikayābhisāraḥ syātsvadārāniha rakṣayet' || niśi rātrau | apica kiṃbhūtam | rahasi guptasthāne nilīya tirobhūya vasantam | apica kiṃbhūtyā | cakitena vilokitā sakalā diśo yayā sā | kutra kṛṣṇo vasatīti gaveṣitumabhisarantī sakhyo māṃ mādrākṣuriti lajjayā trāsotkampeneti | api kiṃbhūtaṃ ratyutsāhavaśena hasantam |
apica | kisalayyeti | kisalayaracite śayane niveśitayā | 'saṅketatalpe'bhimukhopaviṣṭāṃ gāḍhaṃ patiḥ śliṣyati sāpi kāntam | anyonyagātre viśatīva rāgāt dvandvaṃ tadākṛṣṭajalābhidhānam' || apica mamaivorasi ciraṃ śayānam | etaccāliṅganabhedāpekṣayoktam | tathāca kokoktam—'asakṛdatanugāḍhāśleṣalīlāṃ vitanvannanitajaghanabāhuvyatyayaṃ spardhate tam | mithunamatha mitho'ṅge līyate nistaraṅgaṃ nigadati tilapūrve taṇḍulaṃ tanmunīndraḥ' || apica | kṛte parirambhaṇacumbane yayā sā | etadpyāliṅganabhedāpekṣayoktam || 'jaghanakalitakāntaśroṇi rathyopariṣṭādvrajati yadiha nārī srastakeśottarīyā | karajaradanakṛtyaṃ cumbanaṃ vā vidhitsuḥ kalayati jaghanopaśleṣaṇaṃ tanmunīndraḥ' || apica āśliṣya kṛtamadharapānaṃ yena | atrāyaṃ bhāvaḥ | 'adharadaśanajivhāpānamāliṅgya kuryānnayanavadanapādaiśceti jihvāpravāram | grahaṇamatha vidadhyādbrahmakeśastanoraḥkucayugabhagadeśe mardanaṃ coruyugme' |
8.4
apica | alaseti | alase ca te nimīlite ca tādṛśe locane yasyāḥ sā | etenāliṅgakakāmavikāraḥ sūcitaḥ | tathāca nāyikālakṣaṇe—'yatra mūrdhānamārabhya pādaparyantataḥ kriyāḥ | aṅgena vihitā yasyāstadāliṅgarumucyate' || apica | pulakāvalyā romāñca-
8.5
apica | kokileti-kokilakalaravayoḥ kūjitamiva kūjitaṃ yasyāḥ | kalaravaśabdaḥ pārāvataparyāyaḥ | etadapi suratādhikārāyoktam | taduktaṃ rasikasarvasve-'dātyūhalāvaka mayūrakapotahaṃsapārāvatādirutavaddhvanitaṃ ratānte | tanmiśraniśvasitasītkṛtahāninādaiḥ yojayenmadanacumbanamaithunādau' | apica | jito nyakkṛtaḥ kāmaśāstravicāro yena | vātsyāyanādibhyo'pi kuśala ityarthaḥ | apica | ślathakusumā ākulā vyastāḥ kuntalā yasyāḥ sā || apica nakhairvilikhito'ṅkito nibiḍaḥ stanabhāro yena | etena bāhyarasamuktam | taduktaṃ bharate-'āśleṣacu-
8.6
paṅktyā sundarakapolam | anena sātvikavikārāvirbhāvaḥ sūcitaḥ | yaduktaṃ bharate'smaraṇe saṃgame caiva priyasyālokane tathā | hetutrayaṃ samāsādya sātvikaḥ saṃpravartate || svedaḥ kampo'tha romāñcaḥ svarabhaṅgo'tha vepathuḥ | vaivarṇyamaśrupralayāvityaṣṭau sātvikā matāḥ' || apica | śramajalena gamanāyāsajanitena svedena sakalaṃ saśobhaṃ śarīraṃ yasyāḥ sā | śramajalasiktamiti vā pāṭhaḥ | śramajalaśakalāni svedabindavaḥ kalevare yasyā iti vā | sakalaśabdaḥ sampūrṇaparyāyo vā || apica | uttamakāmamadādatilolam | atisatṛṣṇam |
