Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 23

Śrutirañjanī 23

Language
Sanskrit

Contents

23.8.1

idaṃ gītaṃ mādhavīrāgeṇa sahāditālena geyam | 'āditāle laghurmata', iti tallakṣaṇam | harimekarasamityārabhya anaṅgavikā samityantaṃ dhruvapadam | idamādau vyākriyate

23.8.2

rasyata āsvādyata iti rasaḥ | sukhaṃ, ekaḥ advitīyaścāsau rasaśca advitīyasukharūpamityarthaḥ | athavā ekaḥ kevalaṃ raso'nurāgo yasya tam | athavaikaḥ mukhyo rasaḥ śṛṅgārādiraso yasya tañca | athavā ekaṃ pūrvoktādanye rasāḥ sukhakarasauśīlyādiguṇāḥ yasya tam | yadvā ekaḥ rasaḥ vīryaṃ yasya tam | tathā ca sukhānurāgaśṛṅgāraguṇavīryādinā viśiṣṭamityarthaḥ | 'śṛṅgārādau viṣe vīrye guṇe rāge drave rasaḥ ' ityamaraḥ | kiñca eko mukhyaḥ rasaḥ , rasasvarūpamiti vā ; tasya mukhyatvaṃ nāma nirupādhikatvam | 'eke mukhyānyakevalāḥ' ityamaraḥ | hareḥ rasarūpatve 'raso vai saḥ rasaṃ hyevāyaṃ labdhvānandī bhavati' iti śrutiḥ pramāṇam | rasamiti rasaguṇakamiti vā | eka (2ma) śabdaḥ, pūrvaṃ sarvapathīnāḥ kavaya iti nyāyamanusṛtya svarūpaguṇapakṣatvavyākhyeya m; śṛṅgāraikarūpaṃ vā | uktamanenaiva kavinā 'śṛṅgārasakhi mūrtimāniti², | etādṛśaṃ ciraṃ cirakālamārabhya, abhilāṣito vāñchito vilāso rādhāviṣayaratikeliryena tādṛśam | kiñca anaṅgasya kāmadevasya vikāsaḥ udrakaḥ, āvirbhāvo vā, yatra tādṛśaṃ rādhāviṣayānurāgasañjātamadanavikāramityarthaḥ | ata eva (guruḥ) prabalo yo harṣaḥ samanantarameva rādhāsambhogaḥ sambhaviṣyatīti santoṣaḥ ; tasya vaśaṃvadamāyattaṃ tadākrāntamityarthaḥ | etādṛśaṃ vadanaṃ mukhaṃ yasya tādṛśaṃ smerānanamityarthaḥ | harṣasya gurutvañca virahānantaraṃ sambhogasya atipriyatvāt³ | taduktaṃ ratirahasye 'vikhyātā virahasya saṅgamavidhau

23.8.3

kuddhaprasanne¹, iti | vaśaṃvadetyatra ‘priyavaśavadaḥ khac², iti khaci arurdviṣadajantasya mum³, iti mumāgamaḥ | tādṛśaṃ hariṃ sā rādhā dadarśa | punaḥ kiṃ vidhamityākāṅkṣāyāmāha rādheti | rādhāyāḥ vadanavilokataṃ mukhāvalokanaṃ tena vikasitāḥ ullasitāḥ, vividhāḥ nānāprakārāḥ, vilāsāḥ śṛṅgāraceṣṭāḥ, teṣāṃ vibhāgo viracanaṃ yasya taṃ tādṛśam | rādhāviṣayarasamūcanānubhavamityarthaḥ | athavā rādheti bhinnaṃ padam | tadā tasya dhruvapadasya setyanenānvayaḥ | punaḥ kiṃ vidhamityākāṅkṣāyāmāha vidhivati | vidhumaṇḍaladarśanena candrabimbāvalokanena taralitāḥ putradarśanajanitasantoṣeṇa cañcalāḥ | ata eva tuṅgāḥ unnatāḥ abhraṃlihā iti yāvat | tādṛśāstaraṅgāḥ ūrmayaḥ yatra tādṛśam | lalitataraṅgamivi pāṭhe tu lalitaśabdasya manoharā ityarthaḥ | etādṛśaṃ jalanidhiṃ samudramiva sthitaṃ dadarśetyanvayaḥ | atra tulyadharmavarṇanāt mukhasya candrasāmyamavagantavyam | taralitetyatra taralaśabdāt tatkaro⁴tīti ṇici karmaṇi ktaḥ | hāramiti⁵ || amalataraṃ atyantanirmalam | ata eva tāraṃ trāsādidoṣarahitam | ‘tāro muktāsare śuddha’ ityabhidhānāt |

