Pramāṇa · Search · About · API

Gita Govinda 1

Commentary of Mānāṅka 1

Language
Sanskrit

1.1

sarasvatyāḥ prasādaṃ vinā kathaṃ manasīpsito granthaḥ karaṇīya ityāha | vāgdevatetyādi—
he keśava dhṛtamīnaśarīra | dhṛtaṃ mīnasya śarīraṃ yena sa tathā | tasya saṃbodhanam | he dhṛtamīnaśarīra | akhedaṃ yathā syāttathā tvaṃ vedaṃ dhṛtavānasi | kasmin | pralayapayodhijale | pralaye saṃvartakāle payodhirṇavastasya jalaṃ tasmin | mahāpralayakāle parameśvaro vedaṃ svīkṛtya brahmāṇamutpādya tasmai prayacchati | 'yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo'sau vedāṃśca prahiṇoti tasmai |' (śvetāśvatara 6. 18) iti śrutiḥ | kiṃbhūtaṃ vedam | vihitavahitracaritram | vihitaṃ kṛtaṃ vahitrasya potasya caritraṃ ācaritaṃ yena sa tathā | vahitraṃ sāgaratārakaṃ bhavati | vedo'pi nityanaimittikakarmapratipādanadvāreṇa saṃsārasāgaratārako bhavatītyarthaḥ | jaganti īṣṭe niyamayatīti jagadīśaḥ | tasya saṃbodhanaṃ he jagadīśa | he hare smṛtaḥ san harati saṃsārakleśamiti hariḥ tasya saṃbodhanaṃ | he hare | tvaṃ jaya | svamāyayā śatrusaṃharaṇadvāreṇa svabhaktaparipālanena sarvotkṛṣṭo bhava |
kṣitirityādi—

1.2

etaṃ prabandhaṃ jayadevakaviḥ karoti | kiṃbhūtaṃ prabandham | śrīvāsudevaratikelikathāsametam | śrīḥ lakṣmī rādhārūpiṇo | vasudevasyāpatyaṃ vāsudevaḥ kṛṣṇaḥ ³kaṃsadaityavināśāya ādyaḥ ajanmā mānavāvatāre manujarūpī | ratiśca prītiḥ | keliḥ krīḍā ca ⁴anubhūta(?anubhūta)karma ālaye śrīśca vāsudevaśca tayoḥ ratikelikathāstābhiḥ sametaṃ saṃyuktam | kathaṃbhūto jayadevakaviḥ | padmāvatīcaraṇacāraṇacakravartī | padmāvatī lakṣmīḥ tasyāḥ caraṇau | tayoścāraṇaṃ śuśrūṣārādhanaṃ tatra cakravartī sevakādhirājaḥ | athavā padmāvatī tasya brāhmaṇī tasyāḥ nṛtyakalācakravartī | punaḥ kiṃbhūtaḥ | vāgdevatācaritacitritacitrasadmā | vāk cāsau devatā ceti | tasyāścaritaṃ tena citritaṃ vicitrīkṛtaṃ cittameva sadma gṛhaṃ yasya sa tathā | anena lakṣmīsarasvatyorjayadevo niṣṇātaḥ śṛṅgārī ca sūcitaḥ | ⁵jayadevasya kaveḥ ko'pi kaviḥ spardhī spardhāvān— samāno'dhiko vā na viśrutaḥ na khyātaḥ | nanu umāpatidharādayaḥ santītyāha | vācaḥ iti—
he keśava dhṛtakacchaparūpa | dhṛtaṃ kacchapasya rūpaṃ yena sa tathā saṃbuddhiḥ | tava pṛṣṭhe kṣitiḥ pṛthvī tiṣṭhati | kiṃbhūte | ativipulatare | atiśayena vipulaṃ vistīrṇaṃ tasmin | punaḥ kiṃbhūte | dharaṇidharaṇakiṇacakragariṣṭhe | dharaṇyāḥ bhūmerdharaṇaṃ tena kiṇaḥ mṛtaraktagranthiḥ | sa eva cakraṃ cakrākāraḥ tena gariṣṭhaṃ gurutaram | tasmin | jagadīśa ! hare ! iti sarvatra yojyam |
vasatītyādi—

