Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 2.11

Śrutirañjanī 2.11

Language
Sanskrit

2.11.1

ādau daśāvatārān stauti--pralayetyādi || aṭatālena saha mālavīrāgeṇa gīyate | aṭatālalakṣaṇaṃ tu 'laghu drutau laghuścaikaḥ sā bhavedaṭṭatālikā' | mālavarāgasvarūpaṃ tu-- kālaniyamastuḥ-- alaṃ prapañcenātha prakṛtamanusarāmaḥ | pralayeti | tatra keśavetyādi hare ityantaṃ dhruvapadam8, anvarthasaṃjñā aṣṭapadāmanusyūtatvena sarvapadaphalabhāgapūrakatvāt | taduktaṃ saṅgītacūḍāmaṇau-- prabandheṣu dhruvatvena dhruvamityabhidhīyate | svayaṃ tattatprabandhe syādanenaiva hi pūraṇam || iti etadeva bhāṣāyāṃ¹ pallavīti vadanti | evaṃ sarvadhruvapadeṣvavagantavyam |

2.11.2

dhṛtaṃ mīnaśarīraṃ matsyagātraṃ yena sa tathoktaḥ, tasya saṃbuddhiḥ | kaśca brahmā ca īśaśca keśau tāvavati rakṣatīti | ‘mārute vedhasi brahmane puṃsi kaḥ’ ityamaraḥ | kaśca īśaśca tāvavati gacchatīti vā keśavaḥ | svaniyamyatvena tau prāptavānityarthaḥ | tasya saṃbuddhiḥ | anena niyanturasya devottamatvaṃ sūcitam | ata eva jagadīśatvaṃ tasyeti bhāvaḥ | athavā mugdhasnigdhanīlakuṭilakuntala ityarthaḥ | ²‘vakeśādvo'nyatarasyāmi’ti va pratyayaḥ | anena alaukikaniravadhikātiśayasvābhāvikadivyalāvaṇyamasya dhvanyate² | prakarṣeṇa layo bhūtānāṃ asminniti pralayaḥ ; payāṃsi dhīyante'treti payodhissamudraḥ| pralayaścāsau payosurface(dhi)śceti karmadhārayasamāsaḥ | tasya jale ekārṇavībhūtasamudratoya ityarthaḥ | athavā pralayassaṃhārakālaḥ, tatra jaladhiḥ, tajjale'dhikaraṇe, somakāsureṇa saha magnamiti śeṣaḥ | kiñca uhyante pratyāhiyante³ janāḥ⁴ pāraṃ tīraṃ amībhiriti vahitrāṇi⁵ saṃsārajaladhitārakāṇi | tādṛśāni caritrāṇi karmāṇi vihitāni vidhānakarmībhūtāni⁶ vahitracaritrāṇi yena tādṛśam | sugatiprāpaṇavidhāyakamityarthaḥ | uktaṃ ca⁷ ‘.......tadvijātīnāṃ

2.11.3

niḥśreyasakaraṃ para' miti | atha vā vihitaṃ vahitrasya ¹tārakabhūtaṃ naukādeścaritramiva caritraṃ yena tādṛśam | yathā naukādeḥ samudratārakatvaṃ tathā vedasya saṃsāratārakatvam | ²na vidyate khedo yasminnityakhedaṃ sarvakeśāpahamityarthaḥ | ³tasya kleśāpahatvaṃ niḥśreyasasādhanatvāt⁴ | niḥśreyasasya ca kleśanivṛttyavinābhūtatvāt tadapahartṛtvamavagantavyam | etādṛśavedaṃ' anitaragatikāraṇajñānakāṇḍakarmakāṇḍātmakanigamakadambakam | vedamiti jātāvekavacanam | dhṛtavānasi vedān kukṣau nikṣipya sindhau nimagnaṃ somakāsuraṃ hatvā punarvedān brahmaṇe prādāḥ khalvityarthaḥ | tathā hi śrutiḥ--'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vai vedāṃśca prahiṇoti tasmai' iti | vihitavicitracaritramiti ca pāṭhaḥ | he jagadīśa jagannātha he hare jaya | duṣṭanigrahaṃ śiṣṭaparipālanaṃ ca kurvan sarvotkarṣeṇa vartasvetyarthaḥ | akhedaṃ dhṛtavānasīti kriyāviśeṣaṇaṃ vā | atha kramaprāptamavatārāntaraṃ prastauti — kṣitiriti || dhṛtaṃ kacchaparūpaṃ kamaṭhaśarīraṃ⁵ yena tasya saṃbuddhiḥ, he keśava, ativipulatare ⁶atyantaviśāle 'atyantārthe tarap‌tamāviti' vaijayantī (?) | dharaṇīdharaṇena nirantarabhūdharaṇena parvatena vā | kamaṭhaśarīrāvatāre mandaradhāraṇaṃ prasiddham | tato jāto yaḥ kiṇaḥ