23.8.4

athavā'malatarastāro nāyakamaṇiryatra tādṛśam | athavā amalatarāstārā nakṣatrakalpamuktāḥ yatra tādṛśam | hāram | nakṣatrakaṇṭhamālikāṃ ityarthaḥ | urasi vakṣaḥsthale, dadhataṃ dadhānaṃ ‘nābhyastācchatu’, riti numabhāvaḥ | vidūraṃ vigatadūradeśaṃ² samīpavartinamityarthaḥ | vidūramiti avyayapāṭhe vidūraṃ dūrābhāvaḥ | ‘avyayaṃ vibhaktī’³tyādinā arthābhāve avyayobhāvaḥ | samīpamityarthaḥ | prāsāṃ rādhāmiti śeṣaḥ | parilakṣya vilokya; urasi hāraṃ dadhatamityanvayaḥ | kiñca sphuṭataramatyantaṃ viśado yaḥ phenakadamvaḥ ḍiṇḍīramaṇḍalaṃ tena karamvitaḥ vyāptaḥ | yamunājalapūraḥ kālindīvayaḥpravāhaḥ | tamiva sthitaṃ hariṃ dadarśatyanvayaḥ | śyā maleti || śyāmalaṃ nīlavarṇaṃ; ‘kālaśyāmalamaṃcakā’ ityamaraḥ | mṛdulaṃ, komalaṃ, kalevaraṃ, tasya maṇḍalaṃ pradeśaḥ yasya tam | adhigataṃ prāptaṃ, gauraṃ pītavarṇaṃ, ‘gaurau rūpe site pīte’ ityamaraḥ | etādṛśaṃ dukūlaṃ kauśeyaṃ yasya tādṛśam | dhautadukūlamiti vā pāṭhaḥ | ata eva pītaparāgapaṭalabhareṇa piñjararajaḥpuñjabhareṇa valayitaṃ veṣṭitam | sañjātavalayamityarthaḥ⁴ | athavā valayitaṃ valayavatkṛtam | atra valayaśabdāt matubantāt ‘tatkarotī’⁵ti ṇici karmaṇi ktaḥ | etādṛśaṃ, mūlaṃ mūlapradeśo yasya tādṛśam| nīlanalinamiva nīlotpalabhiva sthitaṃ hariṃ dadarśatyanvayaḥ| kalevaraśabdasya grāmyatvadoṣo deśabhedāt pariharttavyaḥ| 'kalevaramaṇḍana' miti pāṭhaḥ prakṛtānupayogādasrasaḥ |

23.8.5

taraleti || taralo cañcalau dṛgañcalau apāṅgapradeśau tayorvalanaṃ¹ savikāsavalokanaṃ tena manohareṇa dṛṣṭṛjanacittākarṣakeṇa vadanena, janita utpāditaḥ| ratau surate, rāgaḥ rādhāyā anurāga yena saḥ tādṛśam | svamukhalāvaṇyapradarśanena rādhāyāḥ suratānurāgaṃ janayantamityarthaḥ| ata eva sphuṭakasalodare vikacapaṅkajābhyantare 'vyākocavikacasphuṭā' ityamaraḥ| khelitaṃ viharamāṇaṃ; 'gatyarthākarmake²'tyādinā karttari ktaḥ| khañjanayugaṃ makarandapāyi³ khañjarīṭākhyapakṣiviśeṣayugalaṃ yatra tādṛśam | 'khañjarīṭastu khañjana' ityamaraḥ| ⁴-khañjarīṭasya nayanopamāmatvaṃ-' tuhinagirinandinīnayanakhañjarīṭaḥ⁻⁴:'| kiñca 'api khañjanamañjanāñcite⁵, ityādi mahākaviprayāgeṣu spaṣṭam | tādṛśaṃ śaradi taṭākamiva śaratkālapūramiva sthitaṃ hariṃ dadarśatyanvayaḥ| atra śrīkṛṣṇasya khañjanasametakamalakalpanayanavadanādharatvena manāharatvasāmyena nairmalyena vā śāradataṭākasāmyamavagantavyam |