1.3

rādhāmādhavayoḥ rahaḥkelayaḥ nirjanasthānakrīḍāḥ jayanti sarvotkarṣeṇa vartante | rādhā kāpi gopāṅganā mukhyā | mādhavaḥ kṛṣṇarūpī nārāyaṇaḥ | sā ca sa ca tau tayoḥ | vyabhicarati cetivaśāt arcitapadasya [na] pūrvanipātaḥ | yathā ⁵naranārāyaṇau umāmaheśvarau kākamayūrāvityādi | yamunā nadī | tasyāḥ kūlaṃ taṭaṃ tasmin | ādhāre saptamī | kiṃbhūtayoḥ pratyadhvakuñjadrumaṃ calitayoḥ gatayoḥ | adhvani adhvani prati kuñje kuñje prati drume drume prati | vīpsāyāmavyayībhāvaḥ |
adhvakuñjadrumaṃ kāmukānāṃ ¹ramaṇīyaṃ saṅketasthānam | kasmādvrajatayoḥ nandanideśataḥ | nando gopaḥ sarvābhīramukhyo yamunātaṭavṛndāvanagoṣṭhasthitaḥ san bālakabhayahetumākalayya dadhyādikrayavikrayādinā 'harniśaṃ bhayahīnāṃ rādhāṃ ādideśa | katham | ittham | itthaṃ katham | he rādhe tattasmāddhetoḥ imaṃ bālakaṃ gṛhaṃ prāpaya | nītvā gṛhaṃ gaccha | svamanovāñchitaṃ goptukāmāntargatābhiprāyeṇa yadyevaṃ rādhā vadati | ²tataḥ kasmāt | yato naktaṃ rātrau ayaṃ bhīruḥ bālyabhāvādatiśayena bhīta iti | punaḥ rādhāyāḥ svagatamevam | aho āścaryametat | dinamaṇau vidyamāne'pi kathaṃ naktalakṣaṇam | tadāha | meghairmeduramambaraṃ vanabhuvaḥ śyāmāstamāladrumaiḥ naktaṃ bhīrurayaṃ tvameva tadimaṃ rādhe gṛhaṃ prāpaya | tamāladrumaistāpicchatarubhirgāḍhāndhajanasaṃnibhairvanabhuvo 'raṇyabhūmayaḥ iyāmā nibiḍāndhakāratulyāḥ | anena hetunā naktalakṣaṇaṃ vināpi bālako'jñānatvād vane vibheti | vidyamāne bhayahetau punaḥ kim | ato māturantikaṃ nayetyarthaḥ |
umāpatidharo vācaḥ pallavayati kevalaṃ komalāṃ vācaṃ vistārayatītyarthaḥ | na tu girāṃ vāṇīnāṃ saṃdarbhaśuddhiṃ jānīte | tathā śaraṇaḥ kaviḥ ślāghyaḥ praśastaḥ | kasmin viṣaye | durūhadrute | duḥkhena apyūhituṃ śakyata iti durūhaḥ | durūhaṃ ca drutaṃ ca taṃ tasmin | atiśīghraṃ vaktuṃ samarthe ityarthaḥ | tathā ācāryo govardhanaḥ ślāghyaḥ | kaiḥ śṛṅgārottarasatprameyaracanaiḥ | śṛṅgārottarāṇi śṛṅgārapradhānāni ca satprameyāṇi utkṛṣṭaprameyāni ca teṣāṃ racanāni | śṛṅgārottarasatprameyaracanāni taiḥ | tathā dhoyī nāma kavikṣmāpatiḥ kavirājaḥ śrutidharaḥ śrutyā śravaṇena dhārayatītyarthaḥ | asya ślokasya kaviḥ kṣmāpatiḥ rājā lakṣmaṇasenaḥ | asmin granthe kiṃ vaktavyaṃ ¹janapravartanaprayojanaṃ tadāha | yadītyādi—
tava daśanaśikhare dantasyāgre lagnā dharaṇī pṛthvī vasati tiṣṭhati | daśanasya śikharaṃ tasmin | kasmin keva | śaśini candre nimagnā kalaṅkakaleva | kalaṅkasya kalā kalaṅkakalā |
tava karetyādi—