2.11.4

granthākāraḥ śuṣkavraṇaḥ| 'tṛtīyā tatkṛtārtheneti', samāsaḥ| cakramiva cakrākāraḥ kiṇaḥ 'upamitami²'tyādinā samāsaḥ| tena gariṣṭhe atyantagurau vartuladharaṇīmaṇḍalasantatadharaṇasañjātakiṇadraḍhīyasītyarthaḥ³| tava pṛṣṭhe gātrasyapaścādbhāge kṣitirbhūmistiṣṭhati| akleśaṃ nivasatītyarthaḥ| tena sarvasevyastvamasīti alaṅkāreṇa vastudhvaniḥ| avatārāntaraṃ varṇayati — vasatīti| he keśava, dhṛtaṃ sūkararūpaṃ varāhaśarīraṃ yena tasya saṃbuddhiḥ| ⁴-hiraṇyākṣarakṣaḥśikṣaṇāya dhṛtavarāhāvatāra ityarthaḥ-⁴ tava daśanaśikhare daṃṣṭrāgre lagnā āsaktā, madhye lagnetyartha⁵| eva rūpā dharaṇī⁶ kṣitirmedinī| asyāḥ nīlarūpatvaṃ citrarūpatvādityavagantavyam| ⁷-bhūmirūpaṃ catuṣkoṇaṃ pītavarṇasamāyutami-⁷ti| śaśini candramasi nimagnā kalaṅkarekheva vasati tiṣṭhati| yathā candramasi kalaṅko'vabhāsate tathā tava daṃṣṭrāgre dharaṇī rājata ityarthaḥ| kalevetyekaṃ padam| 'ivena samāso vibhaktyalopaśca⁸'| tenāsya ca sarveśvarasya daṃṣṭrāgreṇaiva dharaṇīdharaṇasāmarthyamalaukikarūpaṃ vastu vyajyata iti alaṅkāreṇānuraṇitavastudhvaniḥ| avatārāntaraṃ varṇayati—taveti| dhṛtaṃ naraharirūpaṃ⁹ ākṛtiryena tādṛśa hare he keśava, tava kara eva kamalavaraṃ nīruhaśreṣṭhaṃ tasminnadhi-

2.11.5

karaṇe adbhutamatyantāścaryakaraṃ śṛṅgamagrabhāgo¹ yasya tādṛśam | kiñca dalitaḥ vidāritaḥ hiraṇyakaśipoḥ prahlādapituḥ² tanureva bhṛṅgaścañcarīko yena tādṛśaṃ ; bhṛṅgasamāna hiraṇyakaśipuśarīravidārakamityarthaḥ | nakhaṃ nakhāni ; jātāvekavacanam | vasatīti pūrvagītasya kriyāpadenānvayaḥ³ | atra karasya kamalatvanirūpaṇāt nakhānāṃ dalatvarūpaṇāt hiraṇyakaśiputanoḥ dalāntaravartibhṛṅgatvarūpaṇaṃ⁴ ceti ekadeśavivartirūpakam | tena ca bhagavato nṛsiṃhasyā— laukikaparākramarūpaṃ⁵ vastu vyajyata iti alaṅkāreṇa vastudhvaniḥ | avatārāntaraṃ varṇayati - chalayasīti | adbhutāyantītyadbhutāḥ ; svapratāpena sarvāścaryakāriṇa ityarthaḥ | adbhutaśabdāttatkarotīti ṇyantāt iṭo lopaḥ | tādṛśānapyasurān⁶ vāmanayatīti adbhutavāmana | mattarakṣaśikṣaketyarthaḥ | kiñca⁷ padnakhānāṃ yannīrudakaṃ brahmakṛtakṣālanena yannakhebhyo galitaṃ⁸ gaṅgākāraṃ jalaṃ tena janitamutpāditaṃ janānāṃ lokānāṃ pāvanaṃ śuddhikaraṇaṃ yena⁹ svapādodakena sakalajanapāpanivartaketyarthaḥ | uktaṃ ca¹⁰— 'ādāvādipitāmahasya niyamavyāpārapātre jalaṃ paścātpannagaśāyino bhagavataḥ pādodakaṃ pāvanam || iti ||