23.8.6

vadaneti || vadanakamalasya mukhasaroruhasya pariśīlanaṃ paricayaḥ alaṅkaraṇamiti yāvat | tadarthaṃ milite ghaṭamāne ye mihiraśubhakuṇḍale¹ sūryaśobhāsamānakarṇābharaṇe, ābhyāṃ śobhā kāntiḥ yasya tādṛśam | athavā mukhakamalena pariśīlanaṃ sakhyaṃ tadarthaṃ militaḥ saṅgato² yo mihiraḥ sūryo ‘mihirāruṇapūṣaṇaḥ’ ityamaraḥ | ³tatsamaśubhakuṇḍalaśobhamiti abhūtopamā | ‘mihirasamakuṇḍala’miti ta ca pāṭhaḥ | kiñca smitena mandahāsena yā ruciḥ kāntiḥ tayā ruciraṃ manoramaṃ yathā tathā samullasitaṃ bhāsitaṃ yadadharapallavaṃ dantavāsaḥ, kisalayaṃ tena kṛto niṣpāditaḥ, ratau surate suratāya vā, lobhaḥ rādhāyāḥ spṛhāviśeṣo yena tādṛśam | vilāsahāsabhāsurādhareṇa rādhāyāḥ ratilobhaṃ janayantamityarthaḥ | śiśirakiraṇeti || śiśirakiraṇai⁴ścandramayūkhaiḥ cchuritaṃ vyāptaṃ udaraṃ anta pradeśo⁵ yasya, sa cāsau jaladharo nīlameghaśca, tadvat sundaroramaṇīyaḥ kusumasukeśaḥ, prasūnādhivāsitaśiroruhaḥ yasya tādṛśam | himakarakaranikara sahitodaranīlanīradanibhakusumādhivāsitaśiroruha nikurumba nirmita – kāmuka veṣā citakeśapāśadhāriṇamityarthaḥ | kiñca timire andhakāre sati; uditā yo vidhuḥ candraḥ tasya maṇḍalaṃ bimbam | ‘bimbo'strī maṇḍalaṃ triṣu’ ityamaraḥ | tadvannirmalaṃ yanmalayajatilakaṃ candanakṛtavartulapuṇḍaṃ tasya niveśo racanāviśeṣo yasmin tādṛśam | timiropamakeśapāśasamīpavirājamānacandrakalpacandanatilakaśālinamityarthaḥ |