etāvatparyantaṃ cumbanāliṅganādinā saptavidhaṃ bāhyaruktam | saṃprati bandhākhyamaṣṭamaratamāha—caraṇeti | caraṇayo raṇitau śabdāyamānau maṇikhacitau nūpurau yasyāstayā | etacca bhrāmarikaṃnāma viparītaratābhiprāyeṇoktam | taduktaṃ ratirrahasye—‘cakravadbhramati kubjitāṅghrikā bhrāmaraṃ nṛjaghane samucchrite' iti | kīdṛśam | paripūritaṃ suratavitānaṃ rativistāro yena tam | anena nāyakakartṛkā bandhāḥ kathitāḥ | bhrāmarakabandhaśrāntāṃ viditvā kisalayaśayanasthitāṃ māṃ svayamapi ramayiṣyatīti bhāvaḥ | kīdṛśyā | pūrve mukharā śabdāyamānā paścādviśṛṅkhalā truṭitaguṇā mekhalā kāñcī yasyāstayā | anena preṅkholikhitānāma viparītaratamuktam | tadapyuktaṃ purupāyitaprakaraṇe—'svajaghanameva dolāyamānaṃ sarvatra bhrāmayediti preṅkholikhitam' iti | tatra sarvatra śabdo manoramākāreṇa vyākhyātaḥ | madhyātpūrvapaścimabhāge dakṣiṇottarabhāge ceti rahasye sarvataḥ kaṭitaṭabhramo yadi preṅkhapūrvamidamuktaṃ mūlitamiti | atrāpi sarvaśabdārthaḥ sa eva | kīdṛśaṃ tam | sakacagrahaṃ keśagrahaṇasahitaṃ cumbanadānaṃ yasya tam | keśagrahaṇapūrvakacumbanaṃ viparītamevoktam | taduktam—'śṛṅgāre cumbane kāryaṃ puṃsāliṅganapūrvakam | viparītarate nāryā sakacagrahacumbanam ||' iti | 'mekhalā khaṅgabandhaḥ syātkāñcīśailanitambayoḥ' iti viśvaḥ |
iti śrīrājādhirājahammīravīravaṃśakarīreṇa śrīkumbhakarṇamahīmahendreṇa viracite gītagovindavivaraṇe akleśakeśavanāmā dvitīyaḥ sargaḥ |
8.7
punaḥ kīdṛśyā mayā— ratisukheti | ratisukhasamaye suratasukhaprāptikāle lokottarāṃ kāṣṭhāṃ prāpto yaḥ saṃbhogaśṭaṅgārākhyo rasastenālasayā mantharayā | kīdṛśaṃ kṛṣṇam | dara īṣanmīlite mudrite nayanasaroje netrakamale yasya tam | etena yugapadeva dvayorānandāvāptiḥ sūcitā | taduktaṃ ratirahasye—'mūrcchanā mīlanaṃ cākṣṇoścyutikālsya lakṣaṇam' iti | punaḥ kīdṛśyā mayā |
8.8
layoḥ’ iti viśvaḥ | ‘cikuraḥ kuntalo bālaḥ kacaḥ keśaḥ śiroruhaḥ’ ityamaraḥ |
apica | śrījayadeveti | idaṃ gītapratipāditaprameyakavyuttambhitavaktṛtvenotkaṇṭhitagopavadhūkathitaṃ rādhākathitaṃ sukhaṃ vitanotu | arthāt gāyatāṃ śṛṇvatāṃ ca | kiṃvāśaṣṭam | śrījayadevena bhaṇitam | jayadevabhaṇitarūpamityarthaḥ | śrījayadeveti sarvatra śriyaḥ padmāvatyā ārādhako jayadevaḥ śrījayadeva iti madhyamapadalopī samāsaḥ | punaḥ kiṃbhūtam | atiśayena madhuripornidhuvanaśīlaṃ suratacaritaṃ yatra tattatheti | utkaṇṭhitetyādi | utkaṇṭhitā nāyikā | vipralambhaḥ śṛṅgāraḥ| atra
8.9