1.4

harismaraṇe śrīkṛṣṇānucintane yadi mano hṛdayaṃ sarasaṃ sarāgaṃ tavāsti | yadi ca vilāsakalāsu tava kutūhalamasti | vipūrvo las kāntau dhātuḥ | vilāsānāṃ kalāḥ tāsu | 'kautūhalaṃ kautukaṃ ca kutukaṃ ca kutūhalam' ityamaraḥ | tadā he budhajana ! jayadevasya kaveḥ sarasvatīṃ vāṇīṃ śṛṇu ākarṇaya | kathaṃbhūtāṃ sarasvatīm | madhurakomalakāntapadāvalīm | madhuraṃ svāḍu karṇapeyam | komalaṃ snigdham | kāntaṃ kamanīyam | patairguṇairupetā padāvalī padapaṅktiryasyāḥ sā tathā tām | pralayetyādi—
he keśava | dhṛtanaraharirūpa | naraharirnṛsiṃhaḥ | dhṛtaṃ narahareḥ rūpaṃ yena sa tathā | tava karakamalavare nakhaṃ tiṣṭhati | kara eva kamalavaraṃ padmaśreṣṭhaṃ tasmin | kiṃbhūtaṃ nakham | adbhutaśṛṅgam | adbhutamāścaryajanakaṃ śṛṅgaṃ agrabhāgo yasya tat | adṛṣṭapūrvamityarthaḥ | punaḥ kiṃbhūtam | dalitahiraṇyakaśiputanubhṛṅgam | hiraṇyakaśipostanuḥ śarīraṃ eva śyāmatvād bhṛṅgaḥ | dalito vidārito hiraṇyakaśipostanubhṛṅgo yena sa tathā tat | chalayasītyādi—

1.5

he keśava | dhṛtavāmanarūpa | dhṛtaṃ vāmanaṃ rūpaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhanam | he adbhutavāmana¹ | tvaṃ baliṃ chalayasi pravañcayasi | kasmin viṣaye | vikramaṇe | viḥ pakṣī viruddhaḥ tasyākramaṇaṃ tasmin iti dhvaniḥ | vikramaṇaviṣaye he padanakhanīrajanitajanapāvana | padasya nakhāḥ padanakhāḥ teṣāṃ nīraṃ jalaṃ tena janitaṃ utpāditaṃ janāya pāvanaṃ pavitrībhāvo yena sa tathā tasya saṃbodhanam | kṣatriyetyādi—

1.6

he keśava dhṛtabhṛgupatirūpa | dhṛtaṃ bhṛgupateḥ rūpaṃ yena saḥ | bhṛgupatiḥ paraśurāmaḥ | tasya saṃbodhanam | tvaṃ jagat saṃsāraṃ snapayasi snānaṃ kārayasi | kasmin | payasi pānīye | kiṃbhūte | kṣatriyarudhiramaye | kṣatriyāṇāṃ rudhiraṃ tadeva svarūpaṃ yasya tattathā ³tasmin | kiṃbhūtaṃ jagat | apagatapāpam | snānamātreṇa apagataṃ naṣṭaṃ pāpaṃ yasya tattathā | punaḥ kiṃbhūtam | śamitabhavatāpam | śamitaḥ śāntiṃ prāpito bhavasya saṃsārasya tāpo yena tattathā | citarasītyādi—

1.7

he keśava | dhṛtaraghupatirūpa | dhṛtaṃ raghupateḥ ¹śrīrāmasya rūpaṃ yena sa tathā tasya saṃbodhanam | he dhṛtaraghupatirūpa | tvaṃ raṇe saṃgrāme dikṣu ²āśāsu daśamukha-maulibali vitarasi dadāsi | daśamukhāni ³yasya tasya maulayaḥ mūrdhānaḥ sa eva baliḥ pūjopahārastam | kiṃbhūtam | dikpatikamanīyam | diśāṃ patayaḥ indrā-dayaḥ teṣāṃ kamanīyaṃ abhilaṣaṇīyaṃ tam | punaḥ kiṃbhūtam | ramaṇīyaṃ śobhanam |
vahasītyādi—

1.8

he keśava | dhṛtahaladhararūpa | dhṛtaṃ haladharasya valabhadrasya rūpaṃ yena sa tathā | tasya saṃbodhane he dhṛtahaladhararūpa | tvaṃ viśade nirmale vapuṣi śarīre vasanaṃ dukūlaṃ vahasi | kiṃbhūtaṃ vasanam | jaladābham | jalado nīlameghaḥ tasya ābheva ābhā dīptiryasya tattathā | punaḥ kiṃbhūtam | halahatibhītimilita yamunābham | halena hatiḥ hananaṃ tasyāḥ bhīterbhayāt militā āgatā sā cāsau yamunā ca tasyāḥ ābheva ābhā dīptiryasya tattathā |
nindasītyādi—