23.8.7

vipuleti || vipulā visṛtā ye pulakā romodgamāḥ teṣāṃ bharo bhāraḥ, tena danturitaṃ nimnonnatam | rādhāvilokanajanitasāttvikodayamahimnā sarvāṅgīṇaromodgamamityarthaḥ | danturitamityatra 'danta unnata urac', iti matvarthe urajantāt 'tatkarotī'ti ṇici karmaṇi ktaḥ | kiñca ratikelayaḥ suratakrīḍāḥ tāsu kalāḥ kāmaśāstraprasiddhaṣoḍaśakalāḥ, tābhiḥ tadarthaṃ vā, adhīraṃ cañcalaṃ; kalāparīkṣārthaṃ sarvadā pravartanaśīlamityarthaḥ | kalāsvarūpaṃ tu ratirahasye iti | kiñca maṇigaṇasya ratnapuñjasya kiraṇasamūhena mayūkhasandohena samujjvalaiḥ bhāsamānaiḥ bhūṣaṇaiḥ aṅgadādibhiḥ subhagaṃ virājamānaṃ śarīraṃ yasya tādṛśam | anenālambanālaṅkārarūpoddīpakasampattiruktā | taduktam'nūpurāṅgadahārādi tadalaṅkaraṇaṃ mata', miti | etādṛśaṃ hariṃ dadarśetyarthaḥ | śrījayadeveti || he janāḥ śrījayadevena bhaṇitaṃ yadgītaṃ, athavā jayadevasya bhaṇitaṃ uktirūpaṃ gītaṃ tasya vibhavaḥ utkarṣaḥ, tena dviguṇīkṛtaḥ | dvidhāsampannaḥ | bhūṣaṇabhāraḥ alaṅkārabhāro yasya tādṛśam | nijāṅgadādi bhūṣaṇaḥ, kīrtiprakāśakagītarūpabhūṣaṇaśceti tasya dviguṇabhūṣaṇabhāratvamavagantavyam | kiñca sukṛtodayasya puṇyajanmanaḥ sāro balaṃ yasmāt sakalasukṛtaphalabhūtamityarthaḥ | athavā sukṛtāya dharmāya udayamāraḥ janmasthairyaṃ yasya tādṛśam | sakaladharmasaṃsthāpakamityarthaḥ | taduktam-'dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge', iti | etādṛśaṃ hariṃ hṛdi citte suciraṃ bahukālaṃ vinidhāya nikṣipya, prajapata | anena hariṃ smaratetyarthaḥ | 'praṇamate' ti pāṭhe namaskurutetyarthaḥ |

23.8.8

priyāvalokanaphalamāha atikramyeti || apāṅgaṃ yannayanāñcalaṃ atikramya atītya śravaṇapathasya karṇasya, śravaṇapatha ityatra ‘ṛkpū’², rityādinā samāsāntaḥ | paryantagamanaprayāseneva taralatarabhāvaṃ aticāñcalyaṃ, gamitayoḥ³ prāptayoḥ ‘dvitīyā śritetyā⁴, dinā sādhuḥ | akṣṇoḥ nayanayoḥ | harṣāśrunikaraḥ haridarśanajanitānandavāṣpapūraḥ | idānīṃ śravaṇapathagamanasamayavyatiriktakāle | kasyāḥ ityākāṅkṣāyāṃ āha rādhāyā iti | priyatamasamālokasamaye vallabhālokanakāle khedāmbuprasara iva gharmajalapūra iva papāta patitaḥ | yathā gharmakāle adhvagamanaśrāntyā vepamānasya tatsamayamulaṅghya samayāntare chāyādrumāvasthānakāle svedodgamaḥ tadvadatrāpīti bhāvaḥ | utprekṣopamādīpakavālaṅkārāḥ ||

23.8.9

avahitā ubhayorghaṭanamanaskā yā ālī sakhī, saiva parijane paricārake, kṛtā yā kapaṭakaṇḍūtiḥ, nissaraṇārthaṃ nirmitamithyākaṇḍūyanaṃ tayā pihitaṃ ācchāditaṃ smitaṃ priyasamopagamanalajjitasakhīdarśanenajanitamandahāsaḥ yasmin karmaṇi tat | gehāt krīḍocitalatāmandirāt bahirgateḥ apagate sati, talpāntaṃ sambhogaśayyāsamīpaṃ bhajantyāḥ sevamānāyāḥ, kiñca smareṇa kāmadevena rasaḥ sambhogaśṛṅgāraḥ, 'tṛtīyā tatkṛte 2, tyādinā samāsaḥ | tatra samākūtaṃ abhiprāyaviśeṣaḥ, tena subhagaṃ ramaṇīyam | sambhogakāṅkṣāsūcakamityarthaḥ | 'smaraśare'ti pāṭhe smaraśaraḥ aravindaṃ tena sadṛśaṃ ākūtena sambhogābhiprāheaderyeṇa subhagam | samañca tadākūtasubhagañca | athavā smaraśarāḥ kāmadevasāyakāḥ, taiḥ akūtaṃ suratābhiprāyaḥ, tena subhagaṃ madanaśarapatanasamuditasuratodyogaśālītyarthaṃ | etādṛśaṃ priyāsyaṃ śrīkṛṣṇaṣṇavadanaṃ paśyantyāḥ vīkṣamāṇāyāḥ, mṛgadṛśaḥ rādhāyāḥ, atra mṛgadṛkśabdena haridarśane rādhādṛśoḥ vaipulyaṃ sūcitamityavagantavyam | lajjāpi vrīḍā salajjeva striyaḥ mama sambhogonmukhamithunasamīpasthānāvasthānamanucita- miti trapāsahiteva dūraṃ vyagamadiva agamat iti | ‘puṣādī’1 tyādinā lṛditvāt luṅi cleraṅ | utprekṣālaṅkāraḥ2 || iti śrīgītagovindavyākhyāyāṃ ekādaśaḥ sargaḥ3 ||