2.11.6

atra niṣiddhasyāpi nakhodakasya śambhvādisakalajanapāvanapratipādanaṃ² bhagavataḥ śrīkṛṣṇasyālaukikamahima sampannatvasūcanārthamityavagantavyam³ | dhṛtaṃ vāmanarūpaṃ yena sa, tathābhūtavikrameṇa⁴ viśeṣeṇa pādavikṣepeṇa trilokīvyāsapādavinyāsenetyarthaḥ | baliṃ balināmānamasuraṃ chalayasi svasthānād bhraṃśayasi | rājyabhraṃśaṃ kṛtvā pātāle pātayasītyarthaḥ | upāyaparākramābhyāṃ dānavamardanatvaṃ⁵ tavaiva nānyasyeti asya sarvotkarṣatvaṃ⁶ sūcitamiti bhāvaḥ | avatārāntaraṃ prastauti-kṣatriyeti | bhṛgupatirjamadagniḥ⁷ tasya rūpamiva rūpaṃ yena sa tathoktaḥ | tasya saṃbuddhiḥ | dhṛtaparaśurāmāvatāretyarthaḥ | bhṛgupatirūpatvaṃ cāsya 'ātmā vai putranāmāsī'ti⁸ śruteḥ | he keśava, kṣatriyāṇāṃ ⁹jamadagnidrohijātīyabāhujānāṃ yadrudhiraṃ raktaṃ tanmaye tatsvarūpe 'svarūpārthe maya'ḍiti keṣāṃcidvacanānmayaṭ | payasi toye | pāpaṃ eṣāmastīti pāpāḥ pāpakarmāṇaḥ jamadagnivadhakāriṇaḥ kṣatriyā ityarthaḥ | pāpaśabdādarśaādyac pratyayaḥ | apagatā apetāḥ pāpā yasmin karmaṇi tat | kiñca śamitaḥ śāntiṃ¹ gamitaḥ, nāśita iti yāvat | bhavatāpaḥ kṣatriyabādhājanitajanasaṃsāratāpo yasmin karmaṇi tat² | jagadbhūlokaṃ snapayasi abhiṣecayasi | atrāpagatapāpaṃ śamitabhavatāpamiti padadvayaṃ jagadviśeṣaṇatvena³ kaiścidvyākhyātam | tadasvarasam, ⁴snānātpūrvaṃ viśeṣaṇadvayasyāpi aghaṭanāt | avatārāntaraṃ varṇayati⁵—vitarasīti | dhṛtaṃ rāmaśarīraṃ yena | kṛtarāmāvatāretyarthaḥ | he keśava, dikpatīnāṃ kamanīyaṃ abhilaṣaṇīyaṃ ata