apica | daramukulite īṣannimīlite nayanasaroje yasya yena vā | etacca cyutikālasūcakam | uktaṃ ca bharate—'mūrcchanā mīlanaṃ cākṣṇoścyutikālasya sūcakam | sarvametatparijñāya sādhayecca svayaṃ tataḥ ||' apica niḥsahā asamarthā nipattitā śayana eva tanulatā yasyāḥ | etena viparītasurataṃ sūcitam | taduktaṃ kokena—'svecchayā militavallabhai'thavā yoṣidācarati pūruṣāyitam | ādito ghaṭitayantrameva vā taṃ nipātya maravadviceṣṭate || cakravadbhramati kuñcitatrikā bhrāmayecca jaghane'tha tadgate | sarvataḥ kaṭitaṭabhramo yadi preṅkhapūrvamidamuktamunnatam ||' etena cyutikālettarāvasthā sūcitā | taduktaṃ bharate—'aṅge svedaḥ ślathatvaṃ ca keśavasrādisaṃvṛtiḥ | jāte cyutisukhe nāryā virāgecchā ca gamyate ||' apica | madhusūdanaṃ madhuvināśinam | uditamanojamabhyuditakāmam |
idānīṃ manasā bhāvitaṃ parameśvaraṃ dṛṣṭvā sakhedamāha - hastasrasteti | he sakhi, bata iti khede | ahaṃ kānane vṛndāvane govindaṃ paśyāmi vyalīkaṃ hṛṣyāmi ca | kiṃviśiṣṭaṃ govindam | vrajasundarīgaṇavṛtaṃ gopāṅganāsa samūhayuktam | punaḥ kiṃbhūtam | smitasudhāmadhuramānanaṃ yasya tam | punaḥ kiṃbhūtam | māmudrīkṣya māṃ dṛṣṭvā hastātsrastaḥ patito vilāsa vaṃśaḥ keliveṇuryasya | ata eva vilajjitaṃ vihvalībhūtam | punaḥ kiṃbhūtam | atisvedenārdraṃ gaṇḍasthalaṃ yasya | gaṇḍasthalamivi pāṭhe māmityasya viśeṣaṇam | saṃjātasāttvikabhāvāṃ māṃ dṛṣṭvā so'pi saṃjātasāttvikabhāva iti hastasrasteti yuktam | punaḥ kiṃbhūtam | anṛjubhrūvallimadballavīvṛndotsāridṛgantavīkṣitam | kuṭilabhrūvalliṃyutānāṃ ballavīnāṃ vṛnde utsāri ūrdhvaprasaraṇaśīlaṃ dṛgantavīkṣitaṃ kaṭākṣekṣaṇaṃ yasya | athavā anṛjubhrūvallimadballavīvṛndena utsāriṇā dṛgantena vīkṣitam | etāvatā rādhāṃ prati tasya svabhāvāvalokanaṃ dṛṣṭvānyābhirapasṛtam | atra śārdūlavikrīḍitaṃ chandaḥ | tathā dīpakamalaṃkāraḥ | vipralambhaśṛṅgāro rasaḥ | atra govindasya vrajasundarīparivṛtatve'pi yata ātmaupādhikadarśanasya lajjitāhetutvena harṣadarśanakarma ato'pādānamaucitīmāvahati | pāñcālī rītiḥ | lāṭānuprāsaśca | anyatsarvaṃ samānam | dakṣiṇo nāyakaḥ |
8.10
layaśchandaḥ |
idānīṃ punareva vipralambhavibhā-
8.11
vānāha—durāloka iti | he sakhi, durālokastokastabakanavakāśokalatikāvikāsaḥ māṃ vyathayati | duḥkhenārokyate virahibhiriti durālokaḥ | durālokastoko'lpakaḥ stabako guccho yasyāḥ sā | aśokalatikāyāḥ vikāsaḥ aśokalatikāvikāsaḥ | nava eva navakaḥ | praśaṃsāyāṃ kaḥ | navakaścāsāvaśokalatikāvikāsaśca | durālokastokastabakaścāsau navakāśokalatikāvikāsaśca saḥ | apica | ayaṃ kāsāropavanapavano vyathayati | na kevalaṃ saḥ | pavano'pīti | 'kāsāraḥ sarasī saraḥ' | athavā durāloka ityādipavanaviśeṣaṇatve yojanīyam | durālokastokastabakā cāsau navakāśokalatikā ceti karmaṇyaṇ | athavā aśokalatikāyā vikāso yasmāditi | etena vāyostraividhyamuktam | api ca na kevalaṃ pavanaḥ | apitu cūtānāṃ mukulaprasūtirapi na sukhayati | kīdṛśī mukulaprasūtiḥ | śikhariṇī sāgrā | punaḥ kīdṛśī | bhrāmyadbhṛṅgīraṇitaramaṇīyā | bhrāmyantyaḥ paritaḥ sphurantyo yā bhṛṅgayo bhṛṅgāṅganāstāsāṃ raṇitena śabditena ramaṇīyā || atra madhuliḍaṅganāgrahaṇaṃ puruṣāntarābhilāṣanikṛtyā aucitīmāvahati | atra śikhariṇī vṛttam | samuccayo'laṃkāraḥ | lāṭānuprāsaḥ śabdālaṃkāraśca | kriyaucityaṃ ca | vipralambhaḥ śṛṅgāro rasaḥ | sarvatra sthitilayā gītiḥ |