1.9

he keśava | dhṛtabuddhaśarīra | dhṛtaṃ buddhasya śarīraṃ yena tasya saṃbodhanam | he dhṛtabuddhaśarīra | tvaṃ śrutijātaṃ vedārthatattvaṃ nindasi | kasya | yajñavidheḥ yajñānāṃ vidhividhānaṃ tasya | kiṃbhūtam | darśitapaśughātam | darśitaḥ paśughāto māraṇaṃ yena tattathā tat | athavā kiṃbhūtaṃ śrutijātam | sadayahṛdayadarśitapaśughātam | sadayahṛdayā brāhmaṇāḥ teṣāṃ darśitaḥ paśughāto māraṇaṃ yena tattathā tat | kathaṃ nindasi | ahaheti khede | gavādipaśughātaṃ dhigiti | tasya saṃbodhane | bauddhāgamaśāstre ahiṃsā paramo dharma iti nyāyāt |
mlecchanivahetyādi—

1.10

he keśava | dhṛtakalkiśarīra | dhṛtaṃ kalkiśarīraṃ yena tasya saṃbodhane | tvaṃ kimapi adbhu yathā syāttathā karavālaṃ khaḍgaṃ kalayasi dhārayasi | kasmin nimitte mlecchanivahanidhane | mlecchānāṃ pāpiṣṭhānāṃ nivahaḥ ¹vyūhaḥ | tasya nidhanaṃ vināśastasmin | kiṃbhūtam | karālaṃ bhayaṅkaram | kamiva | dhūmaketumiva |
śrījayadevetyādi—

1.11

he paṇḍitajana śrījayadevakaveḥ uditaṃ udāraṃ sundaraṃ tvaṃ śṛṇu | kiṃbhūtam | sukhadaṃ śrutimātreṇa | punaḥ kiṃbhūtam | śubhadaṃ kalyāṇadam | punaḥ kiṃbhūtam | bhavasāram | ²bhave saṃsāre sārabhūtam | gītārthaṃ ślokena gṛhṇāti | vedānityādi—

1.12

he deva ! tubhyaṃ namaḥ | namaskāro'stu | kiṃbhūtāya tubhyam | kṛṣṇāya | "kṛṣirbhūvācakaḥ śabdo naśca nirvṛtivācakaḥ | tayoraikyaṃ paraṃ brahma kṛṣṇa ityabhidhīyate ||" tasmai parabrahmaṇe kṛṣṇāya |³punaḥ kathaṃbhūtāya | māyāvaśena daśākṛtikṛte | daśa ca tā ākṛtayaḥ śarīrāṇi ca tāḥ karotīti daśākṛtikṛt tasmai | daśākṛtitvaṃ pratipādayati | punaḥ kiṃbhūtāya | uddharate | ⁴uddharatīti uddharan tasmai | kān | vedān | punaḥ kiṃbhūtāya | vahate | vahatīti vahan tasmai | kāni | jaganti lokān | punaḥ kiṃbhūtāya | udvibhrate | udvibhratīti udvibhran tasmai | kim | bhūgolaṃ pṛthvīm | punaḥ kiṃbhūtāya | dārayate dārayatīti dārayan tasmai | kam | daityam | hiraṇyakaśipum | punaḥ kiṃbhūtāya | chalayate | chalayatīti chalayan tasmai | kam | balim | punaḥ kiṃbhūtāya | kurvate | karotīti kurvan tasmai | kam | kṣatrakṣayam | punaḥ kiṃbhūtāya | jayate | jayatīti jayan tasmai | kam | paulastyaṃ rāvaṇam | punaḥ kiṃbhūtāya | ātanvate | ātanotīti ātanvan tasmai | kim | kāruṇyam | punaḥ kiṃbhūtāya | mūrcchayate | mūrccha-
yatīti mūrcchayan tasmai | kān | mlecchān | jaya | svaśaraṇāgatasakalajanaramaṇatvena sarvotkṛṣṭatayā vartasva | ¹jayajayeti yaduktirādare | ekaikasya vīpsāyāmityādi |
²śritetyādi—

Linked texts (1)