2.11.7

eva ramaṇīyaṃ sarveṣāṃ manoharaṃ daśamukhasya maulibaliṃ1 śiraḥparamparālakṣaṇopahāraṃ,2 'baliḥ pūjopahārayoriti viśvaḥ | raṇe yudhde3 dikṣu aṣṭadiśāsu vitarasi vidadāsi4 | 5trilokīkaṇṭakadaśamukhanidhanena tadbādhitadikpatīn saṃtoṣayasītyarthaḥ | avatārāntaraṃ varṇayati-vahasīti | dharatīti dharaḥ 'pacādyac' | halasya lāṅgalasya dharaḥ, halaṃ dharatīti vā | 'sīre syāllāṅgalaṃ hala'mityutpalaḥ | balabhadraḥ ; dhṛtaṃ haladharasya rūpaṃ yena tādṛśa he keśava, jaladābhaṃ nīlameghaśyāmalaṃ, kiñca halasya hatirākarṣaṇaṃ tasmādyā bhītistayā militā sānunayamevāgatya6 kaṭipradeśe sthitā yā yamunā kālindī tadābhaṃ tatkalpaṃ, halahatibhītyā kaṭipradeśamāgatya7 vartamānayamuneva bhāsamānamityarthaḥ | etādṛśaṃ vasanaṃ nīlāmbaraṃ, viśade nirmale śāradaśarvarīśakalavat8 dhavala ityarthaḥ | vapuṣi śarīre vahasi dharasi | avatārāntaraṃ prastauti - - nindasīti | ¹dhṛtaṃ budhdaśarīraṃ bauddhamatapravartakamuniveṣagātraṃ yena tādṛśaḥ, sadayaṃ kṛpāparatantraṃ hṛdayaṃ² tatprāṇihiṃsādussahamityarthaḥ³ | etādṛśaṃ hṛdayaṃ ceto yasya he keśava dhṛtabudhdaśarīra, darśitāmuṣmikaphalasādhanatvena vihitaṃ paśughātaṃ yāgīyapaśuviśasanaṃ yena tādṛśaṃ śrutijātaṃ 'agnīṣomīyaṃ paśumālabheta'⁴ ityādi vedavākyakadambakaṃ ahaha dhikdhigiti nindasi | 'yā'hiṃsā paramo dharmastvadharmaḥ prāṇināṃ vadhaḥ' iti yajñavidhervākyakalpanayā hiṃsāpūrvakaṃ vākyajātamapramāṇamiti mandabudhdīn kāṃścidbodhayasītyarthaḥ⁵ |

2.11.8

avatārāntaraṃ varṇayati - mleccheti | dhṛtaṃ kalkiśarīraṃ yena tādṛśa he keśava, mlecchānāṃ mūrkhāṇāṃ devabrāhmaṇabādhakānāmityarthaḥ | teṣāṃ nivahḥ samūhaḥ tasya nidhane māraṇe viṣaye karālamatibhayaṅkaramatikrūramiti yāvat | tādṛśaṃ karavālaṃ khaḍgaṃ, ¹dhūmaḥ ketuścihnaṃ yasya sa dhūmaketuḥ | pralayakālavartijvālājālamiva kimapi āścaryaṃ yathā syāttathā | kalayasi bhramayiṣyasi | ‘vartamānasāmīpye vartamānavadve’ti² bhaviṣyati laṭ ³| kimapītyetadavyayam ⁴| mlecchaiḥ dharme mandīkṛte duṣkṛte ca pravardhite sati taddhanmlecchanidhanapūrvakaṃ dharmasaṃsthāpanāya kalk‍yavatāraṃ kariṣyasīti vākyasamudāyarthaḥ | dhūmaketumivetyekaṃ padam | pūrvavat samāsaḥ | uktaṃ gītaṃ bhagavate samarpayati—śrījayadeveti | dhṛtāni bhṛtāni daśavidharūpāṇi yena sa tādṛśadhṛtadaśāvatāretyarthaḥ | he keśava, udāraṃ dhvaniguṇālaṅkārādisampattyā gambhīramityarthaḥ | ata eva sukhadaṃ sarasacittākarṣaṃ⁵ śubhadaṃ tvadaṅkitatayā⁶ śrotṝṇāṃ gātṛśca⁷ maṅgaladāyakam | ata eva bhavasya saṃsāraduḥkharūpasya sāraḥ, apasaraṇaṃ yasmāttādṛśam | saṃsāra- duḥkhāpahāramityarthaḥ | athavā janmasāphalyakaram | etādṛśaṃ śrījayadevakaveḥ idaṃ pūrvoktadaśāvatāravarṇanātmakaṃ uditaṃ gītarūpaṃ vacanamityarthaḥ | śṛṇu ākarṇaya avabodhaya ityarthaḥ | evamavatārān prastutya anantarakartavyaṃ daśāvatārarūpaṃ kṛṣṇanamaskāramācarati—vedāniti ||

Linked texts (1)