23.8.10

asmin sarge svādhīnapatikā varṇyate | tallakṣaṇaṃ tu 'priyopalālitā nityaṃ svādhīnapatikā matā’⁵ iti | sakhīnirgamanānantaraṃ rahaḥkṛtyaṃ sūcayatigatavatīti | hariḥ kṛṣṇaḥ sakhīnāṃ vṛnde kadambake gatavati krīḍāmandirā nniryāte sati, mandā alpā, yā trapā vrīḍā tasyāḥ bharo bharaṇaṃ; athavā mando yastrapābharaḥ lajjābharaḥ; trapāyāḥ mandatvañca ekāntāvasthānāditi bhāvaḥ⁶|

23.8.11

tena nirbharaḥ pravṛddhaḥ yaḥ smaraḥ smarasya pravṛddhatvaṃ lajjāpāyāditi bhāvaḥ | tasya śarāḥ bāṇāḥ, teṣāṃ vaśena paratantreṇa ekāgratenetyarthaḥ | ākūtena sambhrogābhiprāyeṇa sphītaṃ prabhūtaṃ, yat smitaṃ mandahāsaḥ, tena snapito'bhiṣiktaḥ tadvyāpta iti yāvat | tādṛśaḥ adharo yasyāḥ, tāṃ tādṛśīm | 'ākūtasyūte' ti pāṭhe akṛtenānubandhenetyarthaḥ | ekāntāvasthitapriyālokajanitamanmathodrekasambhavamandahāsavyāptādharāmityarthaḥ | dvitīyavyākhyāne amandatrapābhareṇa nirbharaḥ nirgatātiśayaḥ; niratiśayatvaṃ ca smarasya lajjayā vijitatvādityavagantavyam | sakhīvṛndanirgamanānantaraṃ udayanmanmathajanitasuratodyogasūcakasphuṭamandahāsaparivyāptādharāmityarthaḥ | kiñca tuṣṭāṃ sambhogaśṛṅgāreṇa santuṣṭāṃ; kiñca muhuḥ punaḥ punaḥ, navapallavaprasavaśayane nūtanapravālakusu manirmitaśayyāyāṃ nikṣipte nihite, akṣiṇī netre yayā tādṛśīm | lajjayā priyamukhāvalokanaṃ parityajya ratiprayogocitaśayyāyāmeva nyastāvalokitāmityarthaḥ | etādṛśīṃ priyāṃ rādhāṃ alasaṃ mandaṃ yathā bhavati tathā dṛṣṭvā vilokya, sarasaṃ yathā bhavati tathā uvāca ūce | dṛṣṭipāte darśanasya atyatiśayadyotanārthaṃ dviruktiḥ | nikṣiptākṣīmityatra 'bahuvrīhau sakthyakṣṇoḥ svāṅgātṣac'1 ityādinā ṣac | tato ṅīṣ || uvācetyuktiprakārameva darśayati kisalayeti ||

Linked texts (1)