idānīṃ sarvānte kavirbhaktajanānāśāste— sākūteti | keśavo harirvo yuṣmākaṃ kleśaṃ haratu | kiṃlakṣaṇaḥ | gamitākāṅkṣaḥ gamitā nāśaṃ nītā ākāṅkṣābhilāṣo yena sa tathā | arthāt gopīṣu | kiṃ kurvan | ciraṃ nibhṛtaṃ yathā syāttathā nirīkṣyāntarhṛdaye cintayan | kiṃ nirīkṣyetyapekṣāyāmāha | sākūtasmitaṃ sābhiprāyamīṣaddhasitam | punaḥ kim | ākulākulagaladdhammillam | ākulākulaṃ kāmodrekādromāñcodgamādihetunā galaddhammillaṃ vigalatkeśabandham | punaḥ kim | ullāsitabhrūvallīkamutkṣiptabhrūvallīkam|punaḥ kim| alīkadarśitabhujāmūlordhvahastastanam | bhujāyāḥ mūlaṃ bhujāmūlaṃ bhujāmūle ūrdhvau yau hastau bhujāmūlordhvahastau | alīkaṃ darśitau bhujāmūlordhvahastābhyāṃ stanau yatra karmaṇi tat | kāsāmityapekṣāyāmāha | gopīnām | taccatuṣṭayaṃ hetugarbhatvena viśinaṣṭi | mugdhamanoharamiti | mugdhānāṃ mūrkhāṇāṃ mano haratīti na matsadṛśasyeti gamitākāṅkṣatve hetuḥ | tadevāgratame sarge prakaṭayiṣyati | ‘rādhāmādhāya hṛdaye tatyāja vrajasundarīḥ’ ityādinā | ata eva navaḥ sakalapumapekṣayā caritaviśeṣeṇa navo'nyādṛśa iva | ‘subhāṣitena gītena yuvatīnāṃ ca līlayā | ceto na bhidyate yasya sa vai mukto'tha vā paśuḥ ||’ iti vacanāt | athavā nūyate stūyata iti navaḥ | athavā navastaruṇaḥ | tarūṇaṃ dṛṣṭvā kāminīnāṃ kāmaceṣṭā jāyata eva | athavā tasminpakṣe gopīnāṃ nibhṛtaṃ bhāvaṃ nirīkṣyeti vyākhyeyam | tadā sākūtasmitetyādi caturṇāmapi padānāṃ bhāvaviśeṣaṇapakṣe nikṣepaḥ | mugdhamanoharamiti kriyāviśeṣaṇam | atra vidagdho nāyakaḥ | samuccayāśiṣāvalaṃkṛtī | śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam | parikaro'laṃkāraśca | atra yatsakalakāminīkāmapūrakasya kāmajanakasya vilāsavatīvilāsādibhiragṛhyasya yannavalaviśeṣaṇenānyādṛśatvamupapāditaṃ tadvicārya-
8.12
māgadhī rītiḥ | gauḍīyā rītiḥ |
māṇamaucityacārutāmācarati | yadāhuḥ—'viśeṣaṇaiḥ samucitairviśeṣyārthaḥ prakāśyate | guṇādhikairguṇodāraḥ suhṛdbhiriva sajjanaḥ ||' iti |
'śṛṅgārottarasatprameyabhaṇitāvudgītagovindake pratyarthiprabhugarvaparvatasuparvādhīśaśobhābhṛtā | śrīkhummāṇanareśavaṃśaviśadakṣmābhṛdvataṃsāāyitaśrīmatkumbhadharādhipena vivṛtaḥ sarge dvitīye'nvayaḥ || tathāca saṅgītarāje'gītau bhairavarāgeṇa tāle varṇayatau yathā | ābhogāntasthitaiḥ pāṭaiḥ svaraiḥ padyānvitastataḥ || akleśakeśavādiśca kuñjarastilakābhidhaḥ ||' iti akleśakeśavakuñjaratilakanāmā ṣaṣṭhaḥ prabandhaḥ |
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit