Gita Govinda 16
Commentary of Mānāṅka 16
- Language
- Sanskrit
16.1
rādhā vadati| aye sakhi adhunā idānīṃ murāriḥ śrīkṛṣṇaḥ ramate krīḍati| kasmin| vane| kimbhūte| yamunāpuline yamunāyāḥ pulinaṃ yasmin tattathā tasmin| kathambhūtaḥ| vijayī ratisaṃgrāmajayayukta ityarthaḥ| na kevalaṃ krīḍati| ramaṇīvadane preyasīmukhe mṛgamadatilakaṃ kastūrītilakaṃ likhati| kimbhūtaṃ tilakam| pravilasadlakaṃ prakarṣeṇa vilasantaḥ alakāḥ kṣudrakuntalāḥ yatra tattathā| athavā sapulakaṃ yathā syāt saha pulakena romodgamena vartate yasmin karseṇi tattathā syāt| kamiva| rajanīkare candre mṛgamiva kṛṣṇasārakalaṅkamiva| aṣṭamīcandre lalāṭasyopamānaṃ saṃpūrṇe candramasi kastūrikātilakaṃ mṛgalāñchanatulyamiva ¹⁰arthāllalāṭe| upamālaṅkāraḥ| kimbhūte vadane| samuditamadane samyakprakāreṇa mudito ¹¹harṣito madanaḥ kāmo yatra tattathā| ¹²athavā samudito'tivyaktotpanno madano yasmāttattathā tasmin| punaḥ kimbhūte| cumbanavalitādhare cumbanāya ¹³valito vardhito'dharoṣṭho yasmin tattathā| athavā cumbanāya valito ¹⁴vārito'dharo yasmin tattathā|
ghanacayetyādi |
16.2
kasyāścidvopikāyāḥ keśapāśe cikure kuruvakakusumaṃ ¹āraktaṃ jhiṇṭīkusumaṃ racayati nibadhnāti | ²saireyakastu jhiṇṭī syāttasminkuruvako 'ruṇe³ ityamaraḥ | kimbhūtam | capalāsuṣamaṃ capalāyāḥ vidyuta iva suṣamā śobhā yasya tattathā | ⁴suṣamā paramā śobhā [śobhā] kāntirdyutiricchavirityamaraḥ | kimbhūte cikure | ghanacayarucire ⁵ghanānāṃ jaladānāṃ cayo nikaraḥ tadvad ruciro ramaṇīyaḥ tasmin | punaḥ kimbhūte | ratipatimṛgakānane | ⁶ratipatirmadana eva mṛgaḥ tasya kānane krīḍāvanaṃ tasmin tathā | [punaḥ kimbhūte | taralitataruṇānane taralitāni vilokanena cañcalīkṛtāni taruṇānāṃ yūnāmānanāni mukhāni yena tādṛśe]
ghaṭayatītyādi |
16.3
tathā kucayugagagane amalaṃ maṇisaraṃ hāraṃ ghaṭayati yojayati | kimbhūtam | tārakapaṭalamiva tārakāṇāṃ nakṣatrāṇāṃ paṭalaṃ samūhastamiva | kucayoryugaṃ yugmaṃ tadeva uccatvādgaganam ākāśaṃ tasmin | ⁷ādhāre saptamī | ⁸punaḥ kimbhūte | mṛgamadarucirūṣite mṛgamadaḥ kastūrikā tasya ruciḥ kāntiḥ tayā rūṣitaṃ liptaṃ tasmin | ⁹abhiṣvaṅge spṛhāyāṃ ca gabhastau ca ruciḥ striyāmityamaraḥ | punaḥ kimbhūte | sughane suṣṭhu atiśayena ghane nirantare | anyonyapīḍanatvāt antarāla-rahite | punaḥ kimbhūte | nakhapadaśaśibhūṣite nakhapadaṃ cakranakhāghātasthānalāñchanaṃ cihnaṃ tadeva śaśī candraḥ tena bhūṣitam alaṃkṛtaṃ tasmin | gagane'pi śaśī tārakā jaladā bhavanti | atra muktāhārastārakāḥ, mṛgamadaḥ iyāmavarṇatvājjaladaḥ, nakha-padameva śaśī | anenaiva kucayugasya gaganasyopamā ghaṭati, nānyathā | ¹⁰atra śleṣopamālaṅkāraḥ |
¹¹jitaviśaśakala ityādi |
16.4
tathā mṛdubhujayugale komalatarabāhudvaye¹ marakatamaṇiracitaṃ valayaṃ kaṅkaṇaṃ citarati sañcārayati| ²mṛdū ca tau bhujau ca tayoryugalaṃ tasmin| marakatena maṇinā nirmitaṃ yadvalayaṃ tad marakatavalayam| kimbhūtam| madhukaranicayam madhukarāṇāṃ ³bhramarāṇāṃ nicaya iva tanmadhukaranicayam| kimbhūte| jitavisaśakale jitaṃ visaśakalaṃ mṛṇālakhaṇḍaṃ yena tattathā tasmin| mṛṇālādapi komalatare ityarthaḥ| kimbhūte| karatalanalinīdale karatale ⁴karāveva nalinīdale yasmin tattathā tasmin| ⁵nalinī padminī padmapuṣpavyomasattve sarovare hasta ātapatre ca kathyate| iti viśvalocanaḥ| atra hastopamāvaśāt nalinīdalaṃ puṣpaṃ gṛhyate na tu parṇam| aṣṭadalamiti ⁶padme prasiddhiḥ| lokopacārāt ⁷grahaṇasiddhiḥ| yathā ⁸harītakyaḥ phalānīti| tathā ca padmapurāṇe—⁹pāthojapatrāyatalocano yuvā iti maharṣipraṇītaḥ pāṭhaḥ| punaḥ kimbhūte| himaśītale himavat śītalaṃ yat tattathā tasmin| preyasīgātrasukhasparśatvācchītalam| 'tuṣāraḥ śītalaḥ śīto himaḥ sannānyaliṅgakā' ityamaraḥ| madhukaranicayaṃ jalanalinībhramarasaṃyogaḥ ¹⁰svarūpakālaṅkāraḥ|
ratigṛhajaghana ityādi|
16.5
ratigṛhajaghane maṇimayarasanaṃ vikirati ghaṭayati rateḥ ratisaṃścakāṅkṣanāyāḥ gṛhaṃ sahma ca jaghanaṃ ceti tasmin| maṇimayena ratnamālayā yuktaṃ rasanaṃ ca tat| kimbhūtam| toraṇahasanam| ¹¹toraṇasya hasanaṃ upahāso yena sa tathā tat| athavā| maṇimayaṃ pracuramaṇinirmitam| kimbhūte jaghane| vipulāpaghane| vipulā bṛhattarā apaghanā avayavā yasya sa tathā tasmin|
¹²aṅgaṃ pratīko'vayavo'paghano'tha kalevaram| gātraṃ vapuḥ saṃhananaṃ śarīraṃ varṣma vigrahaḥ|| ityamaraḥ|
punaḥ kimbhūte| manasijakanakāsane manasijasya kāmasya kanakāsanaṃ suvarṇamayasiṃhāsanaṃ tasmin| punaḥ kimbhūte| kṛtavāsane kṛtaḥ vāsano vāsaḥ dhūpādikasaugandhyaviśeṣo yasya sa tathā tasmin| athavā taruṇajanaiḥ kṛtā vāsanā vāñchā yasmin sa tathā tasmin|
caraṇakisalaya ityādi |
16.6
caraṇakisalaye yāvakabharaṇaṃ janayati ¹utpādayati| caraṇameva kisalayaṃ nava-pallavatulyaṃ tasmin| yāvakasya alaktakasyābharaṇaṃ tat kimbhūtam| bahirapa⁹-varaṇam varaṇasya bahiḥ| apavṛṇotīti ācchādayatīti apavaraṇaṃ tat| kimbhūte| nakhamaṇigaṇa²pūjite nakhā eva maṇayo ratnāni teṣāṃ gaṇaḥ samūhaḥ tena pūjitaṃ alaṃkṛtam tasmin| punaḥ kimbhūte| hṛdi yojite hṛdaye saṃnihite|
ramayatītyādi|
he sakhi dūti śaṭho dhūrto mando yadi nāyāto nāgataḥ| kimbhūtaḥ| nirdayaḥ nirgatā dayā kṛpā yasmāt sa tathā| tarhi kimarthaṃ tvaṃ dūyase paritāpaṃ karuṣe| ⁸anāgamane hetumāha| sa śrīkṛṣṇaḥ svacchandaṃ svecchayā yathā bhavati tathā ramate viharati|
kimbhūtaḥ | bahuvallabhaḥ bahūnāṃ nārīṇāṃ vallabhaḥ priyaḥ | athavā | bahavo vallabhā yasya sa bahuvallabhaḥ | ¹sarvanāmno vṛttimātre puṃvadbhāvaḥ | yathā ²dīrghajaṅghāḥ[?] | tatra tasmin viṣaye te tava dūṣaṇaṃ kim | nanu prastute kiṃ kartavyamityāha | yadī-dānīmeva madīyaṃ cetaḥ priyasaṅgamāya svayaṃ yāsyati | priyasya saṅgamaḥ priyasaṅgamaḥ tasmai | iti tvaṃ adyaiva paśya avalokaya | katham | sphuṭam | satyam | kasmādiva | utkaṇṭhārtibharādiva | pūrvānubhūtasukhasmaraṇamutkaṇṭhā, tasyā ārtiḥ pīḍā, tasyā bharaḥ duḥkhātiśayahetuḥ tasmādiva | kimbhūtaṃ cetaḥ | tasya śrīkṛṣṇasya dayitasya guṇagaṇaiḥ ākṛṣyamāṇam | punaḥ kimbhūtam | sphuṭadiva | vidīryadiva | anyo'pi guṇagaṇaiḥ rajjusamūhaiḥ ākṛṣyamāṇo'pi paravaśamāyāti |
anilataraletyādi |
16.7
he sakhi iha viṭapodare śākhālatāāvṛtakuñjābhyantare avaśaṃ paravaśaṃ niṣphalaṃ [virasam] udvegakaraṃ yathā syāt tathā ciraṃ kiṃ vilambaḥ| kimiti tvaṃ vada| kasmin sati| haladharasodare baladevānuje kṛṣṇe khalu niścitaṃ sadṛśaṃ svayogyaṃ yathā syāt tathā kāmapyaṅganāṃ ramayati sati| kimbhūtām| sudṛśaṃ śobhane dṛśau locane yasyāḥ sā tathā tām|
iha rasabhaṇana ityādi|
16.8
iha kavinṛpajayadevake kimapi duritaṃ pāpaṃ na viśatu| athavā na vasatu| na tiṣṭhatu| na praveśaṃ karotu| kimbhūtam| kaliyugacaritaṃ ⁶kaliyugasya caritaṃ kalihetukamityarthaḥ| kavīnāṃ nṛpaḥ kavicakravartī sa cāsau jayadevaśca tasmin| kiṃlakṣaṇe| kṛtahariguṇane kṛtaṃ hariguṇanaṃ harisaṃkīrtanaṃ yena saḥ tasmin| ⁷kutra saṃkīrtanaṃ kṛtam| iha| gīte| rasabhaṇane rasasya śṛṅgārasya bhaṇanaṃ yasmin tattathā tasmin| punaḥ kimbhūte jayadevake| madhuripupadasevake madhuripoḥ śrīkṛṣṇasya pada-sevako'tyantabhaktastasmin| duḥkhena duḥkhitāṃ samāgatāṃ dūtīṃ prati rādhā prāha|
nāyāta ityādi|
Linked texts (1)
- Gītagovinda — Jayadeva, Sanskrit